યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.89

એકોનનવતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વીતહવ્યવદાત્માનં નીત્વા વિદિતવેદ્યતામ્ ।
વીતરાગભયોદ્વેગસ્તિષ્ઠ રાઘવ સર્વદા

ત્રિંશદ્વર્ષસહસ્રાણિ વિજહાર યથાસુખમ્ ।
વીતહવ્યો વીતશોકસ્તથા વિહર રાઘવ

અન્યે ચ રાજન્મુનયો જ્ઞાતજ્ઞેયા મહાધિયઃ ।
યથાવસન્સ્વરાષ્ટ્રે ત્વં તથૈવાસ્વ મહામતે

સુખદુઃખક્રમૈરાત્મા ન કદાચન ગૃહ્યતે ।
સર્વગોઽપિ મહાબાહો કિં મુધા પરિશોચસિ

બહવો વિદિતાત્માનો વિહરન્તીહ ભૂતલે ।
ન કેચન વશં યાન્તિ દુઃખસ્યાઙ્ગ ભવાનિવ

સ્વસ્થો ભવ ભવોદારઃ સમો ભવ સુખી ભવ ।
સર્વગસ્ત્વં ત્વમાત્મૈવ તવ નાસ્તિ પુનર્ભવઃ

હર્ષામર્ષવિકારાણાં જીવન્મુક્તા ભવાદૃશાઃ ।
ન કેચન વશં યાન્તિ મૃગેન્દ્રાઃ શિખિનામિવ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અનેનૈવ પ્રસઙ્ગેણ સંશયોઽયં મમોદિતઃ ।
શરત્કાલ ઇવામ્ભોદં તં મે ત્વં તનુતાં નય

જીવન્મુક્તશરીરાણાં કથમાત્મવિદાં વર ।
શક્તયો નેહ દૃશ્યન્તે આકાશગમનાદિકાઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
આકાશગમનાદીનિ યાન્યેતાનિ રઘૂદ્વહ ।
પ્રમાણિતાઃ પદાર્થાનાં સહજાઃ ખલુ શક્તયઃ

યદ્વિચિત્રં ક્રિયાજાલં દૃશ્યતે ગમ્યતે પુનઃ ।
રામ વસ્તુસ્વભાવોઽસૌ ન તદાત્મવિદાં મતમ્

અનાત્મવિદમુક્તોઽપિ નભોવિહરણાદિકમ્ ।
દ્રવ્યકર્મક્રિયાકાલશક્ત્યા પ્રાપ્નોતિ રાઘવ

નાત્મજ્ઞસ્યૈષ વિષય આત્મજ્ઞો હ્યાત્મવાન્સ્વયમ્ ।
આત્મનાત્મનિ સંતૃપ્તો નાવિદ્યામનુધાવતિ

યે કેચન જગદ્ભાવાસ્તાનવિદ્યામયાન્વિદુઃ ।
કથં તેષુ કિલાત્મજ્ઞસ્ત્યક્તાવિદ્યો નિમજ્જતિ

અવિદ્યામપિ યે યુક્ત્યા સાધયન્તિ સુખાત્મિકામ્ ।
તે હ્યવિદ્યામયા એવ નત્વાત્મજ્ઞાસ્તથાક્રમાઃ

તત્ત્વજ્ઞોઽવાપ્યતત્ત્વજ્ઞો યઃ કાલદ્રવ્યકર્મભિઃ ।
યથાક્રમં પ્રયતતે તસ્યોર્ધ્વત્વાદિ સિદ્ધ્યતિ

આત્મવાનિહ સર્વસ્માદતીતો વિગતૈષણઃ ।
આત્મન્યેવ હિ સંતુષ્ટો ન કરોતિ ન ચેહતે

ન તસ્યાર્થો નભોગત્યા ન સિદ્ધ્યા ન ચ ભોગકૈઃ ।
ન પ્રભાવેણ નો માનૈર્નાશામરણજીવિતૈઃ

નિત્યતૃપ્તઃ પ્રશાન્તાત્મા વીતરાગો વિવાસનઃ ।
આકાશસદૃશાકારસ્તજ્જ્ઞ આત્મનિ તિષ્ઠતિ

અશઙ્કિતોપયાતેન દુઃખેન ચ સુખેન ચ ।
તૃપ્યત્યપગતાસઙ્ગો જીવેન મરણેન ચ

સમુદ્રઃ સરિતેવાન્તઃ ક્રમસંપ્રાપ્તવસ્તુના ।
સમેન વિષમેણાપિ તિષ્ઠત્યાત્માનમર્ચયન્

નૈવ તસ્ય કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન ।
ન ચાસ્ય સર્વભૂતેષુ કશ્ચિદર્થવ્યપાશ્રયઃ

યસ્તુ વાઽભાવિતાત્માપિ સિદ્ધિજાલાનિ વાઞ્છતિ ।
સ સિદ્ધિસાધકૈર્દ્રવ્યૈસ્તાનિ સાધયતિ ક્રમાત્

