યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.91

એકનવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
પરમાકાશકોશાદ્રિરૂઢલોકાન્તરદ્રુમમ્ ।
તારકાપુષ્પશબલં દેવાસુરવિહંગમમ્

વિદ્યુન્મઞ્જરિતોપાન્તનીલનીરદપલ્લવમ્ ।
સર્વર્તુરમ્યચન્દ્રાર્કગણરમ્યકદન્તુરમ્

સપ્તાબ્ધિવાપીવલિતં સરિચ્છતમનોહરમ્ ।
ચતુર્દશવિધાનન્તભૂતજાતોપજીવિતમ્

જગત્કાનનમાક્રમ્ય સ્થિતાયાઃ કૃતજાલકમ્ ।
બ્રહ્મન્સંસૃતિમૃદ્વીકાલતાયા વિતતાકૃતેઃ

જરામરણપર્વાયાઃ સુખદુઃખફલાવલેઃ ।
આરૂઢમૂલમાલાયા મોહસેકજલાઞ્જલેઃ

કિં બીજમથ બીજસ્ય તસ્ય કિં બીજમુચ્યતે ।
અથ તસ્યાપિ કિં બીજં બીજં તસ્યાપિ કિં ભવેત્

સર્વમેતત્સમાસેન પુનર્બોધવિવૃદ્ધયે ।
સિદ્ધયે જ્ઞાનસારસ્ય વદ મે વદતાંવર

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અન્તર્લીનઘનારમ્ભશુભાશુભમહાઙ્કુરમ્ ।
સંસૃતિવ્રતતેર્બીજં શરીરં વિદ્ધિ રાઘવ

શાખાપ્રતાનગહના ફલપલ્લવશાલિની ।
તેનેયં ભવતિ સ્ફીતા શરદીવ વસુન્ધરા

ભાવાભાવદશાકોશં દુઃખરત્નસમુદ્ગકમ્ ।
બીજમસ્ય શરીરસ્ય ચિત્તમાશાવશાનુગમ્

ચિત્તાદિદમુદેત્યુચ્ચૈઃ સદસચ્ચાઙ્ગજાલકમ્ ।
તથા ચૈતત્સ્વયં સ્વપ્નસંભ્રમેષ્વનુભૂયતે

યથા ગન્ધર્વસંકલ્પાત્પુરમેવં હિ ચેતસઃ ।
સવાતાયનમાકારભાસુરં જાયતે વપુઃ

યદિદં કિંચિદાભોગિ જાગતં દૃશ્યતાં ગતમ્ ।
રૂપં તચ્ચેતસઃ સ્ફારં ઘટાદિત્વં મૃદો યથા

દ્વે બીજે ચિત્તવૃક્ષસ્ય વૃત્તિવ્રતતિધારિણઃ ।
એકં પ્રાણપરિસ્પન્દો દ્વિતીયં દૃઢભાવના

યદા પ્રસ્પન્દતે પ્રાણો નાડીસંસ્પર્શનોદ્યતઃ ।
તદા સંવેદનમયં ચિત્તમાશુ પ્રજાયતે

યદા ન સ્પન્દતે પ્રાણઃ શિરાસરણિકોટરે ।
અસંવિત્તિવશાત્તેન ચિત્તમન્તર્ન જાયતે

પ્રાણસ્પન્દનમેવેદં ચિત્તદ્વારેણ દૃશ્યતે ।
જગન્નામાગતં વ્યોમ્નિ નીલત્વાદિવદીદૃશમ્

પ્રાણસ્પન્દનસુપ્તા ચ તચ્છાન્તિં શાન્તિરુચ્યતે ।
પ્રાણસંસ્પન્દનાત્સંવિદ્યાતિ વીટેવ ચોદિતા

સંવિત્સ્ફુરતિ દેહેષુ પ્રાણસ્પન્દપ્રબોધિતા ।
ચક્રાવર્તૈરઙ્ગણેષુ વીટેવ કરતાડિતા

સતી સર્વગતા સંવિત્પ્રાણસ્પન્દેન બોધ્યતે ।
સૂક્ષ્માત્સૂક્ષ્મતરાકારા ગન્ધલેખેવ વાયુના

