Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 5.89

5.89.89

ekonanavatitamaḥ sargaḥ

5.89.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
vītahavyavadātmānaṃ nītvā viditavedyatām /
vītarāgabhayodvegastiṣṭha rāghava sarvadā

5.89.2

triṃśadvarṣasahasrāṇi vijahāra yathāsukham /
vītahavyo vītaśokastathā vihara rāghava

5.89.3

anye ca rājanmunayo jñātajñeyā mahādhiyaḥ /
yathāvasansvarāṣṭre tvaṃ tathaivāsva mahāmate

5.89.4

sukhaduḥkhakramairātmā na kadācana gṛhyate /
sarvago'pi mahābāho kiṃ mudhā pariśocasi

5.89.5

bahavo viditātmāno viharantīha bhūtale /
na kecana vaśaṃ yānti duḥkhasyāṅga bhavāniva

5.89.6

svastho bhava bhavodāraḥ samo bhava sukhī bhava /
sarvagastvaṃ tvamātmaiva tava nāsti punarbhavaḥ

5.89.7

harṣāmarṣavikārāṇāṃ jīvanmuktā bhavādṛśāḥ /
na kecana vaśaṃ yānti mṛgendrāḥ śikhināmiva

5.89.8

śrīrāma uvāca /
anenaiva prasaṅgeṇa saṃśayo'yaṃ mamoditaḥ /
śaratkāla ivāmbhodaṃ taṃ me tvaṃ tanutāṃ naya

5.89.9

jīvanmuktaśarīrāṇāṃ kathamātmavidāṃ vara /
śaktayo neha dṛśyante ākāśagamanādikāḥ

5.89.10

śrīvasiṣṭha uvāca /
ākāśagamanādīni yānyetāni raghūdvaha /
pramāṇitāḥ padārthānāṃ sahajāḥ khalu śaktayaḥ

5.89.11

yadvicitraṃ kriyājālaṃ dṛśyate gamyate punaḥ /
rāma vastusvabhāvo'sau na tadātmavidāṃ matam

5.89.12

anātmavidamukto'pi nabhoviharaṇādikam /
dravyakarmakriyākālaśaktyā prāpnoti rāghava

5.89.13

nātmajñasyaiṣa viṣaya ātmajño hyātmavānsvayam /
ātmanātmani saṃtṛpto nāvidyāmanudhāvati

5.89.14

ye kecana jagadbhāvāstānavidyāmayānviduḥ /
kathaṃ teṣu kilātmajñastyaktāvidyo nimajjati

5.89.15

avidyāmapi ye yuktyā sādhayanti sukhātmikām /
te hyavidyāmayā eva natvātmajñāstathākramāḥ

5.89.16

tattvajño'vāpyatattvajño yaḥ kāladravyakarmabhiḥ /
yathākramaṃ prayatate tasyordhvatvādi siddhyati

5.89.17

ātmavāniha sarvasmādatīto vigataiṣaṇaḥ /
ātmanyeva hi saṃtuṣṭo na karoti na cehate

5.89.18

na tasyārtho nabhogatyā na siddhyā na ca bhogakaiḥ /
na prabhāveṇa no mānairnāśāmaraṇajīvitaiḥ

5.89.19

nityatṛptaḥ praśāntātmā vītarāgo vivāsanaḥ /
ākāśasadṛśākārastajjña ātmani tiṣṭhati

5.89.20

aśaṅkitopayātena duḥkhena ca sukhena ca /
tṛpyatyapagatāsaṅgo jīvena maraṇena ca

5.89.21

samudraḥ saritevāntaḥ kramasaṃprāptavastunā /
samena viṣameṇāpi tiṣṭhatyātmānamarcayan

5.89.22

naiva tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana /
na cāsya sarvabhūteṣu kaścidarthavyapāśrayaḥ

5.89.23

yastu vā'bhāvitātmāpi siddhijālāni vāñchati /
sa siddhisādhakairdravyaistāni sādhayati kramāt

