યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.84

ચતુરશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ નિર્ણીય સ મુનિર્વીતહવ્યો વિવાસનઃ ।
આસીત્સમાધાવચલો વિન્ધ્યકન્દરકોટરે

અપરિસ્પન્દિતાશેષસંવિદાનન્દસુન્દરઃ ।
બભાવસ્તંગતમનાઃ સ્તિમિતામ્ભોધિશોભનઃ

અન્તરેવ શશામાસ્ય ક્રમેણ પ્રાણસંતતિઃ ।
જ્વાલાજાલપરિસ્પન્દો દગ્ધેન્ધન ઇવાનલઃ

અનન્તર્નિષ્ઠતાં યાતે બાહ્યાર્થે ચાપ્યસંસ્થિતે ।
શેષેઽન્તર્લબ્ધસંસ્થાને તસ્યાસ્ફુરિતપક્ષ્મણી

ઘ્રાણપ્રાન્તગતાલ્પાલ્પસમાલોકે ઇવેક્ષણે ।
અર્ધકુડ્મલિતૈઃ પદ્મૈઃ શ્રિયમાયયતુઃ સમામ્

સમકાયશિરોગ્રીવસ્થાનકઃ સ મહામતિઃ ।
આસીચ્છૈલાદિવોત્કીર્ણશ્ચિત્રાર્પિત ઇવાથવા

તથાભિતિષ્ઠતસ્તસ્ય સંવત્સરશતત્રયમ્ ।
કોટરે વિન્ધ્યકચ્છસ્ય યયાવર્ધમુહૂર્તવત્

એતાવન્તમસૌ કાલં નાબુદ્ધ્યત કિલાત્મવાન્ ।
જીવન્મુક્તતયા ધ્યાની ન ચ તત્યાજ તાં તનુમ્

તાવત્કાલં સ સુભગો ન પ્રાબુધ્યત યોગવિત્ ।
ઉદારૈરમ્બુદારાવૈરાસારભરઘર્ઘરૈઃ

પર્યન્તમણ્ડલાધીશમૃગયાનતબૃંહિતૈઃ ।
પક્ષિવાનરનિર્હ્રાદૈર્માતઙ્ગાસ્ફોટનિઃસ્વનૈઃ

સિંહસંરમ્ભરટિતૈર્નિર્ઝરારાવસીત્કૃતૈઃ ।
વિષમાશનિસંપાતૈર્જનકોલાહલૈર્ઘનૈઃ

પ્રમત્તશરભાસ્ફોટૈર્ભૂકમ્પતટઘટ્ટનૈઃ ।
વનદાહધમધ્વાનૈર્જલૌઘાહતિવલ્ગનૈઃ

મહોપલતટાઘાતૈર્ધરણીતલમૃજ્જલૈઃ ।
જલૌઘાન્દોલનાયાતૈસ્તાપૈરનલકર્કશૈઃ

કેવલં વહતિ સ્વૈરં કાલે ગલિતકારણમ્ ।
પરિયાન્તીષુ વર્ષાસુ લહરીષ્વિવ વારિણિ

સ્વલ્પેનૈવ હિ કાલેન તસ્મિન્પર્વતકન્દરે ।
પ્રાવૃડોઘવિનુન્નેન પઙ્કેનોર્વીતલે કૃતઃ

તત્રાસાવવસદ્ભૂમૌકોટરે સંકટોદરે ।
પઙ્કસંપીડિતસ્કન્ધઃ પર્વતેષુ શિલા યથા

શતત્રયે સ વર્ષાણામથ યાતે સ્વયંપ્રભુઃ ।
વ્યબુધ્યતાત્મરૂપાત્મા ધરાકોટરપીડિતઃ

સંવિદેવાસ્ય તં દેહં જગ્રાહોર્વીનિપીડિતમ્ ।
તનુઃ પ્રાણમયસ્પન્દઃ પ્રાણસંસરણં વિના

ઉત્પત્તિપ્રૌઢિમાસાદ્ય કલના હૃદયાન્તરે ।
સ્વમનોરૂપિણી તસ્ય હૃદ્યેવાનુબભૂવ સા

કૈલાસકાનને કાન્તે કદમ્બસ્ય તરોસ્તલે ।
મુનિત્વં શતમબ્દાનાં જીવન્મુક્તાત્મનિર્મલમ્

વિદ્યાધરત્વં વર્ષાણાં શતમાધિવિવર્જિતમ્ ।
યુગપઞ્ચકમિન્દ્રત્વં પ્રણતં સુરચારણૈઃ

શ્રીરામ ઉવાચ ।
શક્રત્વાદિષુ તેષ્વસ્ય પ્રતિભાસેષુ ભો મુને ।
નિયમોઽનિયમશ્ચૈવ દિક્કાલનિયતેઃ કથમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સર્વાત્મિકૈષા ચિચ્છક્તિર્યત્રોદેતિ યથા યથા ।
તથા તત્રાશુ ભવતિ તથાત્મૈકસ્વભાવતઃ

