યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.92

દ્વિનવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એતાનિ તાનિ પ્રોક્તાનિ ત્વયા બીજાનિ માનદ ।
કતમસ્ય પ્રયોગેણ શીઘ્રં તત્પ્રાપ્યતે પદમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એતેષાં દુઃખબીજાનાં પ્રોક્તં યદ્યન્મયોત્તરમ્ ।
તસ્ય તસ્ય પ્રયોગેણ શીઘ્રમાસાદ્યતે પદમ્

સત્તાસામાન્યકોટિસ્થે દ્રાગિત્યેવ પદે યદિ ।
પૌરુષેણ પ્રયત્નેન બલાત્સંત્યજ્ય વાસનામ્

સ્થિતિં બધ્નાસિ તત્ત્વજ્ઞ ક્ષણમપ્યક્ષયાત્મિકામ્ ।
ક્ષણેઽસ્મિન્નેવ તત્સાધુ પદમાસાદયસ્યલમ્

સત્તાસામાન્યરૂપે વા કરોષિ સ્થિતિમઙ્ગ ચેત્ ।
તત્કિંચિદધિકેનેહ યત્નેનાપ્નોષિ તત્પદમ્

સંવિત્તત્ત્વે કૃતધ્યાનો યદિ તિષ્ઠસિ ચાનઘ ।
તદ્યત્નેનાધિકેનોચ્ચૈરાસાદયસિ તત્પદમ્

સંવેદ્યે કેવલે ધ્યાનં ન સંભવતિ રાઘવ ।
સર્વત્ર સંભવાદસ્યાઃ સંવિત્તેરેવ સર્વદા

યચ્ચિન્તયસિ યદ્યાસિ યત્તિષ્ઠસિ કરોષિ ચ ।
તત્ર તત્ર સ્થિતા સંવિત્સંવિદેવ તદેવ સા

વાસનાસંપરિત્યાગે યદિ યત્નં કરોષિ ચ ।
તત્તે શિથિલતાં યાન્તિ સર્વાધિવ્યાધયઃ ક્ષણાત્

પૂર્વેભ્યસ્તુ પ્રયત્નેભ્યો વિષમોઽયં હિ સંસ્મૃતઃ ।
દુઃસાધ્યો વાસનાત્યાગઃ સુમેરૂન્મૂલનાદપિ

યાવદ્વિલીનં ન મનો ન તાવદ્વાસનાક્ષયઃ ।
ન ક્ષીણા વાસના યાવચ્ચિત્તં તાવન્ન શામ્યતિ

યાવન્ન તત્ત્વવિજ્ઞાનં તાવચ્ચિત્તશમઃ કુતઃ ।
યાવન્ન ચિત્તોપશમો ન તાવત્તત્ત્વવેદનમ્

યાવન્ન વાસનાનાશસ્તાવત્તત્ત્વાગમઃ કુતઃ ।
યાવન્ન તત્ત્વસંપ્રાપ્તિર્ન તાવદ્વાસનાક્ષયઃ

તત્ત્વજ્ઞાનં મનોનાશો વાસનાક્ષય એવ ચ ।
મિથઃ કારણતાં ગત્વાદુઃસાધ્યાનિ સ્થિતાન્યતઃ

તસ્માદ્રાઘવ યત્નેન પૌરુષેણ વિવેકિના ।
ભોગેચ્છાં દૂરતસ્ત્યક્ત્વા ત્રયમેતત્સમાશ્રયેત્

સર્વથા તે સમં યાવન્ન સ્વભ્યસ્તા મુહુર્મુહુઃ ।
તાવન્ન પદસંપ્રાપ્તિર્ભવત્યપિ સમાશતૈઃ