સંવિત્સંરોધને શ્રેયઃ પરમં વિદ્ધિ રાઘવ ।
કારણાક્રમણં યત્ર ક્ષોભસ્તત્ર ન વિદ્યતે

સંવિત્સમુદિતૈવાશુ યાતિ સંવેદ્યમાદરાત્ ।
સંવેદનાદનન્તાનિ તતો દુઃખાનિ ચેતસઃ

સંસુપ્તાન્તરબોધાય સંવિત્સંતિષ્ઠતે યદા ।
લબ્ધં ભવતિ લબ્ધવ્યં તદા તદમલં પદમ્

તસ્માત્પ્રાણપરિસ્પન્દૈર્વાસનાચોદનૈસ્તથા ।
નો ચેત્સંવિદમુચ્છૂનાં કરોષિ તદજો ભવાન્

સંવિદુચ્છૂનતાં ચિત્તં વિદ્ધિ તેનેદમાતતમ્ ।
અનર્થજાલમાલૂનવિશીર્ણજનજીવકમ્

યોગિનશ્ચિત્તશાન્ત્યર્થં કુર્વન્તિ પ્રાણરોધનમ્ ।
પ્રાણાયામૈસ્તથા ધ્યાનૈઃ પ્રયોગૈર્યુક્તિકલ્પિતૈઃ

ચિત્તોપશાન્તિફલદં પરમં સામ્યકારણમ્ ।
સુભગં સંવિદઃ સ્વાસ્થ્યં પ્રાણસરોધનં વિદુઃ

જ્ઞાનવદ્ભિઃ પ્રકટિતામનુભૂતાં ચ રાઘવ ।
ચિત્તસ્યોત્પત્તિમપરાં વાસનાજીવિતાં શ્રૃણુ

દૃઢભાવનયા ત્યક્તપૂર્વાપરવિચારણમ્ ।
યદાદાનં પદાર્થસ્ય વાસના સા પ્રકીર્તિતા

ભાવિતસ્તીવ્રસંવેગાદાત્મના યત્તદેવ સઃ ।
ભવત્યાશુ મહાબાહો વિગતેતરસંસ્મૃતિઃ

તાદૃગ્રૂપઃ સ પુરુષો વાસનાવિવશીકૃતઃ ।
યત્પશ્યતિ તદેતત્તત્સદ્વસ્ત્વિતિ વિમુહ્યતિ

વાસનાવેગવૈવશ્યાત્સ્વરૂપં પ્રજહાતિ તત્ ।
ભ્રાન્તં પશ્યતિ દુર્દૃષ્ટિઃ સર્વં મદવશાદિવ

અસમ્યગ્જ્ઞાનવાનેવ ભવત્યાધિપરિપ્લુતઃ ।
અન્તસ્થયા વાસનયા વિષેણેવ વશીકૃતઃ

અસમ્યગ્દર્શનં યસ્માદનાત્મન્યાત્મભાવનમ્ ।
યદવસ્તુનિ વસ્તુત્વં તચ્ચિત્તં વિદ્ધિ રાઘવ

દૃઢાભ્યાસપદાર્થૈકવાસનાદતિચઞ્ચલમ્ ।
ચિત્તં સંજાયતે જન્મજરામરણકારણમ્

યદા ન વાસ્યતે કિંચિદ્ધેયોપાદેયરૂપિ યત્ ।
સ્થીયતે સકલં ત્યક્ત્વા તદા ચિત્તં ન જાયતે

અવાસનત્વાત્સતતં યદા ન મનુતે મનઃ ।
અમનસ્તા તદોદેતિ પરમોપશમપ્રદા

યદા કિંચિન્ન સંવિત્તૌ સ્ફુરત્યભ્રમિવામ્બરે ।
તદા પદ્મ ઇવાકાશે ચિત્તમન્તર્ન જાયતે

યદા ન ભાવ્યતે ભાવઃ ક્વચિજ્જગતિ વસ્તુનિ ।
તદા હૃદમ્બરે શૂન્યે કથં ચિત્તં પ્રજાયતે

એતાવન્માત્રકં મન્યે રૂપં ચિત્તસ્ય રાઘવ ।
યદ્ભાવનં વસ્તુનોઽન્તર્વસ્તુત્વેન રસેન ચ

ન કિંચિત્કલ્પનાયોગ્યં દૃશ્યં ભાવયતસ્તતઃ ।
આકાશકોશસ્વચ્છસ્ય કુતશ્ચિત્તોદયો ભવેત્

યદભાવનમાસ્થાય યદભાવસ્ય ભાવનમ્ ।
યદ્યથાવસ્તુદર્શિત્વં તદચિત્તત્વમુચ્યતે

સર્વમન્તઃ પરિત્યજ્ય શીતલાશયવર્તિ યત્ ।
વૃત્તિસ્થમપિ તચ્ચિત્તમસદ્રૂપમુદાહૃતમ્

વાસનાયા રસાધ્યાનાદ્રાગો યસ્ય ન વિદ્યતે ।
તસ્ય ચિત્તમચિત્તત્વં ગતં સત્ત્વં તદુચ્યતે

