Yoga Vasistha · Chapter 5.82

dvyaśītitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
vicāra evaṃ viduṣā saṃvartena kṛtaḥ purā /
kathito mama vindhyādrau tenaiva viditātmanā

etāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya vicāraparayā dhiyā /
saṃsārasāgarādasmāttāratamyena saṃtara

athemāmaparāṃ rāma śṛṇu dṛṣṭiṃ padapradām /
muninā vītahavyena yayā''sthitamaśaṅkitam

vītahavyo mahātejā vibabhrāma vane purā /
vindhyaśailadarīrdīrghā ravirmerudarīriva

asmātkriyākramāddhorātsaṃsārabhramadāyinaḥ /
ādhivyādhimayākārātkālenodvegamāyayau

nirvikalpasamādhyaṃśalabhyodāraparecchayā /
sa jahāra jagajjīrṇāṃ svavyāpāraparamparām

viveśa rambhāracitaṃ nijaṃ parṇoṭajāntaram /
kṛtagauraṃ susaugandhyamalinīlamivotpalam

tatrāsane same śuddhe svāstīrṇahariṇājine /
viśaśrāmācale śānte vītavarṣa ivāmbudaḥ //
baddhapadmāsanastasthau pārṣṇyoradhikarāṅguliḥ /
śṛṅgavacchāntacalanamatiṣṭhatspaṣṭakandharam

sa jahārālamālokāddigvikīrṇaṃ manaḥ śanaiḥ /
viśanmerudarīṃ sāyaṃ bhānurbhāsa ivotkaram

bāhyānābhyantarāṃścaiva sparśānparijahatkramāt /
idamākalayāmāsa manasā vigatainasā

aho nu cañcalamidaṃ pratyāhṛtamapi kṣaṇāt /
na manaḥ sthairyamāyāti taraṅgaprauḍhaparṇavat

cakṣurādibhiruddāmai rūpairāhitasaṃbhramaiḥ /
ajasramutpatatyeva vīṭeva talatāḍitā

tyajadevānugṛhṇāti vṛttīrindriyavardhitāḥ /
yasmānnivāryate tasminpronmatta iva dhāvati

ghaṭātpaṭamupāyāti paṭācchakaṭamutkaṭam /
cittamartheṣu carati pādapeṣviva markaṭaḥ

pañcadvārāṇi manasaścakṣurādīnyamūnyalam /
dagdhendriyābhidhānāni tāvadālokayāmyaham

he he hatendriyagaṇāḥ kiṃ me bodhāya neha vaḥ /
velā vilulitāmbūnāmabdhīmiva cañcalāḥ

mā kurudhvamanarthāya cāpalaṃ capalāśayāḥ /
smaratātītavṛttīni duḥkhajālāni bhūriśaḥ

rūpāṇi manaso yūyaṃ jaḍā eva kilādhamāḥ /
jaḍe tūtsiktatā vyarthe mṛgatṛṣṇeva valgati

asārātmasvarūpāṇāmanālokavatī sadā /
andhānāmuddhatiryeyaṃ sā dṛśyāyaiva jāyate

cidātmā bhagavānsarvaṃ sākṣitvena karomyaham /
hatendriyagaṇā yūyaṃ kiṃ nirarthakamākulāḥ

mithyaiva me vivalganti nīrūpā nayanādayaḥ /
alātacakrapratimāḥ sarparajjubhramopamāḥ

tenātmanā bahujñena nirjñātāścakṣurādayaḥ /
manāgapi na saṃbandho dyupātālatalādrivat

bhītaḥ pāntha ivāhibhyaḥ pukkasebhya iva dvijaḥ /
dūre tiṣṭhati cinmātramindriyebhyastvanāmayam

citsattāmātrakeṇālaṃ saṃkṣobho bhavatāṃ mithaḥ /
tiṣṭhati svairamāditye dinakāryavatāmiva

citta cāraṇa cārvāka caturdikkukṣibhikṣuka /
śveva vyarthamanarthāya maivaṃ vihara he jagat

ahaṃ cidvaditi vyarthamasatyā tava vāsanā /
atyantabhinnayoraikyaṃ nāsti cinmanasoḥ śaṭha

jīvāmyevāhamityeṣā tavāhaṃkāradurmatiḥ /
mithyaiva jātā duḥkhāya na satyā satyavarjitā

ahaṃkārodaye so'smītyetāṃ saṃrabdhatāṃ tyaja /
na kiṃcidapi mūrkha tvaṃ kiṃ vyarthaṃ taralāyase