યથા યત્ર યદા બુદ્ધૌ નિયમઃ સ તદા સ્થિતઃ ।
દેશકાલાદિનિયમક્રમાણાં તન્મયાત્મતા

તેન નાનાવિધાન્યેષ જગન્તિ પરિદૃષ્ટવાન્ ।
હૃદિ સંવેદનાકાશે વીતહવ્યો વિવાસનઃ

સમ્યગ્બોધવતામેષા વાસનૈવ ન વાસના ।
જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધાઽદગ્ધસ્ય કૈવ બીજસ્ય બીજતા

કલ્પમેકં ગણત્વં સ ચન્દ્રમૌલેશ્ચકાર હ ।
સમસ્તવિદ્યાનિપુણં ત્રિકાલામલદર્શનમ્

યો યાદૃગ્દૃઢસંસ્કારઃ સ તં પશ્યતિ તાદૃશમ્ ।
જીવન્મુક્તતયૈવૈતદ્વીતહવ્યોઽનુભૂતવાન્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવં સ્થિતે મુનિશ્રેષ્ઠ જીવન્મુક્તમતેરપિ ।
બન્ધમોક્ષદૃશઃ સન્તિ વીતહવ્યાત્મનો યથા

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યથાસ્થિતમિદં વિશ્વં શાન્તમાકાશનિર્મલમ્ ।
બ્રહ્મૈવ જીવન્મુક્તાનાં બન્ધમોક્ષદૃશઃ કુતઃ

એતત્સંવિન્નભો ભાતિ યત્ર યત્ર યથા યથા ।
તત્ર તત્ર તથા તાવત્તાવત્તદ્વિન્દતે તતમ્

તેનાનુભૂતાનિ બહૂન્યનુભૂયન્ત એવ ચ ।
જગન્તિ સર્વાત્મતયા બ્રહ્મરૂપેણ રાઘવ

ધરાકોટરનિર્મગ્નવીતહવ્યચિદાત્મસુ ।
જગત્સુ તેષ્વસંખ્યેષુ નીરૂપેષુ મહાત્મસુ

યઃ શક્રોઽનવબુદ્ધાત્મા સોઽદ્ય દીનેષુ પાર્થિવઃ ।
કર્તું પ્રવૃત્તો મૃગયાં ક્ષણેઽસ્મિન્નપિ કાનને

યો હંસોઽનવબુદ્ધાત્મા પાદ્મે પૈતામહેઽભવત્ ।
સ્થિતઃ સ એવ દાશેન્દ્રઃ કૈલાસવનકુઞ્જકે

યો રાજાનવબુદ્ધાત્મા ભૂમેઃ સૌરાષ્ટ્રમણ્ડલે ।
સ એષોઽદ્ય સ્થિતોઽન્ધ્રાણાં ગ્રામે બહુલપાદપે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
માનસઃ કિલ સર્ગોઽસૌ વીતહવ્યસ્ય તત્ર યે ।
દેહિનો ભ્રાન્તિપાત્રં ચેત્તદ્દેહાકારિણઃ કથમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યદિ ભ્રાન્ત્યેકમાત્રાત્મ વીતહવ્યસ્ય તજ્જગત્ ।
તદિદં નામ તે રામ કિં ભૂયઃ પરિભાસતે

ઇદમપ્યઙ્ગ ચિન્માત્રં મનોમાત્રભ્રમોપમમ્ ।
તદપિ વ્યોમ ચિન્માત્રં મનોમાત્રં ભ્રમોપમમ્

વસ્તુતસ્તુ ન તદ્રામ જગન્નૈવં ન ચેતરત્ ।
તવાપિ ન જગત્સત્તા બ્રહ્મેદં ભાતિ કેવલમ્

ભાવિ ભૂતં ભવિષ્યચ્ચ યથેદં ચ તથેતરત્ ।
જગત્સર્વમિદં દૃશ્યં સંવિન્માત્રમનોમયમ્

એવંરૂપમિદં યાવન્ન પરિજ્ઞાતમીદૃશમ્ ।
વજ્રસારદૃઢં તાવજ્જ્ઞાતં સત્પરમામ્બરમ્

અજ્ઞાનાન્મન એવેદમિત્થં સંપ્રવિજૃમ્ભતે ।
પ્રત્યુલ્લાસવિલાસાભ્યાં જલમમ્બુનિધાવિવ

યથાસ્થિતેનૈવ ચિદમ્બરેણ
સ્વચિત્તમેવૈતિ મનોભિધાનમ્ ।
સ્ફારં કૃતં તેન જગચ્ચ દૃશ્ય-
મેવં તતં નૈવ તતં ચ કિંચિત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે વીતહવ્યમનોજગદ્વર્ણનં નામ ચતુરશીતિતમઃ સર્ગઃ