ઘના ન વાસના યસ્ય પુનર્જનનકારિણી ।
જીવન્મુક્તઃ સ સત્ત્વસ્થશ્ચક્રભ્રમવદાસ્થિતઃ

ભૃષ્ટબીજોપમા યેષાં પુનર્જનનવર્જિતા ।
વાસનારસનિર્હીના જીવન્મુક્તા હિ તે સ્થિતાઃ

સત્ત્વરૂપપરિપ્રાપ્તચિત્તાસ્તે જ્ઞાનપારગાઃ ।
અચિત્તા ઇતિ કથ્યન્તે દેહાન્તે વ્યોમરૂપિણઃ

દ્વે બીજે રામ ચિત્તસ્ય પ્રાણસ્પન્દનવાસને ।
એકસ્મિંશ્ચ તયોઃ ક્ષીણે ક્ષિપ્રં દ્વે અપિ નશ્યતઃ

મિથઃ કારણમેતે હિ બીજે જન્મનિ ચેતસઃ ।
જલાઙ્ગીકરણે રામ જલાશયઘટાવિવ

ઘના ન વાસના યસ્ય પુનર્જનનકારિણી ।
બીજાઙ્કુરવદેતે હિ સંસ્થિતે તિલતૈલવત્

અવિનાભાવિની નિત્યં કાલાકાઙ્ક્ષિક્રમે તથા ।
સર્વમુત્પાદયત્યેતચ્ચિત્તકઃ સંવિદાત્મકઃ

યથાપ્રાણેન્દ્રિયાનન્દમાનન્દપવનાવુભૌ ।
ચિત્તસ્યોત્પાદિકે સાર્ધં યદૈતે વાસને તદા

આમોદપુષ્પવત્તૈલતિલવચ્ચ વ્યવસ્થિતે ।
વાસનાવશતઃ પ્રાણસ્પન્દસ્તેન ચ વાસના

જાયતે ચિત્તબીજસ્ય તેન બીજાઙ્કુરક્રમઃ ।
વાસનોત્પ્લવમાનત્વાત્સંવિત્પ્રક્ષોભકર્મણા

પ્રાણસ્પન્દં બોધયતિ તેન ચિત્તં પ્રજાયતે ।
પ્રાણઃ સ્પન્દનધર્મિત્વાત્સ્પન્દતે સ્પૃષ્ટહૃદ્ગુણઃ

સંવિદં બોધયંસ્તેન ચિત્તબાલઃ પ્રજાયતે ।
એવં હિ વાસનાપ્રાણસ્પન્દૌ દ્વૌ તસ્ય કારણમ્

તયોરેકક્ષયે નાશો દ્વયોશ્ચિત્તસ્ય રાઘવ ।
સુખદુઃખમનઃસ્પન્દ શારીરકવૃહત્ફલમ્

કાર્યપલ્લવિતાકારં કૃતિવ્રતતિવેષ્ટિતમ્ ।
તૃષ્ણાકૃષ્ણાહિવલિતં રાગરોગબકાલયમ્

અજ્ઞાનમૂલં સુદૃઢં લીનેન્દ્રિયવિહંગમમ્ ।
વાસના ક્ષયમાનીતા ચિત્તવૃક્ષં ક્ષણેન હિ

પ્રપાતયતિ વાતૌઘઃ કાલપક્વફલં યથા ।
પાણ્ડુરીકૃતસર્વાશં સ્થગિતાખિલદર્શનમ્

વિલોલજલદાકારમજ્ઞાનાવકરોત્થિતમ્ ।
તૃષ્ણાતૃણલવવ્યાપ્તં સ્તમ્ભાકૃતિ શરીરકમ્

સ્ફુરત્તનુ તનુક્ષુબ્ધં સુખમુત્પ્લવનં પ્રતિ ।
અન્તઃસ્થિતમહાલોકમપશ્યત્પ્રવિલીયતે

પવનસ્પન્દરોધાચ્ચ રામ ચિત્તરજઃ ક્ષણાત્ ।
વાસનાપ્રાણપવનસ્પન્દયોરનયોર્દ્વયોઃ

સંવેદ્યં બીજમિત્યુક્તં સ્ફુરતસ્તૌ યતસ્તતઃ ।
હૃદિ સંવેદ્યમાપ્યૈવ પ્રાણસ્પન્દોઽથ વાસના