saṃviccittvamanādyantaṃ saṃvido'nyanna vidyate /
dehesmiṃstanmahāmūrkha kiṃ tvaṃ syāścittanāmakam

viṣaparyavasāneyaṃ rasāyanavadutthitā /
bhoktatākartṛtāśaṅkā bata citta mudhaiva hi

mopahāsapadaṃ gaccha mūrkhendriyagaṇāśrayam /
na kartā tvaṃ na bhoktā tvaṃ jaḍo'syanyena bodhyase

kastvaṃ bhavasi bhogānāṃ ke vā bhogā bhavanti te /
jaḍasyātmaiva te nāsti bandhumitrādi tatkutaḥ

yajjaḍaṃ taddhi nāstveva sadevāsattayānvitam /
jñatvakartṛtvabhoktṛtvamanyatvānāmasaṃbhavāt

pratyakcetanarūpaścettvaṃ tadātmaiva te vapuḥ /
bhāvābhāvamayī cittasattā te keva duḥkhadā

yathā kartṛtvabhoktṛtve mithyaivādhigate tvayā /
mayā te hi pramārjyete śṛṇu yuktyā kathaṃ śanaiḥ

svayaṃ tāvadbhavāneṣa jaḍo nāstyatra saṃśayaḥ /
jaḍasya kīdṛkkartṛtvaṃ nṛtyantīha kathaṃ śilāḥ

upajīva ciraṃ tasmācchuddhaṃ tadbhāgamaiśvaram /
jīvasīcchasi haṃsi tvaṃ vṛthā yāsi vivalgasi

kriyate yattu yacchaktyā tattenaiva kṛtaṃ bhavet /
lunāti dātraṃ puṃśaktyā lāvakaḥ procyate pumāna

hanyate yastu yacchaktyā sa tenaiva hato bhavet /
nihanti khaḍgaḥ puṃśaktyā hantaiva procyate pumān

pīyate yastu yacchaktyā pītaṃ tenaiva tadbhavet /
pātreṇa pīyate pānaṃ pātā yastūcyate naraḥ

prakṛtyevāsi sujaḍaḥ samastajñena bodhyase /
tenātmaivātmanātmānaṃ cinotīdaṃ hi no bhavat

anārataṃ bodhayati tvāmātmā parameśvaraḥ /
bodhanīyā budhairmūḍhāḥ kilāvṛttiśatairapi

ātmasattaiva bodhaikarūpiṇī sphuratīha hi /
tayaiva cittaśabdārthāvaṅgīkṛtya tvayā sthitam

evaṃ citta tvamajñānādātmaśakterupāgatam /
jñāne tvayā vigalitaṃ tīvre himamivātape

tasyāmṛtaṃ tvaṃ mūḍhaṃ tvaṃ nāsi tvaṃ paramārthataḥ /
tadevāhamiti vyarthamato māstvasukhāya te

asatyā cittakalanā indrajālalatā iva /
vijñānamātrameveha brāhmamaṅgaṃ vijṛmbhitam

narāmarajagadrūpairbrāhmī śaktirudetyalam /
sāmudrakaṇakallolajālairvaileva valgati

cinmayaścedbhavermūḍha tattasmātparamātpadāt /
nityamavyatiriktaṃ tvaṃ kimanyatpariśocasi

sarvagaṃ sarvabhāvasthaṃ sarvarūpaṃ hi tatpadam /
tatprāptau sarvamevājña prāptaṃ bhavati sarvadā

na tvamasti na dehostibrahmāstīha mahatsphurat /
ahaṃtvamiti niḥspande sphuratyārtihi kasya kā

ātmā cettvaṃ tadātmaiva sarvago'stīha netaraḥ /
ātmano'nyajjaḍatvaṃ cettattvaṃ nāstyasti tadvapuḥ