5.89.24

siddhyatītthamidaṃ yuktyaivetyayaṃ niyateḥ kramaḥ /
tryakṣādibhiḥ suravarairvyarthīkartuṃ na śakyate

5.89.25

svabhāva eṣa vastūnāṃ svataḥsiddhirhi nānyataḥ /
niyatiṃ na jahātyeva śaśāṅka iva śītatām

5.89.26

sarvajño'pi bahujño'pi mādhavo'pi haro'pi ca /
anyathā niyatiṃ kartuṃ na śaktaḥ kaścideva hi

5.89.27

dravyakālakriyāmantraprayogāṇāṃ svabhāvajāḥ /
etāstāḥ śaktayo rāma yadvyomagamanādikam

5.89.28

yathā viṣāṇi nighnanti madayanti madhūni ca /
vamayanti ca śuktāni madanāni phalāni ca

5.89.29

tathā svabhāvavaśato dravyakālakriyākramāḥ /
niyataṃ sādhayantyāśu prayogaṃ yuktiyojitāḥ

5.89.30

etasmātsamatītasya tyaktāvidyasya rāghava /
ātmajñānasya nāstyatra kartṛtākartṛtānagha

5.89.31

dravyadeśakriyākālayuktayaḥ sādhusaṃvidaḥ /
paramātmapadaprāptau nopakurvanti kāścana

5.89.32

yasyecchā vidyate kācitsa siddhiṃ sādhayatyalam /
ātmajñasya tu pūrṇasya necchā saṃbhavati kvacit

5.89.33

sarvecchājālasaṃśāntāvātmalābhodayo hi yaḥ /
tadviruddhā kathaṃ kasmādicchā saṃjāyate'nagha

5.89.34

yathodeti ca yasyecchā sa tayā yatate tathā /
yathākālaṃ tadāpnoti jño vāpyajñataro'pi vā

5.89.35

vītahavyena yatitaṃ no jñānecchena kiṃcana /
jñānecchenāśu yatitaṃ protthito'sau yathā vane

5.89.36

evaṃ kālakriyākarmadravyayuktisvabhāvajāḥ /
yathecchameva siddhyanti siddhayaḥ svāḥ kramārjitāḥ

5.89.37

yāḥ phalāvalayo yena saṃprāptāḥ siddhināmikāḥ /
tāstenādhigatā rāma nijātprayatanadrumāt

5.89.38

mahatāṃ nityatṛptānāṃ tajjñānāṃ bhāvitātmanām /
īhitaṃ saṃprayātānāṃ nopakurvanti siddhayaḥ

5.89.39

śrīrāma uvāca /
ayaṃ me saṃśayo brahmanvītahavyasya sā tanuḥ /
kravyādairna kathaṃ bhuktā kathaṃ klinnā na bhūtale

5.89.40

tadaiva vītahavyo'sau kathaṃ vanagataḥ prabho /
videhamuktatāṃ śīghraṃ yathāvaditi me vada

5.89.41

śrīvasiṣṭha uvāca /
yā saṃvidvalitā sādho vāsanāmalatantunā /
sukhaduḥkhadaśādāhabhāginī bhavatīha sā

5.89.42

nirmuktavāsanā śuddhasaṃvinmātramayī tu sā /
tanustiṣṭhati tacchede śaktā neha hi kecana

5.89.43

śrṛṇu yuktyā kayā yogī tanucchedādivibhramaiḥ /
nākramyate mahābāho bahuvarṣaśatairapi

5.89.44

cetaḥ padārthe patati yasminyasminyadā yadā /
tanmayaṃ tadbhavatyāśu tasmiṃstasmiṃstadā tadā

5.89.45

tathā dṛṣṭāri hi mano vikāramupagacchati /
dṛṣṭamitraṃ suhṛdyatvaṃ svayamityanubhūyate

5.89.46

rāgadveṣavihīne tu pathike pādape girau /
bhavatyarāgadveṣaṃ ca svayamityanubhūyate

