Yoga Vasistha · Chapter 5.93

trinavatitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
manāgapi vicāreṇa cetasaḥ svasya nigrahaḥ /
manāgapi kṛto yena tenāptaṃ janmanaḥ phalam

vicārakaṇikā yaiṣā hṛdi sphurati pelavā /
eṣaivābhyāsayogena prayāti śataśākhatām

kiṃcitprauḍhavicāraṃ tu naraṃ vairāgyapūrvakam /
saṃśrayanti guṇāḥ śuddhāḥ saraḥ pūrṇamivāṇḍajaḥ

samyagvicāriṇaṃ prājñaṃ yathābhūtāvalokinam /
āsādayantyapi sphārā nāvidyāvibhavā bhṛśam

kiṃ kurvantīha viṣayā mānasyo vṛttayastathā /
ādhayo vyādhayo vāpi samyagdarśanasanmateḥ

kva bhramatpavanāpūrāstaḍitpaṭalapāṭalāḥ /
puṣkarāvartajaladā gṛhītā bālamuṣṭibhiḥ

kva nabhomadhyasaṃsthendurmugdhairmaṇisamudgakaiḥ /
mugdhayā'ṅganayā baddho mugdhendīvaraśaṅkayā

kva kaṭaproccaladbhṛṅgamaṇḍalotpalaśekharāḥ /
mugdhastrīśvāsamadhurairmaśakairmathitā gajāḥ

kvebhamuktāphalollāsalasatsannakhapañjarāḥ /
siṃhāḥ samarasaṃrabdhā hariṇaiḥ pravimarditāḥ

kva viṣollāsaniryāsadagdhonnatavanadrumāḥ /
kṣudhitājagarāḥ kṣubdhairnigīrṇā bāladarduraiḥ

kva prāptabhūtiko dhīro jñātajñeyo vivekavān /
ākrāntaḥ kila vikrāntoviṣayendriyadasyubhiḥ

vicāradhiyamaprauḍhāṃ haranti viṣayārayaḥ /
pracaṇḍapavanāmṛdvīṃ kṛttavṛntāṃ latāmiva

na vivekalavaṃ prauḍhaṃ bhaṃktuṃ śaktā durāśayāḥ /
kalpakṣobhamahādhīraṃ śailaṃ mandānilā iva

agṛhītamahāpīṭhaṃ vicārakusumadrumam /
cintāvātyāvidhunvanti nāsthirasthitisusthitam

gacchatastiṣṭhato vāpi jāgrataḥ svapato'pi vā /
na vicāramayaṃ ceto yasyāsau mṛta ucyate

kimidaṃ syājjagatkiṃ syāddehamityaniśaṃ śanaiḥ /
vicārayādhyātmadṛśā svayaṃ vā sajjanaiḥ saha

andhakārahareṇāśu vicāreṇa paraṃ padam /
dṛśyate vimalaṃ vastu pradīpeneva bhāsvatā

jñānena sarvaduḥkhānāṃ vināśa upajāyate /
kṛtālokavilāsena tamasāmiva bhānunā

jñāne prakaṭatāṃ yāte jñeyaṃ vyayamudetyalam /
ravāvabhyudite bhūmāvāloka iva nirmalaḥ

yena śāstravicāreṇa brahmatattvaṃ prabuddhyate /
tadbhānamucyate jñeyādabhinnamiva saṃsthitam

vicārotthātmavijñānaṃ jñānamaṃga vidurbudhāḥ /
jñeyaṃ tasyāntarevāsti mādhuryaṃ payaso yathā

samyagjñānasamālokaḥ pumānjñeyamayaḥ svayam
bhavatyāpītamaireyaḥ sadā madamayo yathā

samaṃ svarūpamamalaṃ jñeyaṃ brahma paraṃ viduḥ /
jñānābhigamamātreṇa tatsvayaṃ saṃprasīdati

jñānavānuditānando na kvacitparimajjati /
jīvanmukto gatāsaṅgaḥ samrāḍātmeva tiṣṭhati

jñānavānhṛdyaśabdeṣu vīṇāvaṃśaravādiṣu /
kāminyāḥ kāntagīteṣu saṃbhogamalineṣu ca