વાસનાક્ષયવિજ્ઞાનમનોનાશા મહામતે ।
સમકાલં ચિરાભ્યસ્તા ભવન્તિ ફલદા મુને

એકૈકશો નિષેવ્યન્તે યદ્યેતે ચિરમપ્યલમ્ ।
તન્ન સિદ્ધિં પ્રયચ્છન્તિ મન્ત્રાઃ સંકીલિતા ઇવ

ચિરકાલોપરચિતા અપ્યેતે સુધિયાપિ ચ ।
એકશઃ પરમભ્યેતું ન શક્તાઃ સૈનિકા ઇવ

સમમુદ્યોગમાનીતાઃ સન્ત એતે હિ ધીમતા ।
સંસારાબ્ધિં નિકૃન્તન્તિ જલાન્યદ્રિતટાનિવ

વાસનાક્ષયવિજ્ઞાનમનોનાશાઃ પ્રયત્નતઃ ।
સમં સેવ્યાસ્તવ ચિરં તેન તાત ન લિપ્યસે

ત્રિભિરેતૈશ્ચિરાભ્યસ્તૈર્હૃદયગ્રન્થયો દૃઢાઃ ।
નિઃશેષમેવ ત્રુટ્યન્તિ વિસચ્છેદાદ્ગુણા ઇવ

જન્માન્તરશતાભ્યસ્તા રામ સંસારસંસ્થિતિઃ ।
સા ચિરાભ્યાસયોગેન વિના ન ક્ષીયતે ક્વચિત્

ગચ્છન્શૃણ્વન્સ્પૃશઞ્જિઘ્રંસ્તિષ્ઠઞ્જાગ્રત્સ્વપંસ્તથા ।
શ્રેયસે પરમાયાસ્ય ત્રયસ્યાભ્યાસવાન્ભવ

વાસનાસંપરિત્યાગસમં પ્રાણનિરોધનમ્ ।
વિદુસ્તત્ત્વવિદસ્તસ્માત્તદાપ્યેવં સમાહરેત્

વાસનાસંપરિત્યાગાચ્ચિત્તં ગચ્છત્યચિત્તતામ્ ।
પ્રાણસ્પન્દનિરોધાચ્ચ યથેચ્છસિ તથા કુરુ

પ્રાણાયામચિરાભ્યાસૈર્યુક્ત્યા ચ ગુરુદત્તયા ।
આસનાશનયોગેન પ્રાણસ્પન્દો નિરુદ્ધ્યતે

યથાભૂતાર્થદર્શિત્વાદ્વાસના ન પ્રવર્તતે ।
આદાવન્તે ચ વસ્તૂનામવિસંવાદિ યત્સ્થિતમ્

રૂપં તદ્દર્શનં જ્ઞાનં ક્ષીયતે તેન વાસના ।
નિઃસઙ્ગવ્યવહારિત્વાદ્ભવભાવનવર્જનાત્

શરીરનાશદર્શિત્વાદ્વાસના ન પ્રવર્તતે ।
વાસનાવિભવે નષ્ટે ન ચિત્તં સંપ્રવર્તતે

સંશાન્તે પવનસ્પન્દે યથા પાંસુર્નભસ્તલે ।
યઃ પ્રાણપવનસ્પન્દશ્ચિત્તસ્પન્દઃ સ એવ હિ

તસ્માજ્જગતિ જાયન્તે પાંસવોઽવકરાદિવ ।
પ્રાણસ્પન્દજયે યત્નઃ કર્તવ્યો ધીમતોચ્ચકૈઃ

ઉપવિશ્યોપવિશ્યૈકચિત્તકેન મુહુર્મુહુઃ ।
અથવૈનં ક્રમં ત્યક્ત્વા ચિત્તાક્રમણમેવ ચેત્

રોચતે તત્તદાપ્નોષિ કાલેન બહુના પદમ્ ।
ન શક્યતે મનો જેતું વિના યુક્તિમનિન્દિતામ્

અઙ્કુશેન વિના મત્તં યથા દુષ્ટં મતઙ્ગજમ્ ।
અધ્યાત્મવિદ્યાધિગમઃ સાધુસઙ્ગમ એવ ચ

વાસનાસંપરિત્યાગઃ પ્રાણસ્પન્દનિરોધનમ્ ।
એતાસ્તા યુક્તયઃ પુષ્ટાઃ સન્તિ ચિત્તજયે કિલ