ઉદેતિ તસ્માત્સંવેદ્યં કથિતં બીજમેતયોઃ ।
સંવેદ્યસંપરિત્યાગાત્પ્રાણસ્પન્દનવાસને

સમૂલં નશ્યતઃ ક્ષિપ્રં મૂલચ્છેદાદિવ દ્રુમઃ ।
સંવિદં વિદ્ધિ સંવેદ્યં બીજં ધીરતયા વિના

ન સંભવતિ સંવેદ્યં તૈલહીનસ્તિલો યથા ।
ન બહિર્નાન્તરે કિંચિત્સંવેદ્યં વિદ્યતે પૃથક્

સંવિત્સ્ફુરન્તી સંકલ્પાત્સંવેદ્યં પશ્યતિ સ્વતઃ ।
સ્વપ્ને યથાત્મમરણં તથા દેશાન્તરસ્થિતિઃ

સ્વચમત્કારયોગેન સંવેદ્યં સંવિદસ્તથા ।
સ્વવેદનં સ્વસંકલ્પાત્સંવિદો યત્ર વર્તતે

જગજ્જાલમતો ભાતિ તદિદં રઘુનન્દન ।
યથા બાલસ્ય વેતાલઃ સ્વસંકલ્પોદ્ભવાદ્ભવેત્

પુરુષત્વં યથા સ્થાણોઃ સંવેદ્યં સંવિદસ્તથા ।
યથા ચન્દ્રાર્કરશ્મીનાં દણ્ડતા રેણુતા તથા

યથા નૌસ્થાચલસ્પન્દઃ સંવેદ્યં સંવિદસ્તથા ।
એતન્મિથ્યા હિ દુર્જ્ઞાનં સમ્યગ્જ્ઞાનાદ્વિલીયતે

રજ્જ્વામિવ ભુજઙ્ગત્વં દ્વીન્દુત્વં સ્વીક્ષિતાદિવ ।
શુદ્ધૈવ સંવિત્ત્રિજગત્સવેદ્યં નાન્યદસ્ત્યલમ્

ઇત્યન્તર્નિશ્ચયો રૂઢઃ સમ્યગ્જ્ઞાનં વિદુર્બુધાઃ ।
પૂર્વં દૃષ્ટમદૃષ્ટં વા યદસ્યાઃ પ્રતિભાસતે

સંવિદસ્તત્પ્રયત્નેન માર્જનીયં વિજાનતા ।
તદમાર્જનમાત્રં હિ મહાસંસારસંગતમ્

તત્પ્રમાર્જનમાત્રં તુ મોક્ષ ઇત્યનુભૂયતે ।
સંવેદનમનન્તાય દુઃખાય જનનાત્મને

અસંવિત્તિરજાડ્યસ્થા સુખાયાજનનાત્મને ।
અજડો ગલિતાનન્દસ્ત્યક્તસંવેદનો ભવ ।
અસંવેદ્યપ્રબુદ્ધાત્મા યસ્તુ સ ત્વં રઘૂદ્વહ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અજડશ્ચાપ્યસંવિત્તિઃ કીદૃશો ભવતિ પ્રભો ।
અસંવિત્તૌ ચ જાડ્યં તત્કથં વા વિનિવર્તતે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યઃ સર્વત્રાનવસ્થાસ્થો વિશ્રાન્તાસ્થો ન કુત્રચિત્ ।
જીવો ન વિન્દતે કિંચિદસંવિદજડો હિ સઃ

સંવિદ્વસ્તુદૃશાલમ્બઃ સ યસ્યેહ ન વિદ્યતે ।
સોઽસંવિદજડઃ પ્રોક્તઃ કુર્વન્કાર્યશતાન્યપિ

