Yoga Vasistha · Chapter 5.90

navatitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
yadā hyastaṃgataprāyaṃ jātaṃ cittaṃ vicārataḥ /
tadā hi vītahavyasya jātā maitryādayo guṇāḥ

śrīrāma uvāca /
vicārābhyudayāccittasvarūpe'ntarhite mune /
maitryādayo guṇā jātā ityuktaṃ kiṃ tvayā prabho

brahmaṇyastaṃ gate citte kasya maitryādayo guṇāḥ /
kva vā parisphurantīti vada me vadatāṃ vara

śrīvasiṣṭha uvāca /
dvividhaścittanāśo'sti sarūpo'rūpa eva ca /
jīvanmuktaḥ sarūpaḥ syādarūpo dehamuktijaḥ

cittasatteha duḥkhāya cittanāśaḥ sukhāya tu /
cittasattāṃ kṣayaṃ nītvā cittaṃ nāśamupānayet

tāmasairvāsanājālairvyāptaṃ yajjanmakāraṇam /
vidyamānaṃ mano viddhi tadduḥkhāyaiva kevalam

prāktanaṃ guṇasaṃbhāraṃ mameti bahu manyate /
yattu cittamatattvajñaṃ duḥkhitaṃ jīva ucyate

vidyamānaṃ mano yāvattāvadduḥkhakṣayaḥ kutaḥ /
manasyastaṃ gate jantoḥ saṃsāro'stamupāgataḥ

duḥkhamūlamavaṣṭabdhamasminneva viniścalam /
vidyamānaṃ mano viddhi duḥkhavṛkṣavanāṅkuram

śrīrāma uvāca /
naṣṭaṃ kasya mano brahmannaṣṭaṃ vā kīdṛśaṃ bhavet /
kīdṛśaścāsya nāśaḥ syātsattā nāśasya kīdṛśī

śrīvasiṣṭha uvāca /
cetasaḥ kathitā sattā mayā raghukulodvaha /
asya nāśamidānīṃ tvaṃ śrṛṇu praśnavidāṃ vara

sukhaduḥkhadaśā dhīraṃ sāmyānna proddharanti yam /
niḥśvāsā iva śailendraṃ cittaṃ tasya mṛtaṃ viduḥ

ayaṃ sohamayaṃ nāhamiti cintā narottamam /
kharvīkaroti yaṃ nāntarnaṣṭaṃ tasya mano viduḥ

āpatkārpaṇyamutsāho mado māndyaṃ mahotsavaḥ /
yaṃ nayanti na vairūpyaṃ tasya naṣṭaṃ vidurmanaḥ

eṣa sādho manonāśo naṣṭaṃ ceha mano bhavet /
cittanāśadaśā caiṣā jīvanmuktasya vidyate

manastāṃ mūḍhatāṃ viddhi yadā naśyati sānagha /
cittanāśābhidhānaṃ hi tadā sattvamudetyalam

tasya sattvavilāsasya cittanāśasya rāghava /
jīvanmuktasvabhāvasya kaiściccittābhidhā kṛtā

maitryādibhirguṇairyuktaṃ bhavatyuttamavāsanam /
bhūyo janmavinirmuktaṃ jīvanmuktamano'nagha

vyāptaṃ vāsanayā yatsyādbhūyā jananamuktayā /
jīvanmuktamanaḥsattā rāma tatsattvamucyate

saṃpratyevānubhūtatvātsattvāptyā tanvasaṃyutaḥ /
sarūpo'sau manonāśo jīvanmuktasya vidyate

maitryādayo'tha muditāḥ śaśāṅka iva dīptayaḥ /
jīvanmuktamanonāśe sarvadā sarvathā sthitāḥ

jīvanmuktamanonāśe sattvanāmni himālaye /
vasanta iva mañjaryaḥ sphuranti guṇasaṃpadaḥ

arūpastu manonāśo yo mayokto raghudvaha /
videhamukta evāsau vidyate niṣkalātmakaḥ

samagrāgryaguṇādhāramapi sattvaṃ pralīyate /
videhamukte vimale pade paramapāvane

videhamuktaviṣaye tasminsattvakṣayātmake /
vittanāśe virūpākhye na kiṃcidapi vidyate

na guṇā nāguṇāstatra na śrīrnāśrīrna lolatā /
na codayo nāstamayo na harṣāmarṣasaṃvidaḥ

na tejo na tamaḥ kiṃcinna saṃdhyā dinarātrayaḥ /
na diśo na ca vākāśo nādho nānartharūpatā

na vāsanā na racanā nehānīhe na rañjanā /
na sattā nāpi vā'sattā naca sādhyaṃ hi tatpadam

atamastejasā vyomnā vitārendvarkavāyunā /
tatsamaṃ śaradacchena niḥsaṃdhyenārajastviṣā

ye hi pāraṃ gatā buddheḥ saṃsārācaraṇasya ca /
teṣāṃ tadāspadaṃ sphāraṃ pavanānāmivāmbaram

saṃśāntaduḥkhamajaḍātmakameva supta-
mānandamantharamapetarajastamo yat /
ākāśakośatanavo'tanavā mahānta-
stasminpade galitacittalavā vasanti

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe cittopadeśavicārayogopadeśo nāma navatitamaḥ sargaḥ