યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.90

નવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યદા હ્યસ્તંગતપ્રાયં જાતં ચિત્તં વિચારતઃ ।
તદા હિ વીતહવ્યસ્ય જાતા મૈત્ર્યાદયો ગુણાઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
વિચારાભ્યુદયાચ્ચિત્તસ્વરૂપેઽન્તર્હિતે મુને ।
મૈત્ર્યાદયો ગુણા જાતા ઇત્યુક્તં કિં ત્વયા પ્રભો

બ્રહ્મણ્યસ્તં ગતે ચિત્તે કસ્ય મૈત્ર્યાદયો ગુણાઃ ।
ક્વ વા પરિસ્ફુરન્તીતિ વદ મે વદતાં વર

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દ્વિવિધશ્ચિત્તનાશોઽસ્તિ સરૂપોઽરૂપ એવ ચ ।
જીવન્મુક્તઃ સરૂપઃ સ્યાદરૂપો દેહમુક્તિજઃ

ચિત્તસત્તેહ દુઃખાય ચિત્તનાશઃ સુખાય તુ ।
ચિત્તસત્તાં ક્ષયં નીત્વા ચિત્તં નાશમુપાનયેત્

તામસૈર્વાસનાજાલૈર્વ્યાપ્તં યજ્જન્મકારણમ્ ।
વિદ્યમાનં મનો વિદ્ધિ તદ્દુઃખાયૈવ કેવલમ્

પ્રાક્તનં ગુણસંભારં મમેતિ બહુ મન્યતે ।
યત્તુ ચિત્તમતત્ત્વજ્ઞં દુઃખિતં જીવ ઉચ્યતે

વિદ્યમાનં મનો યાવત્તાવદ્દુઃખક્ષયઃ કુતઃ ।
મનસ્યસ્તં ગતે જન્તોઃ સંસારોઽસ્તમુપાગતઃ

દુઃખમૂલમવષ્ટબ્ધમસ્મિન્નેવ વિનિશ્ચલમ્ ।
વિદ્યમાનં મનો વિદ્ધિ દુઃખવૃક્ષવનાઙ્કુરમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
નષ્ટં કસ્ય મનો બ્રહ્મન્નષ્ટં વા કીદૃશં ભવેત્ ।
કીદૃશશ્ચાસ્ય નાશઃ સ્યાત્સત્તા નાશસ્ય કીદૃશી

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ચેતસઃ કથિતા સત્તા મયા રઘુકુલોદ્વહ ।
અસ્ય નાશમિદાનીં ત્વં શ્રૃણુ પ્રશ્નવિદાં વર

સુખદુઃખદશા ધીરં સામ્યાન્ન પ્રોદ્ધરન્તિ યમ્ ।
નિઃશ્વાસા ઇવ શૈલેન્દ્રં ચિત્તં તસ્ય મૃતં વિદુઃ

અયં સોહમયં નાહમિતિ ચિન્તા નરોત્તમમ્ ।
ખર્વીકરોતિ યં નાન્તર્નષ્ટં તસ્ય મનો વિદુઃ

આપત્કાર્પણ્યમુત્સાહો મદો માન્દ્યં મહોત્સવઃ ।
યં નયન્તિ ન વૈરૂપ્યં તસ્ય નષ્ટં વિદુર્મનઃ

એષ સાધો મનોનાશો નષ્ટં ચેહ મનો ભવેત્ ।
ચિત્તનાશદશા ચૈષા જીવન્મુક્તસ્ય વિદ્યતે

મનસ્તાં મૂઢતાં વિદ્ધિ યદા નશ્યતિ સાનઘ ।
ચિત્તનાશાભિધાનં હિ તદા સત્ત્વમુદેત્યલમ્

તસ્ય સત્ત્વવિલાસસ્ય ચિત્તનાશસ્ય રાઘવ ।
જીવન્મુક્તસ્વભાવસ્ય કૈશ્ચિચ્ચિત્તાભિધા કૃતા

મૈત્ર્યાદિભિર્ગુણૈર્યુક્તં ભવત્યુત્તમવાસનમ્ ।
ભૂયો જન્મવિનિર્મુક્તં જીવન્મુક્તમનોઽનઘ

વ્યાપ્તં વાસનયા યત્સ્યાદ્ભૂયા જનનમુક્તયા ।
જીવન્મુક્તમનઃસત્તા રામ તત્સત્ત્વમુચ્યતે

સંપ્રત્યેવાનુભૂતત્વાત્સત્ત્વાપ્ત્યા તન્વસંયુતઃ ।
સરૂપોઽસૌ મનોનાશો જીવન્મુક્તસ્ય વિદ્યતે

મૈત્ર્યાદયોઽથ મુદિતાઃ શશાઙ્ક ઇવ દીપ્તયઃ ।
જીવન્મુક્તમનોનાશે સર્વદા સર્વથા સ્થિતાઃ

જીવન્મુક્તમનોનાશે સત્ત્વનામ્નિ હિમાલયે ।
વસન્ત ઇવ મઞ્જર્યઃ સ્ફુરન્તિ ગુણસંપદઃ

અરૂપસ્તુ મનોનાશો યો મયોક્તો રઘુદ્વહ ।
વિદેહમુક્ત એવાસૌ વિદ્યતે નિષ્કલાત્મકઃ

સમગ્રાગ્ર્યગુણાધારમપિ સત્ત્વં પ્રલીયતે ।
વિદેહમુક્તે વિમલે પદે પરમપાવને

વિદેહમુક્તવિષયે તસ્મિન્સત્ત્વક્ષયાત્મકે ।
વિત્તનાશે વિરૂપાખ્યે ન કિંચિદપિ વિદ્યતે

ન ગુણા નાગુણાસ્તત્ર ન શ્રીર્નાશ્રીર્ન લોલતા ।
ન ચોદયો નાસ્તમયો ન હર્ષામર્ષસંવિદઃ

ન તેજો ન તમઃ કિંચિન્ન સંધ્યા દિનરાત્રયઃ ।
ન દિશો ન ચ વાકાશો નાધો નાનર્થરૂપતા

ન વાસના ન રચના નેહાનીહે ન રઞ્જના ।
ન સત્તા નાપિ વાઽસત્તા નચ સાધ્યં હિ તત્પદમ્

અતમસ્તેજસા વ્યોમ્ના વિતારેન્દ્વર્કવાયુના ।
તત્સમં શરદચ્છેન નિઃસંધ્યેનારજસ્ત્વિષા

યે હિ પારં ગતા બુદ્ધેઃ સંસારાચરણસ્ય ચ ।
તેષાં તદાસ્પદં સ્ફારં પવનાનામિવામ્બરમ્

સંશાન્તદુઃખમજડાત્મકમેવ સુપ્ત-
માનન્દમન્થરમપેતરજસ્તમો યત્ ।
આકાશકોશતનવોઽતનવા મહાન્ત-
સ્તસ્મિન્પદે ગલિતચિત્તલવા વસન્તિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે ચિત્તોપદેશવિચારયોગોપદેશો નામ નવતિતમઃ સર્ગઃ