સંવેદ્યેન હૃદાકાશો મનાગપિ ન લિપ્યતે ।
યસ્યાસાવજડા સંવિજ્જીવન્મુક્તશ્ચ કથ્યતે

યદા ન ભાવ્યતે કિંચિન્નિર્વાસનતયાત્મનિ ।
બાલમૂકાદિવિજ્ઞાનમિવ ચ સ્થીયતે સ્થિરમ્

તદા જાડ્યવિનિર્મુક્તમચ્છવેદનમાતતમ્ ।
આશ્રિતં ભવતિ પ્રાજ્ઞો યસ્માદ્ભૂયો ન લિપ્યતે

સમસ્તવાસનાત્યાગી નિર્વિકલ્પસમાધિતઃ ।
નીલત્વમિવ ખાત્સ્ફાર આનન્દઃ સંપ્રવર્તતે

યોગિનસ્તત્ર તિષ્ઠન્તિ સંવેદનમસંવિદઃ ।
તન્મયત્વાદનાદ્યન્તં તદપ્યન્તર્વિલીયતે

ગચ્છંસ્તિષ્ઠન્સ્પૃશઞ્જિઘ્રન્નપિ તેન સ ઉચ્યતે ।
અજડો ગલિતાનન્દસ્ત્યક્તસંવેદનઃ સુખી

એતાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય કષ્ટયા યત્નચેષ્ટયા ।
તર દુઃખામ્બુધેઃ પારમપારગુણસાગર

યથા બીજાદ્બૃહદ્વૃક્ષો વ્યોમ વ્યાપ્નોતિ કાલતઃ ।
તથૈવેદં સ્વસંકલ્પાત્સંવેદ્યમસદુત્થિતમ્

યદા સંકલ્પ્ય સંકલ્પ્ય સંવિત્સ્વં વિન્દતે વપુઃ ।
તદાસ્ય જન્મજાલસ્ય સૈવ ગચ્છતિ બીજતામ્

જનયિત્વાત્મનાત્માનં મોહયિત્વા પુનઃપુનઃ ।
સ્વયં મોક્ષં નયત્યન્તઃ સંવિત્સ્વં વિદ્ધિ રાઘવ

યદેવ ભાવયત્યેષા તદેવ ભવતિ ક્ષણાત્ ।
ન ભવદ્ભૂમિકામુક્તા સમાયાતિ ચિરાદ્વપુઃ

દેવો નાસૌ સુરો રક્ષો યક્ષઃ કિં કિન્નરો જનઃ ।
આત્મૈવાદ્યવિલાસિન્યા જગન્નાટ્યં પ્રનૃત્યતિ

બદ્ધ્વાત્માનં રુદિત્વા ચ કોશકારકૃમિર્યથા ।
ચિરાત્કેવલતામેતિ સ્વયં સંવિત્સ્વભાવતઃ

જગજ્જલધિજાલાનાં સંવિજ્જલમલં ગતા ।
એષૈવાપૂર્વદિક્ચક્રં સ્ફુરત્યદ્વ્યાદિતાં ગતા

દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુરાકાશં પર્વતાઃ સરિતો દિશઃ ।
ઇત્યસ્યા વીચયઃ પ્રોક્તાઃ સંવિત્સલિલસંતતેઃ

સંવિન્માત્રં જગત્સર્વં દ્વિતીયા નાસ્તિ કલ્પના ।
ઇત્યેવ સમ્યગ્જ્ઞાનેન સંવિદ્ગચ્છતિ નાન્યતામ્

યદા ન વિન્દતે કિંચિત્સ્પન્દતે ન ન વેપતે ।
સ્વાત્મન્યેવ સ્થિતિં યાતિ સંવિન્નો લિપ્યતે તદા

અથાસ્યાઃ સંવિદો રામ સન્માત્રં બીજમુચ્યતે ।
સંવિન્માત્રાદુદેત્યેષા પ્રાકાશ્યમિવ તેજસઃ

દ્વે રૂપે તત્ર સત્તાયા એકં નાનાકૃતિ સ્થિતમ્ ।
દ્વિતીયમેકરૂપં તુ વિભાગોઽયં તયોઃ શ્રૃણુ

