Yoga Vasistha · Chapter 5.91

ekanavatitamaḥ sargaḥ

śrīrāma uvāca /
paramākāśakośādrirūḍhalokāntaradrumam /
tārakāpuṣpaśabalaṃ devāsuravihaṃgamam

vidyunmañjaritopāntanīlanīradapallavam /
sarvarturamyacandrārkagaṇaramyakadanturam

saptābdhivāpīvalitaṃ saricchatamanoharam /
caturdaśavidhānantabhūtajātopajīvitam

jagatkānanamākramya sthitāyāḥ kṛtajālakam /
brahmansaṃsṛtimṛdvīkālatāyā vitatākṛteḥ

jarāmaraṇaparvāyāḥ sukhaduḥkhaphalāvaleḥ /
ārūḍhamūlamālāyā mohasekajalāñjaleḥ

kiṃ bījamatha bījasya tasya kiṃ bījamucyate /
atha tasyāpi kiṃ bījaṃ bījaṃ tasyāpi kiṃ bhavet

sarvametatsamāsena punarbodhavivṛddhaye /
siddhaye jñānasārasya vada me vadatāṃvara

śrīvasiṣṭha uvāca /
antarlīnaghanārambhaśubhāśubhamahāṅkuram /
saṃsṛtivrataterbījaṃ śarīraṃ viddhi rāghava

śākhāpratānagahanā phalapallavaśālinī /
teneyaṃ bhavati sphītā śaradīva vasundharā

bhāvābhāvadaśākośaṃ duḥkharatnasamudgakam /
bījamasya śarīrasya cittamāśāvaśānugam

cittādidamudetyuccaiḥ sadasaccāṅgajālakam /
tathā caitatsvayaṃ svapnasaṃbhrameṣvanubhūyate

yathā gandharvasaṃkalpātpuramevaṃ hi cetasaḥ /
savātāyanamākārabhāsuraṃ jāyate vapuḥ

yadidaṃ kiṃcidābhogi jāgataṃ dṛśyatāṃ gatam /
rūpaṃ taccetasaḥ sphāraṃ ghaṭāditvaṃ mṛdo yathā

dve bīje cittavṛkṣasya vṛttivratatidhāriṇaḥ /
ekaṃ prāṇaparispando dvitīyaṃ dṛḍhabhāvanā

yadā praspandate prāṇo nāḍīsaṃsparśanodyataḥ /
tadā saṃvedanamayaṃ cittamāśu prajāyate

yadā na spandate prāṇaḥ śirāsaraṇikoṭare /
asaṃvittivaśāttena cittamantarna jāyate

prāṇaspandanamevedaṃ cittadvāreṇa dṛśyate /
jagannāmāgataṃ vyomni nīlatvādivadīdṛśam

prāṇaspandanasuptā ca tacchāntiṃ śāntirucyate /
prāṇasaṃspandanātsaṃvidyāti vīṭeva coditā

saṃvitsphurati deheṣu prāṇaspandaprabodhitā /
cakrāvartairaṅgaṇeṣu vīṭeva karatāḍitā

satī sarvagatā saṃvitprāṇaspandena bodhyate /
sūkṣmātsūkṣmatarākārā gandhalekheva vāyunā

saṃvitsaṃrodhane śreyaḥ paramaṃ viddhi rāghava /
kāraṇākramaṇaṃ yatra kṣobhastatra na vidyate

saṃvitsamuditaivāśu yāti saṃvedyamādarāt /
saṃvedanādanantāni tato duḥkhāni cetasaḥ

saṃsuptāntarabodhāya saṃvitsaṃtiṣṭhate yadā /
labdhaṃ bhavati labdhavyaṃ tadā tadamalaṃ padam

tasmātprāṇaparispandairvāsanācodanaistathā /
no cetsaṃvidamucchūnāṃ karoṣi tadajo bhavān