5.89.47

mṛṣṭe laulyamupādatte durbhojye yāti niḥspṛham /
vairasyaṃ yāti kaṭuni svayamityanubhūyate

5.89.48

samasaṃvidvilāsāḍhye yadyadā yatidehake /
hiṃsracetaḥ patatyāśu samatāmeti tattadā

5.89.49

samasaṅgavimuktatvācchedādau na pravartate /
pāntho vyarthaṃ pathi grāme yathā grāmīṇakarmaṇi

5.89.50

yogidehasamīpāttu gatvā prāpnoti hiṃsratām /
yadyadbhavati tatrāśu tathārūpaṃ na saṃśayaḥ

5.89.51

iti hiṃsrairmṛgavyāghrasiṃhakīṭasarīsṛpaiḥ /
na cchinnā vītahavyasya tanurbhūtalaśālinī

5.89.52

sarvatra vidyate saṃvitkāṣṭhaloṣṭopalādike /
sattāsāmānyarūpeṇa saṃsthitā mūkabālavat

5.89.53

poplūyamānā taralā kevalaṃ paridṛśyate /
tanvī puryaṣṭakeṣveva pratibimbajaleṣviva

5.89.54

tena bhūjalavāyvagnisaṃvittyā samarūpayā /
nirvikāraṃ tanurnītā vītahavyasya rāghava

5.89.55

anyacca śrṛṇu me rāma spando nāśasya kāraṇam /
vikāraḥ sa ca cittottho vātajo vā jagatsthitau

5.89.56

prāṇānāṃ prāṇanaṃ spandastacchāntau te dṛṣatsamāḥ /
yataḥ sthitā dhāraṇayā tenānaṣṭāsya sā tanuḥ

5.89.57

sabāhyābhyantaraṃ spandaścittajo vātajo'thavā /
na yasya vidyate tasya dūrasthau prakṛtikṣayau

5.89.58

sabāhyābhyantare śānte spande tattvavidāṃ vara /
dhātavaḥ saṃsthitiṃ dehe na tyajanti kadācana

5.89.59

saṃśānte dehapraspande cittavātamaye tathā /
dhātavo mairavaṃ sthairyaṃ yānti saṃstambhitātmakāḥ

5.89.60

tathā ca dṛśyate loke spandaśāntau dṛḍhā sthitiḥ /
dārūṇāmiva dhīrāṇāṃ śavāṅgānāmacopatā

5.89.61

iti varṣasahasrāṇi dehā jagati yoginām /
na klidyante na bhidyante magnavajjaladā iva

5.89.62

tadaiva vītahavyo'sau śrṛṇu kiṃ nopaśāntavān /
dehamutsṛjya tattvajño jñātajñeyavatāṃ varaḥ

5.89.63

ye hi vijñātavijñeyā vītarāgā mahādhiyaḥ /
vicchinnagranthayaḥ sarve te svatantrāstanau sthitāḥ

5.89.64

daivaṃ vāpi ca karmāṇi prāktanānyaihikāni ca /
vāsanā vā na teṣāṃ tacceto niyamayantyalam

5.89.65

tena tattvavidāṃ tāta kākatālīyavanmanaḥ /
yadyadbhāvayati kṣipraṃ tattadāśu karotyalam

5.89.66

kākatālīyayogena vītahavyasya saṃvidā /
sāṃprataṃ jīvitaṃ buddhaṃ tadevāśu sthirīkṛtam

5.89.67

yadā tu tasya pratibhā videhonmuktatāṃ gatā /
tadā videhamukto'bhūdasau svātantryasaṃsthitiḥ

5.89.68

vigatavāsanamāśu vipāśatā-
mupagataṃ mana ātmatayoditam /
yadabhivāñchati tadbhavati kṣaṇā-
tsakalaśaktimayo hi maheśvaraḥ

5.89.89

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe sadvilāsavicārayogopadeśo nāmaikonanavatitamaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0