ઘટતા પટતા ચૈવ ત્વત્તા મત્તેતિ કથ્યતે ।
સત્તારૂપવિભાગેન યત્તન્નાનાકૃતિ સ્થિતમ્

વિભાગં તુ પરિત્યજ્ય સત્તૈકાત્મતયા તતમ્ ।
સામાન્યેનૈવ સત્તાયા રૂપમેકમુદાહૃતમ્

વિશેષં સંપરિત્યજ્ય સન્માત્રં યદલેપકમ્ ।
એકરૂપં મહારૂપં સત્તાયાસ્તત્પદં વિદુઃ

રૂપં નાનાકૃતિત્વેન સત્તાયા ન કદાચન ।
અસંવેદ્યં સંભવતિ તસ્માદેતદવસ્તુકમ્

એકરૂપં તુ યદ્રૂપં સત્તાયા વિમલાત્મકમ્ ।
ન કદાચન તદ્યાતિ નાશં નાપિ ચ વિસ્મૃતિમ્

કાલસત્તા કલાસત્તા વસ્તુસત્તેયમિત્યપિ ।
વિભાગકલનાં ત્યક્ત્વા સન્માત્રૈકપરો ભવ

કાલસત્તા સ્વસત્તા ચ પ્રોન્મુક્તકલના સતી ।
યદ્યપ્યુત્તમસદ્રૂપા તથાપ્યેષા ન વાસ્તવી

વિભાગકલના યત્ર વિભિન્નપદદાયિની ।
નાનાતાકારણં દૃષ્ટા તત્કથં પાવનં ભવેત્

સત્તાસામાન્યમેવૈકં ભાવયત્સકલં વપુઃ ।
પરિપૂર્ણપરાનન્દી તિષ્ઠાભરિતદિગ્ભરઃ

સત્તા સામાન્યમાત્રસ્ય યા કોટિઃ કોવિદેશ્વર ।
સૈવાસ્ય બીજતાં યાતા તત એવ પ્રવર્તતે

સત્તાસામાન્યપર્યન્તે યત્તત્કલનયોજ્ઝિતમ્ ।
પદમાદ્યમનાદ્યન્તં તસ્ય બીજં ન વિદ્યતે

સત્તા લયં યાતિ યત્ર નિર્વિકારં ચ તિષ્ઠતિ ।
ભૂયો નાવર્તતે દુઃખે તત્ર લબ્ધપદઃ પુમાન્

તદ્ધેતુઃ સર્વહેતૂનાં તસ્ય હેતુર્ન વિદ્યતે ।
સંસારઃ સર્વસારાણાં તસ્માત્સારં ન વિદ્યતે

તસ્મિંશ્ચિદ્દર્પણે સ્ફારે સમસ્તા વસ્તુદૃષ્ટયઃ ।
ઇમાસ્તાઃ પ્રતિબિમ્બન્તિ સરસીવ તટદ્રુમાઃ

સર્વે ભાવા ઇમે તત્ર સ્વદન્તે સાધુવારિધેઃ ।
ષડ્રસા ઇવ જિહ્વાયાઃ પ્રકટત્વં પ્રયાન્તિ ચ

તસ્માદચ્છતરસ્યાપિ ચિદાકાશસ્ય વૈ પદમ્ ।
સર્વેષાં સ્વાદુજાતીનામલમાસ્વાદનં ચ તત્

જાયતે વર્તતે ચૈવ વર્ધતે સ્પૃશ્યતેઽથ વા ।
તિષ્ઠન્તિ ચ ગલન્તીહ તત્રાઙ્ગ જગતાં ગણાઃ

તત્તદ્ગુરુ ગરિષ્ઠાનાં તત્તલ્લઘુ લઘીયસામ્ ।
તત્તત્સ્થૂલં સ્થવિષ્ઠાનામણીયસ્તદણીયસામ્

દવીયસાં દવિષ્ઠં તદન્તિકાનાં તદન્તિકમ્ ।
કનીયસાં કનીયસ્તત્તજ્જ્યેષ્ઠં જ્યાયસામપિ

તેજસામપિ તત્તેજસ્તમસામપિ તત્તમઃ ।
વસ્તૂનામપિ તદ્વસ્તુ દિશામપ્યઙ્ગ દિક્પરા

તન્ન કિંચિચ્ચ કિંચિચ્ચ તત્તદસ્તીવ નાસ્તિ ચ ।
તત્તદ્દૃશ્યમદૃશ્યં ચ તત્તદસ્મિ ન ચાસ્મિ ચ

રામ સર્વપ્રયત્નેન તસ્મિન્પરમપાવને ।
પદે સ્થિતિમુપાયાસિ યથા કુરુ તથાનઘ

તદમલમજરં તદાત્મતત્ત્વં
તદવગતાવુપશાન્તિમેતિ ચેતઃ ।
અવગતવિતતૈકતત્સ્વરૂપો
ભવભયમુક્તપદોઽસિ તચ્ચિરાય

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે સંસૃતિબીજવિચારયોગોપદેશો નામૈકનવતિતમઃ સર્ગઃ