saṃviducchūnatāṃ cittaṃ viddhi tenedamātatam /
anarthajālamālūnaviśīrṇajanajīvakam

yoginaścittaśāntyarthaṃ kurvanti prāṇarodhanam /
prāṇāyāmaistathā dhyānaiḥ prayogairyuktikalpitaiḥ

cittopaśāntiphaladaṃ paramaṃ sāmyakāraṇam /
subhagaṃ saṃvidaḥ svāsthyaṃ prāṇasarodhanaṃ viduḥ

jñānavadbhiḥ prakaṭitāmanubhūtāṃ ca rāghava /
cittasyotpattimaparāṃ vāsanājīvitāṃ śrṛṇu

dṛḍhabhāvanayā tyaktapūrvāparavicāraṇam /
yadādānaṃ padārthasya vāsanā sā prakīrtitā

bhāvitastīvrasaṃvegādātmanā yattadeva saḥ /
bhavatyāśu mahābāho vigatetarasaṃsmṛtiḥ

tādṛgrūpaḥ sa puruṣo vāsanāvivaśīkṛtaḥ /
yatpaśyati tadetattatsadvastviti vimuhyati

vāsanāvegavaivaśyātsvarūpaṃ prajahāti tat /
bhrāntaṃ paśyati durdṛṣṭiḥ sarvaṃ madavaśādiva

asamyagjñānavāneva bhavatyādhipariplutaḥ /
antasthayā vāsanayā viṣeṇeva vaśīkṛtaḥ

asamyagdarśanaṃ yasmādanātmanyātmabhāvanam /
yadavastuni vastutvaṃ taccittaṃ viddhi rāghava

dṛḍhābhyāsapadārthaikavāsanādaticañcalam /
cittaṃ saṃjāyate janmajarāmaraṇakāraṇam

yadā na vāsyate kiṃciddheyopādeyarūpi yat /
sthīyate sakalaṃ tyaktvā tadā cittaṃ na jāyate

avāsanatvātsatataṃ yadā na manute manaḥ /
amanastā tadodeti paramopaśamapradā

yadā kiṃcinna saṃvittau sphuratyabhramivāmbare /
tadā padma ivākāśe cittamantarna jāyate

yadā na bhāvyate bhāvaḥ kvacijjagati vastuni /
tadā hṛdambare śūnye kathaṃ cittaṃ prajāyate

etāvanmātrakaṃ manye rūpaṃ cittasya rāghava /
yadbhāvanaṃ vastuno'ntarvastutvena rasena ca

na kiṃcitkalpanāyogyaṃ dṛśyaṃ bhāvayatastataḥ /
ākāśakośasvacchasya kutaścittodayo bhavet

yadabhāvanamāsthāya yadabhāvasya bhāvanam /
yadyathāvastudarśitvaṃ tadacittatvamucyate

sarvamantaḥ parityajya śītalāśayavarti yat /
vṛttisthamapi taccittamasadrūpamudāhṛtam

vāsanāyā rasādhyānādrāgo yasya na vidyate /
tasya cittamacittatvaṃ gataṃ sattvaṃ taducyate

ghanā na vāsanā yasya punarjananakāriṇī /
jīvanmuktaḥ sa sattvasthaścakrabhramavadāsthitaḥ

bhṛṣṭabījopamā yeṣāṃ punarjananavarjitā /
vāsanārasanirhīnā jīvanmuktā hi te sthitāḥ

sattvarūpapariprāptacittāste jñānapāragāḥ /
acittā iti kathyante dehānte vyomarūpiṇaḥ

dve bīje rāma cittasya prāṇaspandanavāsane /
ekasmiṃśca tayoḥ kṣīṇe kṣipraṃ dve api naśyataḥ

mithaḥ kāraṇamete hi bīje janmani cetasaḥ /
jalāṅgīkaraṇe rāma jalāśayaghaṭāviva

ghanā na vāsanā yasya punarjananakāriṇī /
bījāṅkuravadete hi saṃsthite tilatailavat

avinābhāvinī nityaṃ kālākāṅkṣikrame tathā /
sarvamutpādayatyetaccittakaḥ saṃvidātmakaḥ

yathāprāṇendriyānandamānandapavanāvubhau /
cittasyotpādike sārdhaṃ yadaite vāsane tadā

