Yoga Vasistha · Chapter 5.84

caturaśītitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
iti nirṇīya sa munirvītahavyo vivāsanaḥ /
āsītsamādhāvacalo vindhyakandarakoṭare

aparispanditāśeṣasaṃvidānandasundaraḥ /
babhāvastaṃgatamanāḥ stimitāmbhodhiśobhanaḥ

antareva śaśāmāsya krameṇa prāṇasaṃtatiḥ /
jvālājālaparispando dagdhendhana ivānalaḥ

anantarniṣṭhatāṃ yāte bāhyārthe cāpyasaṃsthite /
śeṣe'ntarlabdhasaṃsthāne tasyāsphuritapakṣmaṇī

ghrāṇaprāntagatālpālpasamāloke ivekṣaṇe /
ardhakuḍmalitaiḥ padmaiḥ śriyamāyayatuḥ samām

samakāyaśirogrīvasthānakaḥ sa mahāmatiḥ /
āsīcchailādivotkīrṇaścitrārpita ivāthavā

tathābhitiṣṭhatastasya saṃvatsaraśatatrayam /
koṭare vindhyakacchasya yayāvardhamuhūrtavat

etāvantamasau kālaṃ nābuddhyata kilātmavān /
jīvanmuktatayā dhyānī na ca tatyāja tāṃ tanum

tāvatkālaṃ sa subhago na prābudhyata yogavit /
udārairambudārāvairāsārabharaghargharaiḥ

paryantamaṇḍalādhīśamṛgayānatabṛṃhitaiḥ /
pakṣivānaranirhrādairmātaṅgāsphoṭaniḥsvanaiḥ

siṃhasaṃrambharaṭitairnirjharārāvasītkṛtaiḥ /
viṣamāśanisaṃpātairjanakolāhalairghanaiḥ

pramattaśarabhāsphoṭairbhūkampataṭaghaṭṭanaiḥ /
vanadāhadhamadhvānairjalaughāhativalganaiḥ

mahopalataṭāghātairdharaṇītalamṛjjalaiḥ /
jalaughāndolanāyātaistāpairanalakarkaśaiḥ

kevalaṃ vahati svairaṃ kāle galitakāraṇam /
pariyāntīṣu varṣāsu laharīṣviva vāriṇi

svalpenaiva hi kālena tasminparvatakandare /
prāvṛḍoghavinunnena paṅkenorvītale kṛtaḥ

tatrāsāvavasadbhūmaukoṭare saṃkaṭodare /
paṅkasaṃpīḍitaskandhaḥ parvateṣu śilā yathā

śatatraye sa varṣāṇāmatha yāte svayaṃprabhuḥ /
vyabudhyatātmarūpātmā dharākoṭarapīḍitaḥ

saṃvidevāsya taṃ dehaṃ jagrāhorvīnipīḍitam /
tanuḥ prāṇamayaspandaḥ prāṇasaṃsaraṇaṃ vinā

utpattiprauḍhimāsādya kalanā hṛdayāntare /
svamanorūpiṇī tasya hṛdyevānubabhūva sā

kailāsakānane kānte kadambasya tarostale /
munitvaṃ śatamabdānāṃ jīvanmuktātmanirmalam

vidyādharatvaṃ varṣāṇāṃ śatamādhivivarjitam /
yugapañcakamindratvaṃ praṇataṃ suracāraṇaiḥ

śrīrāma uvāca /
śakratvādiṣu teṣvasya pratibhāseṣu bho mune /
niyamo'niyamaścaiva dikkālaniyateḥ katham

śrīvasiṣṭha uvāca /
sarvātmikaiṣā cicchaktiryatrodeti yathā yathā /
tathā tatrāśu bhavati tathātmaikasvabhāvataḥ

yathā yatra yadā buddhau niyamaḥ sa tadā sthitaḥ /
deśakālādiniyamakramāṇāṃ tanmayātmatā

tena nānāvidhānyeṣa jaganti paridṛṣṭavān /
hṛdi saṃvedanākāśe vītahavyo vivāsanaḥ

samyagbodhavatāmeṣā vāsanaiva na vāsanā /
jñānāgnidagdhā'dagdhasya kaiva bījasya bījatā

kalpamekaṃ gaṇatvaṃ sa candramauleścakāra ha /
samastavidyānipuṇaṃ trikālāmaladarśanam

yo yādṛgdṛḍhasaṃskāraḥ sa taṃ paśyati tādṛśam /
jīvanmuktatayaivaitadvītahavyo'nubhūtavān

śrīrāma uvāca /
evaṃ sthite muniśreṣṭha jīvanmuktamaterapi /
bandhamokṣadṛśaḥ santi vītahavyātmano yathā

śrīvasiṣṭha uvāca /
yathāsthitamidaṃ viśvaṃ śāntamākāśanirmalam /
brahmaiva jīvanmuktānāṃ bandhamokṣadṛśaḥ kutaḥ

etatsaṃvinnabho bhāti yatra yatra yathā yathā /
tatra tatra tathā tāvattāvattadvindate tatam

tenānubhūtāni bahūnyanubhūyanta eva ca /
jaganti sarvātmatayā brahmarūpeṇa rāghava

dharākoṭaranirmagnavītahavyacidātmasu /
jagatsu teṣvasaṃkhyeṣu nīrūpeṣu mahātmasu

yaḥ śakro'navabuddhātmā so'dya dīneṣu pārthivaḥ /
kartuṃ pravṛtto mṛgayāṃ kṣaṇe'sminnapi kānane

yo haṃso'navabuddhātmā pādme paitāmahe'bhavat /
sthitaḥ sa eva dāśendraḥ kailāsavanakuñjake

yo rājānavabuddhātmā bhūmeḥ saurāṣṭramaṇḍale /
sa eṣo'dya sthito'ndhrāṇāṃ grāme bahulapādape

śrīrāma uvāca /
mānasaḥ kila sargo'sau vītahavyasya tatra ye /
dehino bhrāntipātraṃ cettaddehākāriṇaḥ katham

śrīvasiṣṭha uvāca /
yadi bhrāntyekamātrātma vītahavyasya tajjagat /
tadidaṃ nāma te rāma kiṃ bhūyaḥ paribhāsate

idamapyaṅga cinmātraṃ manomātrabhramopamam /
tadapi vyoma cinmātraṃ manomātraṃ bhramopamam

vastutastu na tadrāma jagannaivaṃ na cetarat /
tavāpi na jagatsattā brahmedaṃ bhāti kevalam

bhāvi bhūtaṃ bhaviṣyacca yathedaṃ ca tathetarat /
jagatsarvamidaṃ dṛśyaṃ saṃvinmātramanomayam

evaṃrūpamidaṃ yāvanna parijñātamīdṛśam /
vajrasāradṛḍhaṃ tāvajjñātaṃ satparamāmbaram

ajñānānmana evedamitthaṃ saṃpravijṛmbhate /
pratyullāsavilāsābhyāṃ jalamambunidhāviva

yathāsthitenaiva cidambareṇa
svacittamevaiti manobhidhānam /
sphāraṃ kṛtaṃ tena jagacca dṛśya-
mevaṃ tataṃ naiva tataṃ ca kiṃcit

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe vītahavyamanojagadvarṇanaṃ nāma caturaśītitamaḥ sargaḥ