Yoga Vasistha · Chapter 5.92

dvinavatitamaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
etāni tāni proktāni tvayā bījāni mānada /
katamasya prayogeṇa śīghraṃ tatprāpyate padam

śrīvasiṣṭha uvāca /
eteṣāṃ duḥkhabījānāṃ proktaṃ yadyanmayottaram /
tasya tasya prayogeṇa śīghramāsādyate padam

sattāsāmānyakoṭisthe drāgityeva pade yadi /
pauruṣeṇa prayatnena balātsaṃtyajya vāsanām

sthitiṃ badhnāsi tattvajña kṣaṇamapyakṣayātmikām /
kṣaṇe'sminneva tatsādhu padamāsādayasyalam

sattāsāmānyarūpe vā karoṣi sthitimaṅga cet /
tatkiṃcidadhikeneha yatnenāpnoṣi tatpadam

saṃvittattve kṛtadhyāno yadi tiṣṭhasi cānagha /
tadyatnenādhikenoccairāsādayasi tatpadam

saṃvedye kevale dhyānaṃ na saṃbhavati rāghava /
sarvatra saṃbhavādasyāḥ saṃvittereva sarvadā

yaccintayasi yadyāsi yattiṣṭhasi karoṣi ca /
tatra tatra sthitā saṃvitsaṃvideva tadeva sā

vāsanāsaṃparityāge yadi yatnaṃ karoṣi ca /
tatte śithilatāṃ yānti sarvādhivyādhayaḥ kṣaṇāt

pūrvebhyastu prayatnebhyo viṣamo'yaṃ hi saṃsmṛtaḥ /
duḥsādhyo vāsanātyāgaḥ sumerūnmūlanādapi

yāvadvilīnaṃ na mano na tāvadvāsanākṣayaḥ /
na kṣīṇā vāsanā yāvaccittaṃ tāvanna śāmyati

yāvanna tattvavijñānaṃ tāvaccittaśamaḥ kutaḥ /
yāvanna cittopaśamo na tāvattattvavedanam

yāvanna vāsanānāśastāvattattvāgamaḥ kutaḥ /
yāvanna tattvasaṃprāptirna tāvadvāsanākṣayaḥ

tattvajñānaṃ manonāśo vāsanākṣaya eva ca /
mithaḥ kāraṇatāṃ gatvāduḥsādhyāni sthitānyataḥ

tasmādrāghava yatnena pauruṣeṇa vivekinā /
bhogecchāṃ dūratastyaktvā trayametatsamāśrayet

sarvathā te samaṃ yāvanna svabhyastā muhurmuhuḥ /
tāvanna padasaṃprāptirbhavatyapi samāśataiḥ

vāsanākṣayavijñānamanonāśā mahāmate /
samakālaṃ cirābhyastā bhavanti phaladā mune

ekaikaśo niṣevyante yadyete ciramapyalam /
tanna siddhiṃ prayacchanti mantrāḥ saṃkīlitā iva

cirakāloparacitā apyete sudhiyāpi ca /
ekaśaḥ paramabhyetuṃ na śaktāḥ sainikā iva

samamudyogamānītāḥ santa ete hi dhīmatā /
saṃsārābdhiṃ nikṛntanti jalānyadritaṭāniva

vāsanākṣayavijñānamanonāśāḥ prayatnataḥ /
samaṃ sevyāstava ciraṃ tena tāta na lipyase

tribhiretaiścirābhyastairhṛdayagranthayo dṛḍhāḥ /
niḥśeṣameva truṭyanti visacchedādguṇā iva

janmāntaraśatābhyastā rāma saṃsārasaṃsthitiḥ /
sā cirābhyāsayogena vinā na kṣīyate kvacit

gacchanśṛṇvanspṛśañjighraṃstiṣṭhañjāgratsvapaṃstathā /
śreyase paramāyāsya trayasyābhyāsavānbhava

vāsanāsaṃparityāgasamaṃ prāṇanirodhanam /
vidustattvavidastasmāttadāpyevaṃ samāharet

vāsanāsaṃparityāgāccittaṃ gacchatyacittatām /
prāṇaspandanirodhācca yathecchasi tathā kuru

prāṇāyāmacirābhyāsairyuktyā ca gurudattayā /
āsanāśanayogena prāṇaspando niruddhyate

yathābhūtārthadarśitvādvāsanā na pravartate /
ādāvante ca vastūnāmavisaṃvādi yatsthitam

rūpaṃ taddarśanaṃ jñānaṃ kṣīyate tena vāsanā /
niḥsaṅgavyavahāritvādbhavabhāvanavarjanāt