āmodapuṣpavattailatilavacca vyavasthite /
vāsanāvaśataḥ prāṇaspandastena ca vāsanā

jāyate cittabījasya tena bījāṅkurakramaḥ /
vāsanotplavamānatvātsaṃvitprakṣobhakarmaṇā

prāṇaspandaṃ bodhayati tena cittaṃ prajāyate /
prāṇaḥ spandanadharmitvātspandate spṛṣṭahṛdguṇaḥ

saṃvidaṃ bodhayaṃstena cittabālaḥ prajāyate /
evaṃ hi vāsanāprāṇaspandau dvau tasya kāraṇam

tayorekakṣaye nāśo dvayościttasya rāghava /
sukhaduḥkhamanaḥspanda śārīrakavṛhatphalam

kāryapallavitākāraṃ kṛtivratativeṣṭitam /
tṛṣṇākṛṣṇāhivalitaṃ rāgarogabakālayam

ajñānamūlaṃ sudṛḍhaṃ līnendriyavihaṃgamam /
vāsanā kṣayamānītā cittavṛkṣaṃ kṣaṇena hi

prapātayati vātaughaḥ kālapakvaphalaṃ yathā /
pāṇḍurīkṛtasarvāśaṃ sthagitākhiladarśanam

vilolajaladākāramajñānāvakarotthitam /
tṛṣṇātṛṇalavavyāptaṃ stambhākṛti śarīrakam

sphurattanu tanukṣubdhaṃ sukhamutplavanaṃ prati /
antaḥsthitamahālokamapaśyatpravilīyate

pavanaspandarodhācca rāma cittarajaḥ kṣaṇāt /
vāsanāprāṇapavanaspandayoranayordvayoḥ

saṃvedyaṃ bījamityuktaṃ sphuratastau yatastataḥ /
hṛdi saṃvedyamāpyaiva prāṇaspando'tha vāsanā

udeti tasmātsaṃvedyaṃ kathitaṃ bījametayoḥ /
saṃvedyasaṃparityāgātprāṇaspandanavāsane

samūlaṃ naśyataḥ kṣipraṃ mūlacchedādiva drumaḥ /
saṃvidaṃ viddhi saṃvedyaṃ bījaṃ dhīratayā vinā

na saṃbhavati saṃvedyaṃ tailahīnastilo yathā /
na bahirnāntare kiṃcitsaṃvedyaṃ vidyate pṛthak

saṃvitsphurantī saṃkalpātsaṃvedyaṃ paśyati svataḥ /
svapne yathātmamaraṇaṃ tathā deśāntarasthitiḥ

svacamatkārayogena saṃvedyaṃ saṃvidastathā /
svavedanaṃ svasaṃkalpātsaṃvido yatra vartate

jagajjālamato bhāti tadidaṃ raghunandana /
yathā bālasya vetālaḥ svasaṃkalpodbhavādbhavet

puruṣatvaṃ yathā sthāṇoḥ saṃvedyaṃ saṃvidastathā /
yathā candrārkaraśmīnāṃ daṇḍatā reṇutā tathā

yathā nausthācalaspandaḥ saṃvedyaṃ saṃvidastathā /
etanmithyā hi durjñānaṃ samyagjñānādvilīyate

rajjvāmiva bhujaṅgatvaṃ dvīndutvaṃ svīkṣitādiva /
śuddhaiva saṃvittrijagatsavedyaṃ nānyadastyalam

ityantarniścayo rūḍhaḥ samyagjñānaṃ vidurbudhāḥ /
pūrvaṃ dṛṣṭamadṛṣṭaṃ vā yadasyāḥ pratibhāsate

saṃvidastatprayatnena mārjanīyaṃ vijānatā /
tadamārjanamātraṃ hi mahāsaṃsārasaṃgatam

tatpramārjanamātraṃ tu mokṣa ityanubhūyate /
saṃvedanamanantāya duḥkhāya jananātmane

asaṃvittirajāḍyasthā sukhāyājananātmane /
ajaḍo galitānandastyaktasaṃvedano bhava /
asaṃvedyaprabuddhātmā yastu sa tvaṃ raghūdvaha