ātmaiva sarvaṃ trijagattadanyattu na kiṃcana /
tattvaṃ kiṃcittvamātmānyadyadi tattvaṃ na kiṃcana

ahaṃ tvidamahaṃ tanma iti vyarthaṃ kimīhase /
asadvapuḥ kiṃ sphurati śaśaśṛṅgeṇa ko hataḥ

tṛtīyā kalanā nāsti cijjaḍāṃśetarā śaṭha /
chāyātapanayormadhye tṛtīyevānurañjanā

satyāvalokanājjāte cittajāḍyadṛśoḥ kṣaye /
saṃpadyate yattu tajjaṃ svasaṃvedanamātrakam

tena mūḍha na kartṛtvaṃ na bhoktṛtvaṃ tavāpi hi / /
tadevāsi paraṃ brahma tyaja maurkhyaṃ bhavātmavān

kevalaṃ jñatvaviṣayamupadeśārthasiddhaye /
tvayā karaṇabhūtena karotyātmeti kathyate

asatsvarūpaṃ karaṇaṃ jaḍaṃ niravalambanam /
niḥspandanaṃ na syandeta kartṛsaṃbodhanaṃ vinā

akartuḥ karaṇasyāsya śaktiḥ kācinna vidyate /
dātrasya lāvakābhāve kartuṃ kimiva śaktatā

khaḍgaprahāravicchedakriyāyāṃ puṃsi śaktatā /
na khaḍge sujaḍe citta sarvāṅgeṣvapi śaktatā

tasmānnāsi sakhe kartṛ mā vyarthaṃ duḥkhabhāgbhava /
parārthaṃ kleśitā mūrkha prākṛteṣu na śobhate

īśvaro nedṛśaḥ śocyo yastvayā sadṛśo bhavet /
na ca tasya kṛtenārtho nākṛteneha kaścana

garvāttūpakaromyenamiti kevalamalpadhīḥ /
kliśyate vasatāṃ tvartho na kiṃcidupayujyate

karturbhogeśvarasyaivamarthe cedanuvartase /
tadasya kācinneccheha tṛptatvātsarvadaiva hi

akṛtrimāvabhāsena sarvagena cidātmanā /
ekenaivedamāpūrṇaṃ kalpanaivāsti netarā

ekānekāvabhāsena samastena tadātmanā /
ātmanyevāntarātmāntaḥ kriyate kiṃ kimiṣyate

tvādṛśasya tu dṛṣṭyaiva kṣubdhatā jayate mudhā /
ālokya rājamahiṣīṃ yūno madamayīṃ tathā

ātmanā saha saṃbaddhe cetaḥ kartrasi sundara /
kiṃtu nāsyāsi saṃbandhi kusumasya yathā phalam

dvitīyena samaṃ yaiṣā tattāvadbhavanaikatā /
sā saṃbandhagatiḥ proktā prāgdvitvādadhunaikatā

nānāprakāraracanā nānārūpakriyonmukhī /
sukhaduḥkhadaśā'heturbhavānnaikavidhāsmṛtā

saṃbandhaḥ samayordṛṣṭastathā'rdhasamayorapi /
na vilakṣaṇayoścānyastasminsati jagattraye

dravyāntaraguṇā dravyāṇyāśrayanti bahūnyalam /
saṃvidaścyavanaṃ duḥkhaṃ saṃvido mā cyuto bhava

etāvataikadhyānena nityadhyāno'thavātmadṛk /
abhāve duḥkhadasyāntardṛśā dṛśyasya vastunaḥ

saṃkalponmukhatāṃ viddhi duḥkhadāṃ saṃvidaścyutim /
jaḍeṣūpalabhūteṣu manodehendriyādiṣu

kīdṛśī kartṛtā citta puṣpaṃ vyomni kathaṃ bhavet /
nirastakalanā paṅke mananadhvaṃsarūpiṇi

na caivātmani kartṛtvaṃ saṃbhavatyambarāṅgavat /
ayaṃ kevalamātmaiva nānānānātayātmani

sphuratyabdhirivāmbhobhiḥ phenabudbudavīcibhiḥ /
ābhāsamātre sarvasminsphuratyasmiṃścidātmani

dvitīyā nāsti kalanā taptāṅgāra ivāmbudhau /
kalanārahite deve dehe manasi vā jaḍe

saṃvitsaṃvedyanirmuktā sāraṃ sundara netarat /
idamanyadidaṃ nānyacchubhaṃ vā'śubhameva ca

ityasatkalpanā nāsti yathā nabhasi kānanam /
saṃvedyarahitaṃ saṃvinmātramevedamātatam /
tatrāyamahamanyo'yamityasatkalanā katham

anādimati nīrūpe sarvage vitatātmani /
āropayetkaḥ kalanāmṛgvedaṃ vyomni ko likhet

nityodite sakalavastupadārthasāre
saṃvitsthite bharitanirbharabhūridikkam /
ātmanyasatyamiva sādhu gate'malatvāt
kṣīṇau sukhāsukhalavau mama vai sa mohaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe indriyānuśāsanayogopadeśo nāma dvyaśītitamaḥ sargaḥ