śarīranāśadarśitvādvāsanā na pravartate /
vāsanāvibhave naṣṭe na cittaṃ saṃpravartate

saṃśānte pavanaspande yathā pāṃsurnabhastale /
yaḥ prāṇapavanaspandaścittaspandaḥ sa eva hi

tasmājjagati jāyante pāṃsavo'vakarādiva /
prāṇaspandajaye yatnaḥ kartavyo dhīmatoccakaiḥ

upaviśyopaviśyaikacittakena muhurmuhuḥ /
athavainaṃ kramaṃ tyaktvā cittākramaṇameva cet

rocate tattadāpnoṣi kālena bahunā padam /
na śakyate mano jetuṃ vinā yuktimaninditām

aṅkuśena vinā mattaṃ yathā duṣṭaṃ mataṅgajam /
adhyātmavidyādhigamaḥ sādhusaṅgama eva ca

vāsanāsaṃparityāgaḥ prāṇaspandanirodhanam /
etāstā yuktayaḥ puṣṭāḥ santi cittajaye kila

yābhistajjīyate kṣipraṃ dhārābhiriva bhūrajaḥ /
satīṣu yuktiṣvetāsu haṭhānniyamayanti ye

cetaste dīpamutsṛjya vinighnanti tamo'ñjanaiḥ /
vimūḍhāḥ kartumudyuktā ye haṭhāccetaso jayam

te nibadhnanti nāgendramunmattaṃ bisatantubhiḥ /
cittaṃ cittasya vā'dūraṃ saṃsthitaṃ svaśarīrakam

sādhayanti samutsṛjya yuktiṃ ye tānhaṭhānviduḥ /
bhayādbhayamupāyānti kleśātkleśaṃ vrajanti te

nirdhṛtiṃ nādhigacchanti durbhagā iva jantavaḥ /
bhramanti girikūṭeṣu phalapallavabhojanāḥ

mugdhamugdhadhiyo bhītā varākā hariṇā iva /
matirālūnaśīrṇāṅgī tadīyā pelavāṅgikā

na kvacidyāti viśvāsaṃ mṛgī grāmagatā yathā /
kallolakalitaṃ cetasteṣāṃ jala ivā'hite

prohyate prapataddūraṃ tṛṇaṃ girinadīṣviva /
kālaṃ yajñatapodānatīrthadevārcanabhramaiḥ

ciramādhiśatopetāḥ kṣapayanti mṛgā iva /
ātmatattvaṃ vidhivaśātkadācitkecideva te

duḥkhadoṣaśatādagdhā vidanti na vidanti vā /
āgamāpāyino'nityā narakasvargamānuṣaiḥ

pātotpātakarākārāḥ kṣīyante kandukā iva /
ito gacchanti narakaṃ tataḥ svargamihaiva ca

āvṛttibhirnivartante sarasīva taraṅgakāḥ /
tasmāccaitāṃ parityajya durdṛṣṭiṃ raghunandana

śuddhāṃ saṃvidamāśritya vītarāgaḥ sthiro bhava /
jñānavāneva sukhavānjñānavāneva jīvati /
jñānavāneva balavāṃstasmājjñānamayo bhava

saṃvedyavarjitamanuttamamādyamekaṃ
saṃvitpadaṃ vikalanaṃ kalayanmahātman /
hṛdyeva tiṣṭha kalanārahitaḥ kriyāṃ tu
kurvannakartṛpadametya śamoditaśrīḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe saṃsṛtinirākaraṇakramayogopadeśo nāma dvinavatitamaḥ sargaḥ