vasantamadamattānāṃ ṣaṭpadānāṃ svaneṣu ca /
prāvṛṭprasarapuṣpeṣu jaladastaniteṣu ca

uttāṇḍavaśikhaṇḍeṣu kekākalaraveṣu ca //
raṇitāmbhodakhaṇḍeṣu sārasakvaṇiteṣu ca

kartaryādikarānteṣu gambhīramurajeṣu ca /
tatāvanaddhasuṣiracitravādyasvaneṣu ca

keṣucinna nibadhnāti rūkṣeṣu madhureṣu ca /
raṇiteṣu ratiṃ rāma padmeṣviva niśākaraḥ

jñānavānbālakadalīstambhapallavapāliṣu /
suragandharvakanyāṅgalatānandanakeliṣu

keṣu kvacinna badhnāti svāyatteṣvapyasaktadhīḥ /
rāma sparśaratiṃ dhīro haṃso marumahīṣviva

jñānavānpiṇḍakharjūrakadambapanasādiṣu /
mṛdvīkaurvārukākṣoṭabimbajambīrajātiṣu

madirāmadhumaireyamādhvīkāsavabhūmiṣu /
dadhikṣīraghṛtāmikṣānavanītaudanādiṣu

ṣaḍraseṣu vicitreṣu lehyapeyavilāsiṣu /
phaleṣvanyeṣu mūleṣu śākeṣvapyāmiṣeṣu ca

keṣucinnānubadhnāti tṛptamūrtirasaktadhīḥ /
āsvādanaratirvipraḥ svaśarīralaveṣviva

jñānavānyamacandrendrarudrārkānilasadmasu /
merumandarakailāsasahyadardurasānuṣu

kauśeyadalajāleṣu candrabimbakalādiṣu /
kalpapādapakuñjeṣu dehaśobhāvilāsiṣu

ratnakāñcanakuḍyeṣu muktāmaṇimayeṣu ca /
tilottamorvaśīrambhāmenakāṅgalatāsu ca

keṣuciddarśanaṃ śrīmānnābhivāñchatyasaktadhīḥ /
paripūrṇamanā mānī maunī śatruṣu cācalaḥ

jñānavānkundamandārakahlārakamalādiṣu /
kumudotpalapunnāgaketakyagurujātiṣu

kadambacūtajambvāmrakiṃśukāśokaśākhiṣu /
japātimuktasauvīrabimbapāṭalajātiṣu

candanāgurukarpūralākṣāmṛgamadeṣu ca /
kāśmīrajalavaṅgailākaṅkolatagarādiṣu

keṣucinna nibadhnāti saugandhyaratimekadhīḥ /
samabuddhiravikṣobho madyāmodeṣviva dvijaḥ

abdhau guḍaguḍārāve pratiśrutkhasvane girau /
nināde ca mṛgendrāṇāṃ na kṣubhyati manāgapi

dviṣadbherīninādena paṭahāraṇitena ca /
kaṭukodaṇḍaghoṣeṇa na vibheti manāgapi

mattavāraṇabṛṃhāsu vetālakalanāsu ca /
piśācarakṣaḥkṣveḍāsu manāgapi na kampate

aśanisvanaghoṣeṇa nagasphoṭaraveṇa ca /
airāvaṇaninādena samyagdhyānī na kampate

vahatkrakacakāṣeṇa sitāsidalanena ca /
śarāśaninipātena kampate na svarūpataḥ

nānandametyupavane na khedamupagacchati /
na khedameti maruṣu nānandamupagacchati

pūtāṅgārasamākalpasaikateṣvapi dhanvasu /
puṣpaprakarasaṃchannamṛduśādvalabhūmiṣu

kṣuradhārāsu tīkṣṇāsu śayyāsu ca navotpalaiḥ /
unnatācaladeśeṣu kūpakośataleṣu ca