śrīrāma uvāca /
ajaḍaścāpyasaṃvittiḥ kīdṛśo bhavati prabho /
asaṃvittau ca jāḍyaṃ tatkathaṃ vā vinivartate

śrīvasiṣṭha uvāca /
yaḥ sarvatrānavasthāstho viśrāntāstho na kutracit /
jīvo na vindate kiṃcidasaṃvidajaḍo hi saḥ

saṃvidvastudṛśālambaḥ sa yasyeha na vidyate /
so'saṃvidajaḍaḥ proktaḥ kurvankāryaśatānyapi

saṃvedyena hṛdākāśo manāgapi na lipyate /
yasyāsāvajaḍā saṃvijjīvanmuktaśca kathyate

yadā na bhāvyate kiṃcinnirvāsanatayātmani /
bālamūkādivijñānamiva ca sthīyate sthiram

tadā jāḍyavinirmuktamacchavedanamātatam /
āśritaṃ bhavati prājño yasmādbhūyo na lipyate

samastavāsanātyāgī nirvikalpasamādhitaḥ /
nīlatvamiva khātsphāra ānandaḥ saṃpravartate

yoginastatra tiṣṭhanti saṃvedanamasaṃvidaḥ /
tanmayatvādanādyantaṃ tadapyantarvilīyate

gacchaṃstiṣṭhanspṛśañjighrannapi tena sa ucyate /
ajaḍo galitānandastyaktasaṃvedanaḥ sukhī

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya kaṣṭayā yatnaceṣṭayā /
tara duḥkhāmbudheḥ pāramapāraguṇasāgara

yathā bījādbṛhadvṛkṣo vyoma vyāpnoti kālataḥ /
tathaivedaṃ svasaṃkalpātsaṃvedyamasadutthitam

yadā saṃkalpya saṃkalpya saṃvitsvaṃ vindate vapuḥ /
tadāsya janmajālasya saiva gacchati bījatām

janayitvātmanātmānaṃ mohayitvā punaḥpunaḥ /
svayaṃ mokṣaṃ nayatyantaḥ saṃvitsvaṃ viddhi rāghava

yadeva bhāvayatyeṣā tadeva bhavati kṣaṇāt /
na bhavadbhūmikāmuktā samāyāti cirādvapuḥ

devo nāsau suro rakṣo yakṣaḥ kiṃ kinnaro janaḥ /
ātmaivādyavilāsinyā jagannāṭyaṃ pranṛtyati

baddhvātmānaṃ ruditvā ca kośakārakṛmiryathā /
cirātkevalatāmeti svayaṃ saṃvitsvabhāvataḥ

jagajjaladhijālānāṃ saṃvijjalamalaṃ gatā /
eṣaivāpūrvadikcakraṃ sphuratyadvyāditāṃ gatā

dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ /
ityasyā vīcayaḥ proktāḥ saṃvitsalilasaṃtateḥ

saṃvinmātraṃ jagatsarvaṃ dvitīyā nāsti kalpanā /
ityeva samyagjñānena saṃvidgacchati nānyatām

yadā na vindate kiṃcitspandate na na vepate /
svātmanyeva sthitiṃ yāti saṃvinno lipyate tadā

athāsyāḥ saṃvido rāma sanmātraṃ bījamucyate /
saṃvinmātrādudetyeṣā prākāśyamiva tejasaḥ