સિદ્ધ્યતીત્થમિદં યુક્ત્યૈવેત્યયં નિયતેઃ ક્રમઃ ।
ત્ર્યક્ષાદિભિઃ સુરવરૈર્વ્યર્થીકર્તું ન શક્યતે

સ્વભાવ એષ વસ્તૂનાં સ્વતઃસિદ્ધિર્હિ નાન્યતઃ ।
નિયતિં ન જહાત્યેવ શશાઙ્ક ઇવ શીતતામ્

સર્વજ્ઞોઽપિ બહુજ્ઞોઽપિ માધવોઽપિ હરોઽપિ ચ ।
અન્યથા નિયતિં કર્તું ન શક્તઃ કશ્ચિદેવ હિ

દ્રવ્યકાલક્રિયામન્ત્રપ્રયોગાણાં સ્વભાવજાઃ ।
એતાસ્તાઃ શક્તયો રામ યદ્વ્યોમગમનાદિકમ્

યથા વિષાણિ નિઘ્નન્તિ મદયન્તિ મધૂનિ ચ ।
વમયન્તિ ચ શુક્તાનિ મદનાનિ ફલાનિ ચ

તથા સ્વભાવવશતો દ્રવ્યકાલક્રિયાક્રમાઃ ।
નિયતં સાધયન્ત્યાશુ પ્રયોગં યુક્તિયોજિતાઃ

એતસ્માત્સમતીતસ્ય ત્યક્તાવિદ્યસ્ય રાઘવ ।
આત્મજ્ઞાનસ્ય નાસ્ત્યત્ર કર્તૃતાકર્તૃતાનઘ

દ્રવ્યદેશક્રિયાકાલયુક્તયઃ સાધુસંવિદઃ ।
પરમાત્મપદપ્રાપ્તૌ નોપકુર્વન્તિ કાશ્ચન

યસ્યેચ્છા વિદ્યતે કાચિત્સ સિદ્ધિં સાધયત્યલમ્ ।
આત્મજ્ઞસ્ય તુ પૂર્ણસ્ય નેચ્છા સંભવતિ ક્વચિત્

સર્વેચ્છાજાલસંશાન્તાવાત્મલાભોદયો હિ યઃ ।
તદ્વિરુદ્ધા કથં કસ્માદિચ્છા સંજાયતેઽનઘ

યથોદેતિ ચ યસ્યેચ્છા સ તયા યતતે તથા ।
યથાકાલં તદાપ્નોતિ જ્ઞો વાપ્યજ્ઞતરોઽપિ વા

વીતહવ્યેન યતિતં નો જ્ઞાનેચ્છેન કિંચન ।
જ્ઞાનેચ્છેનાશુ યતિતં પ્રોત્થિતોઽસૌ યથા વને

એવં કાલક્રિયાકર્મદ્રવ્યયુક્તિસ્વભાવજાઃ ।
યથેચ્છમેવ સિદ્ધ્યન્તિ સિદ્ધયઃ સ્વાઃ ક્રમાર્જિતાઃ

યાઃ ફલાવલયો યેન સંપ્રાપ્તાઃ સિદ્ધિનામિકાઃ ।
તાસ્તેનાધિગતા રામ નિજાત્પ્રયતનદ્રુમાત્

મહતાં નિત્યતૃપ્તાનાં તજ્જ્ઞાનાં ભાવિતાત્મનામ્ ।
ઈહિતં સંપ્રયાતાનાં નોપકુર્વન્તિ સિદ્ધયઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અયં મે સંશયો બ્રહ્મન્વીતહવ્યસ્ય સા તનુઃ ।
ક્રવ્યાદૈર્ન કથં ભુક્તા કથં ક્લિન્ના ન ભૂતલે

તદૈવ વીતહવ્યોઽસૌ કથં વનગતઃ પ્રભો ।
વિદેહમુક્તતાં શીઘ્રં યથાવદિતિ મે વદ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યા સંવિદ્વલિતા સાધો વાસનામલતન્તુના ।
સુખદુઃખદશાદાહભાગિની ભવતીહ સા

નિર્મુક્તવાસના શુદ્ધસંવિન્માત્રમયી તુ સા ।
તનુસ્તિષ્ઠતિ તચ્છેદે શક્તા નેહ હિ કેચન

શ્રૃણુ યુક્ત્યા કયા યોગી તનુચ્છેદાદિવિભ્રમૈઃ ।
નાક્રમ્યતે મહાબાહો બહુવર્ષશતૈરપિ

ચેતઃ પદાર્થે પતતિ યસ્મિન્યસ્મિન્યદા યદા ।
તન્મયં તદ્ભવત્યાશુ તસ્મિંસ્તસ્મિંસ્તદા તદા

તથા દૃષ્ટારિ હિ મનો વિકારમુપગચ્છતિ ।
દૃષ્ટમિત્રં સુહૃદ્યત્વં સ્વયમિત્યનુભૂયતે

રાગદ્વેષવિહીને તુ પથિકે પાદપે ગિરૌ ।
ભવત્યરાગદ્વેષં ચ સ્વયમિત્યનુભૂયતે

મૃષ્ટે લૌલ્યમુપાદત્તે દુર્ભોજ્યે યાતિ નિઃસ્પૃહમ્ ।
વૈરસ્યં યાતિ કટુનિ સ્વયમિત્યનુભૂયતે