śilāsvarkāṃśurūkṣāsu mṛdvīṣu lalanāsu ca /
saṃpatsvāpatsu cogrāsu ramaṇeṣūtsaveṣu ca

viharannapi nodvegī nānandamupagacchati /
antarmuktamanā nityaṃ karmakarteva tiṣṭhati

ayaḥsaṃkucitāṅgāsu narakāraṇyabhūmiṣu /
paraspareritānantakuntatomaravṛṣṭiṣu

na bibheti na vādatte vaivaśyaṃ na ca dīnatām /
samaḥ svasthamanā maunī dhīrastiṣṭhati śailavat

apavitramapathyaṃ ca viṣasiktaṃ malādyapi /
bhuktvā jarayati kṣipraṃ klinnaṃ naṣṭaṃ ca mṛṣṭavat

bimbaprativiṣākalkakṣīrekṣusalilāndhasām /
asaktabuddhistattvajño bhavatyāsvādane samaḥ

maireyamadirākṣīraraktamedorasāsavaiḥ /
rūkṣāsthitṛṇakeśāntairna hṛṣyati na kupyati

jīvitasyāpi hartāraṃ dātāraṃ caikarūpayā /
dṛśā prasādamādhuryaśālinyā paripaśyati

sthirāsthiraśarīreṣu ramyāramyeṣu vastuṣu /
na hṛṣyati glāyati vā sadā samatayeddhayā

muktāsthatvādanāstheyarūpatvājjagataḥ sthitau /
nūnaṃ viditavedyatvānnīrāgatvātsvacetasaḥ

na kasyacinno kadācidakṣasya viṣayasthitau /
dadāti prasaraṃ sādhurādhiprojjhitayā dhiyā

atattvajñamaviśrāntamalabdhātmānamasthitam /
nigirantīndriyāṇyāśu hariṇā iva pallavam

uhyamānaṃ bhavāmbhodhau vāsanāvīcivellitam /
nigirantīndriyagrāhā mahākrandaparāyaṇam

vicāriṇaṃ bhavyapadaṃ viśrāntadhiyamātmani /
na haranti vikalpaughā jalaughā iva parvatam

sarvasaṃkalpasīmānte viśrāntā ye pare pade /
teṣāṃ labdhasvarūpāṇāṃ merureva tṛṇāyate

jagajjarattṛṇalavo viṣaṃ cāmṛtameva ca /
kṣaṇaḥ kalpasahasraṃ ca samamātatacetasām

saṃvinmātraṃ jagaditi matvā muditabuddhayaḥ /
saṃvinmayatvādantasthajagatkā viharantyamī

saṃvinmātraparispande jāgate vastupañjare /
kiṃ heyaṃ kimupādeyamiha tattvavidāṃ matam

saṃvidevedamakhilaṃ bhrāntimanyāṃ tyajānagha /
saṃvinmayavapuḥ sphāraṃ kiṃ jahāti kimīhate

yadetajjāyate bhūmerbhaviṣyatpallavāṅkuram /
tatsaṃvideva prathate tathā tattvāṅkurasthitam

ādāvante ca yannāsti vartamāne'pi tasya ca /
kaṃcitkālalavaṃ dṛṣṭā sattāsau saṃvido bhramaḥ

iti matvā dhiyaṃ tyaktvā bhāvābhāvānupātinīm /
niḥsaṅgasaṃvidbhārūpo bhava bhāvāntamāgataḥ

kāyena manasā buddhyā kevalairindriyairapi /
karma kurvannakurvanvā niḥsaṅgaḥ sanna lipyate

gatasaṅgena manasā kurvannapi na lipyate /
sukhaduḥkhairmahābāho manorathadaśāsviva

gatasaṅgāṃ matiṃ kurvankurvannapyaṅgayaṣṭibhiḥ /
na lipyate sukhairduḥkhairmanorathadaśāsviva

gatasaṅgamanā dṛṣṭyā paśyannapi na paśyati /
etadanyasthacittatvādvālenāpyanubhūyate

gatasaṅgamanā jantuḥ paśyanneva na paśyati /
na śrṛṇotyapi śrṛṇvaṃśca na spṛśatyapi ca spṛśan

na jighratyapi saṃjighrannunmiṣannimiṣannapi /
padārthe ca patatyeva balātpatati nāpyayam

deśāntarasthacetobhiretadātmagṛhasthitaiḥ /
aprauḍhamatibhiḥ sādhu mūrkhairapyanubhūyate

saṅgaḥ kāraṇamarthānāṃ saṅgaḥ saṃsārakāraṇam /
saṅgaḥ kāraṇamāśānāṃ saṅgaḥ kāraṇamāpadām

saṅgatyāgaṃ vidurmokṣaṃ saṅgatyāgādajanmatā /
saṅgaṃ tyaja tvaṃ bhāvānāṃ jīvanmukto bhavānagha