dve rūpe tatra sattāyā ekaṃ nānākṛti sthitam /
dvitīyamekarūpaṃ tu vibhāgo'yaṃ tayoḥ śrṛṇu

ghaṭatā paṭatā caiva tvattā matteti kathyate /
sattārūpavibhāgena yattannānākṛti sthitam

vibhāgaṃ tu parityajya sattaikātmatayā tatam /
sāmānyenaiva sattāyā rūpamekamudāhṛtam

viśeṣaṃ saṃparityajya sanmātraṃ yadalepakam /
ekarūpaṃ mahārūpaṃ sattāyāstatpadaṃ viduḥ

rūpaṃ nānākṛtitvena sattāyā na kadācana /
asaṃvedyaṃ saṃbhavati tasmādetadavastukam

ekarūpaṃ tu yadrūpaṃ sattāyā vimalātmakam /
na kadācana tadyāti nāśaṃ nāpi ca vismṛtim

kālasattā kalāsattā vastusatteyamityapi /
vibhāgakalanāṃ tyaktvā sanmātraikaparo bhava

kālasattā svasattā ca pronmuktakalanā satī /
yadyapyuttamasadrūpā tathāpyeṣā na vāstavī

vibhāgakalanā yatra vibhinnapadadāyinī /
nānātākāraṇaṃ dṛṣṭā tatkathaṃ pāvanaṃ bhavet

sattāsāmānyamevaikaṃ bhāvayatsakalaṃ vapuḥ /
paripūrṇaparānandī tiṣṭhābharitadigbharaḥ

sattā sāmānyamātrasya yā koṭiḥ kovideśvara /
saivāsya bījatāṃ yātā tata eva pravartate

sattāsāmānyaparyante yattatkalanayojjhitam /
padamādyamanādyantaṃ tasya bījaṃ na vidyate

sattā layaṃ yāti yatra nirvikāraṃ ca tiṣṭhati /
bhūyo nāvartate duḥkhe tatra labdhapadaḥ pumān

taddhetuḥ sarvahetūnāṃ tasya heturna vidyate /
saṃsāraḥ sarvasārāṇāṃ tasmātsāraṃ na vidyate

tasmiṃściddarpaṇe sphāre samastā vastudṛṣṭayaḥ /
imāstāḥ pratibimbanti sarasīva taṭadrumāḥ

sarve bhāvā ime tatra svadante sādhuvāridheḥ /
ṣaḍrasā iva jihvāyāḥ prakaṭatvaṃ prayānti ca

tasmādacchatarasyāpi cidākāśasya vai padam /
sarveṣāṃ svādujātīnāmalamāsvādanaṃ ca tat

jāyate vartate caiva vardhate spṛśyate'tha vā /
tiṣṭhanti ca galantīha tatrāṅga jagatāṃ gaṇāḥ

tattadguru gariṣṭhānāṃ tattallaghu laghīyasām /
tattatsthūlaṃ sthaviṣṭhānāmaṇīyastadaṇīyasām

davīyasāṃ daviṣṭhaṃ tadantikānāṃ tadantikam /
kanīyasāṃ kanīyastattajjyeṣṭhaṃ jyāyasāmapi

tejasāmapi tattejastamasāmapi tattamaḥ /
vastūnāmapi tadvastu diśāmapyaṅga dikparā

tanna kiṃcicca kiṃcicca tattadastīva nāsti ca /
tattaddṛśyamadṛśyaṃ ca tattadasmi na cāsmi ca

rāma sarvaprayatnena tasminparamapāvane /
pade sthitimupāyāsi yathā kuru tathānagha

tadamalamajaraṃ tadātmatattvaṃ
tadavagatāvupaśāntimeti cetaḥ /
avagatavitataikatatsvarūpo
bhavabhayamuktapado'si taccirāya

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe saṃsṛtibījavicārayogopadeśo nāmaikanavatitamaḥ sargaḥ