યાભિસ્તજ્જીયતે ક્ષિપ્રં ધારાભિરિવ ભૂરજઃ ।
સતીષુ યુક્તિષ્વેતાસુ હઠાન્નિયમયન્તિ યે

ચેતસ્તે દીપમુત્સૃજ્ય વિનિઘ્નન્તિ તમોઽઞ્જનૈઃ ।
વિમૂઢાઃ કર્તુમુદ્યુક્તા યે હઠાચ્ચેતસો જયમ્

તે નિબધ્નન્તિ નાગેન્દ્રમુન્મત્તં બિસતન્તુભિઃ ।
ચિત્તં ચિત્તસ્ય વાઽદૂરં સંસ્થિતં સ્વશરીરકમ્

સાધયન્તિ સમુત્સૃજ્ય યુક્તિં યે તાન્હઠાન્વિદુઃ ।
ભયાદ્ભયમુપાયાન્તિ ક્લેશાત્ક્લેશં વ્રજન્તિ તે

નિર્ધૃતિં નાધિગચ્છન્તિ દુર્ભગા ઇવ જન્તવઃ ।
ભ્રમન્તિ ગિરિકૂટેષુ ફલપલ્લવભોજનાઃ

મુગ્ધમુગ્ધધિયો ભીતા વરાકા હરિણા ઇવ ।
મતિરાલૂનશીર્ણાઙ્ગી તદીયા પેલવાઙ્ગિકા

ન ક્વચિદ્યાતિ વિશ્વાસં મૃગી ગ્રામગતા યથા ।
કલ્લોલકલિતં ચેતસ્તેષાં જલ ઇવાઽહિતે

પ્રોહ્યતે પ્રપતદ્દૂરં તૃણં ગિરિનદીષ્વિવ ।
કાલં યજ્ઞતપોદાનતીર્થદેવાર્ચનભ્રમૈઃ

ચિરમાધિશતોપેતાઃ ક્ષપયન્તિ મૃગા ઇવ ।
આત્મતત્ત્વં વિધિવશાત્કદાચિત્કેચિદેવ તે

દુઃખદોષશતાદગ્ધા વિદન્તિ ન વિદન્તિ વા ।
આગમાપાયિનોઽનિત્યા નરકસ્વર્ગમાનુષૈઃ

પાતોત્પાતકરાકારાઃ ક્ષીયન્તે કન્દુકા ઇવ ।
ઇતો ગચ્છન્તિ નરકં તતઃ સ્વર્ગમિહૈવ ચ

આવૃત્તિભિર્નિવર્તન્તે સરસીવ તરઙ્ગકાઃ ।
તસ્માચ્ચૈતાં પરિત્યજ્ય દુર્દૃષ્ટિં રઘુનન્દન

શુદ્ધાં સંવિદમાશ્રિત્ય વીતરાગઃ સ્થિરો ભવ ।
જ્ઞાનવાનેવ સુખવાન્જ્ઞાનવાનેવ જીવતિ ।
જ્ઞાનવાનેવ બલવાંસ્તસ્માજ્જ્ઞાનમયો ભવ

સંવેદ્યવર્જિતમનુત્તમમાદ્યમેકં
સંવિત્પદં વિકલનં કલયન્મહાત્મન્ ।
હૃદ્યેવ તિષ્ઠ કલનારહિતઃ ક્રિયાં તુ
કુર્વન્નકર્તૃપદમેત્ય શમોદિતશ્રીઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે સંસૃતિનિરાકરણક્રમયોગોપદેશો નામ દ્વિનવતિતમઃ સર્ગઃ