śrīrāma uvāca /
sarvasaṃśayanīhāraśaranmāruta he mune /
saṅgaḥ kimucyate brūhi samāsena mama prabho

śrīvasiṣṭha uvāca /
bhāvābhāve padārthānāṃ harṣāmarṣavikāradā /
malinā vāsanā yaiṣā sā saṅga iti kathyate

jīvanmuktaśarīrāṇāmapunarjanmakāriṇī /
muktā harṣaviṣādābhyāṃ śuddhā bhavati vāsanā

tāmasaṅgābhidhāṃ viddhi yāvaddehaṃ ca bhāvinī /
tayā yatkriyate karma na tadbandhāya vai punaḥ

ajīvanmuktarūpāṇāṃ dīnānāṃ mūḍhacetasām /
yuktā harṣaviṣādābhyāṃ bandhanī vāsanā bhavet

saivoktā saṅgaśabdena punarjananakāriṇī /
tayā yatkriyate karma tadbandhāyaiva kevalam

evaṃ rūpaṃ parityajya saṅgaṃ svātmavikāradam /
yadi tiṣṭhasi nirvyagraḥ kurvannapi na lipyase

harṣāmarṣaviṣādābhyāṃ yadi gacchasi nānyatām /
vītarāgabhayakrodhastadasaṅgo'si rāghava

duḥkhairna glānimāyāsi yadi hṛṣyasi no sukhaiḥ /
āśāvaivaśyamutsṛjya tadasaṅgo'si rāghava

viharanvyavahāreṣu sukhaduḥkhadaśāsu ca /
na vimuñcasi satsāmyaṃ tadasaṅgo'si rāghava

saṃvedyo yadi caivātmā vedite lakṣyate samaḥ /
yathāprāptānuvartī ca tadasaṅgo'si rāghava

asaṅgatāmanāyāsājjīvanmuktasthitiṃ sthirām /
avalambya samaḥ svastho vītarāgo bhavānagha

jīvanmuktamatirmaunī nigṛhītendriyagrahaḥ /
amānamadamātsaryamāryastiṣṭhati vijvaram

sadā samagre'pi hi vastujāle
samāśayo'pyantaradīnasattvaḥ /
vyāpāramātrātsahajātkramasthānna
kiṃcidapyanyadasau karoti

yadeva kiṃcitprakṛtaṃ kramasthaṃ
kartavyamātmīyamasau tadeva /
saṃsargasaṃbandhavihīnayaiva
kurvanna khedaṃ ramate dhiyāntaḥ

athāpadaṃ prāpya susaṃpadaṃ vā
mahāmatiḥ svaprakṛtaṃ svabhāvam /
jahāti no mandaravellito'pi
śauklyaṃ yathā kṣīramayāmburāśiḥ

saṃprāpya sāmrājyamathāpadaṃ vā
sarīsṛpatvaṃ suranāthatāṃ vā /
tiṣṭhatyakhedodayamastaharṣaṃ
kṣayodayeṣvindurivaikarūpaḥ

nirastasaṃrambhamapāstabhedaṃ
praśāntanānāphalavalguveṣam /
vicārayātmānamadīnasattvo
yathā bhavasyuttamakāryaniṣṭhaḥ

tayoditaprasaravilāsaśuddhayā
gatajvaraṃ padamavalambayāmalam /
dhiyeddhayā punariha janmabandhanai-
rna badhyase samadhigatātmadṛśyayā

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye devadūtokte dvātriṃśatsāhastrayāṃ saṃhitāyāṃ mokṣopāyeṣu
upaśamaprakaraṇe samadarśanaṃ nāma trinavatitamaḥ sargaḥ