સમસંવિદ્વિલાસાઢ્યે યદ્યદા યતિદેહકે ।
હિંસ્રચેતઃ પતત્યાશુ સમતામેતિ તત્તદા

સમસઙ્ગવિમુક્તત્વાચ્છેદાદૌ ન પ્રવર્તતે ।
પાન્થો વ્યર્થં પથિ ગ્રામે યથા ગ્રામીણકર્મણિ

યોગિદેહસમીપાત્તુ ગત્વા પ્રાપ્નોતિ હિંસ્રતામ્ ।
યદ્યદ્ભવતિ તત્રાશુ તથારૂપં ન સંશયઃ

ઇતિ હિંસ્રૈર્મૃગવ્યાઘ્રસિંહકીટસરીસૃપૈઃ ।
ન ચ્છિન્ના વીતહવ્યસ્ય તનુર્ભૂતલશાલિની

સર્વત્ર વિદ્યતે સંવિત્કાષ્ઠલોષ્ટોપલાદિકે ।
સત્તાસામાન્યરૂપેણ સંસ્થિતા મૂકબાલવત્

પોપ્લૂયમાના તરલા કેવલં પરિદૃશ્યતે ।
તન્વી પુર્યષ્ટકેષ્વેવ પ્રતિબિમ્બજલેષ્વિવ

તેન ભૂજલવાય્વગ્નિસંવિત્ત્યા સમરૂપયા ।
નિર્વિકારં તનુર્નીતા વીતહવ્યસ્ય રાઘવ

અન્યચ્ચ શ્રૃણુ મે રામ સ્પન્દો નાશસ્ય કારણમ્ ।
વિકારઃ સ ચ ચિત્તોત્થો વાતજો વા જગત્સ્થિતૌ

પ્રાણાનાં પ્રાણનં સ્પન્દસ્તચ્છાન્તૌ તે દૃષત્સમાઃ ।
યતઃ સ્થિતા ધારણયા તેનાનષ્ટાસ્ય સા તનુઃ

સબાહ્યાભ્યન્તરં સ્પન્દશ્ચિત્તજો વાતજોઽથવા ।
ન યસ્ય વિદ્યતે તસ્ય દૂરસ્થૌ પ્રકૃતિક્ષયૌ

સબાહ્યાભ્યન્તરે શાન્તે સ્પન્દે તત્ત્વવિદાં વર ।
ધાતવઃ સંસ્થિતિં દેહે ન ત્યજન્તિ કદાચન

સંશાન્તે દેહપ્રસ્પન્દે ચિત્તવાતમયે તથા ।
ધાતવો મૈરવં સ્થૈર્યં યાન્તિ સંસ્તમ્ભિતાત્મકાઃ

તથા ચ દૃશ્યતે લોકે સ્પન્દશાન્તૌ દૃઢા સ્થિતિઃ ।
દારૂણામિવ ધીરાણાં શવાઙ્ગાનામચોપતા

ઇતિ વર્ષસહસ્રાણિ દેહા જગતિ યોગિનામ્ ।
ન ક્લિદ્યન્તે ન ભિદ્યન્તે મગ્નવજ્જલદા ઇવ

તદૈવ વીતહવ્યોઽસૌ શ્રૃણુ કિં નોપશાન્તવાન્ ।
દેહમુત્સૃજ્ય તત્ત્વજ્ઞો જ્ઞાતજ્ઞેયવતાં વરઃ

યે હિ વિજ્ઞાતવિજ્ઞેયા વીતરાગા મહાધિયઃ ।
વિચ્છિન્નગ્રન્થયઃ સર્વે તે સ્વતન્ત્રાસ્તનૌ સ્થિતાઃ

દૈવં વાપિ ચ કર્માણિ પ્રાક્તનાન્યૈહિકાનિ ચ ।
વાસના વા ન તેષાં તચ્ચેતો નિયમયન્ત્યલમ્

તેન તત્ત્વવિદાં તાત કાકતાલીયવન્મનઃ ।
યદ્યદ્ભાવયતિ ક્ષિપ્રં તત્તદાશુ કરોત્યલમ્

કાકતાલીયયોગેન વીતહવ્યસ્ય સંવિદા ।
સાંપ્રતં જીવિતં બુદ્ધં તદેવાશુ સ્થિરીકૃતમ્

યદા તુ તસ્ય પ્રતિભા વિદેહોન્મુક્તતાં ગતા ।
તદા વિદેહમુક્તોઽભૂદસૌ સ્વાતન્ત્ર્યસંસ્થિતિઃ

વિગતવાસનમાશુ વિપાશતા-
મુપગતં મન આત્મતયોદિતમ્ ।
યદભિવાઞ્છતિ તદ્ભવતિ ક્ષણા-
ત્સકલશક્તિમયો હિ મહેશ્વરઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે સદ્વિલાસવિચારયોગોપદેશો નામૈકોનનવતિતમઃ સર્ગઃ