યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.82

દ્વ્યશીતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વિચાર એવં વિદુષા સંવર્તેન કૃતઃ પુરા ।
કથિતો મમ વિન્ધ્યાદ્રૌ તેનૈવ વિદિતાત્મના

એતાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય વિચારપરયા ધિયા ।
સંસારસાગરાદસ્માત્તારતમ્યેન સંતર

અથેમામપરાં રામ શૃણુ દૃષ્ટિં પદપ્રદામ્ ।
મુનિના વીતહવ્યેન યયાઽઽસ્થિતમશઙ્કિતમ્

વીતહવ્યો મહાતેજા વિબભ્રામ વને પુરા ।
વિન્ધ્યશૈલદરીર્દીર્ઘા રવિર્મેરુદરીરિવ

અસ્માત્ક્રિયાક્રમાદ્ધોરાત્સંસારભ્રમદાયિનઃ ।
આધિવ્યાધિમયાકારાત્કાલેનોદ્વેગમાયયૌ

નિર્વિકલ્પસમાધ્યંશલભ્યોદારપરેચ્છયા ।
સ જહાર જગજ્જીર્ણાં સ્વવ્યાપારપરમ્પરામ્

વિવેશ રમ્ભારચિતં નિજં પર્ણોટજાન્તરમ્ ।
કૃતગૌરં સુસૌગન્ધ્યમલિનીલમિવોત્પલમ્

તત્રાસને સમે શુદ્ધે સ્વાસ્તીર્ણહરિણાજિને ।
વિશશ્રામાચલે શાન્તે વીતવર્ષ ઇવામ્બુદઃ ॥
બદ્ધપદ્માસનસ્તસ્થૌ પાર્ષ્ણ્યોરધિકરાઙ્ગુલિઃ ।
શૃઙ્ગવચ્છાન્તચલનમતિષ્ઠત્સ્પષ્ટકન્ધરમ્

સ જહારાલમાલોકાદ્દિગ્વિકીર્ણં મનઃ શનૈઃ ।
વિશન્મેરુદરીં સાયં ભાનુર્ભાસ ઇવોત્કરમ્

બાહ્યાનાભ્યન્તરાંશ્ચૈવ સ્પર્શાન્પરિજહત્ક્રમાત્ ।
ઇદમાકલયામાસ મનસા વિગતૈનસા

અહો નુ ચઞ્ચલમિદં પ્રત્યાહૃતમપિ ક્ષણાત્ ।
ન મનઃ સ્થૈર્યમાયાતિ તરઙ્ગપ્રૌઢપર્ણવત્

ચક્ષુરાદિભિરુદ્દામૈ રૂપૈરાહિતસંભ્રમૈઃ ।
અજસ્રમુત્પતત્યેવ વીટેવ તલતાડિતા

ત્યજદેવાનુગૃહ્ણાતિ વૃત્તીરિન્દ્રિયવર્ધિતાઃ ।
યસ્માન્નિવાર્યતે તસ્મિન્પ્રોન્મત્ત ઇવ ધાવતિ

ઘટાત્પટમુપાયાતિ પટાચ્છકટમુત્કટમ્ ।
ચિત્તમર્થેષુ ચરતિ પાદપેષ્વિવ મર્કટઃ

પઞ્ચદ્વારાણિ મનસશ્ચક્ષુરાદીન્યમૂન્યલમ્ ।
દગ્ધેન્દ્રિયાભિધાનાનિ તાવદાલોકયામ્યહમ્

હે હે હતેન્દ્રિયગણાઃ કિં મે બોધાય નેહ વઃ ।
વેલા વિલુલિતામ્બૂનામબ્ધીમિવ ચઞ્ચલાઃ

મા કુરુધ્વમનર્થાય ચાપલં ચપલાશયાઃ ।
સ્મરતાતીતવૃત્તીનિ દુઃખજાલાનિ ભૂરિશઃ

રૂપાણિ મનસો યૂયં જડા એવ કિલાધમાઃ ।
જડે તૂત્સિક્તતા વ્યર્થે મૃગતૃષ્ણેવ વલ્ગતિ

અસારાત્મસ્વરૂપાણામનાલોકવતી સદા ।
અન્ધાનામુદ્ધતિર્યેયં સા દૃશ્યાયૈવ જાયતે

ચિદાત્મા ભગવાન્સર્વં સાક્ષિત્વેન કરોમ્યહમ્ ।
હતેન્દ્રિયગણા યૂયં કિં નિરર્થકમાકુલાઃ

મિથ્યૈવ મે વિવલ્ગન્તિ નીરૂપા નયનાદયઃ ।
અલાતચક્રપ્રતિમાઃ સર્પરજ્જુભ્રમોપમાઃ

તેનાત્મના બહુજ્ઞેન નિર્જ્ઞાતાશ્ચક્ષુરાદયઃ ।
મનાગપિ ન સંબન્ધો દ્યુપાતાલતલાદ્રિવત્

ભીતઃ પાન્થ ઇવાહિભ્યઃ પુક્કસેભ્ય ઇવ દ્વિજઃ ।
દૂરે તિષ્ઠતિ ચિન્માત્રમિન્દ્રિયેભ્યસ્ત્વનામયમ્

ચિત્સત્તામાત્રકેણાલં સંક્ષોભો ભવતાં મિથઃ ।
તિષ્ઠતિ સ્વૈરમાદિત્યે દિનકાર્યવતામિવ

ચિત્ત ચારણ ચાર્વાક ચતુર્દિક્કુક્ષિભિક્ષુક ।
શ્વેવ વ્યર્થમનર્થાય મૈવં વિહર હે જગત્

અહં ચિદ્વદિતિ વ્યર્થમસત્યા તવ વાસના ।
અત્યન્તભિન્નયોરૈક્યં નાસ્તિ ચિન્મનસોઃ શઠ

જીવામ્યેવાહમિત્યેષા તવાહંકારદુર્મતિઃ ।
મિથ્યૈવ જાતા દુઃખાય ન સત્યા સત્યવર્જિતા

અહંકારોદયે સોઽસ્મીત્યેતાં સંરબ્ધતાં ત્યજ ।
ન કિંચિદપિ મૂર્ખ ત્વં કિં વ્યર્થં તરલાયસે

સંવિચ્ચિત્ત્વમનાદ્યન્તં સંવિદોઽન્યન્ન વિદ્યતે ।
દેહેસ્મિંસ્તન્મહામૂર્ખ કિં ત્વં સ્યાશ્ચિત્તનામકમ્

વિષપર્યવસાનેયં રસાયનવદુત્થિતા ।
ભોક્તતાકર્તૃતાશઙ્કા બત ચિત્ત મુધૈવ હિ

મોપહાસપદં ગચ્છ મૂર્ખેન્દ્રિયગણાશ્રયમ્ ।
ન કર્તા ત્વં ન ભોક્તા ત્વં જડોઽસ્યન્યેન બોધ્યસે

કસ્ત્વં ભવસિ ભોગાનાં કે વા ભોગા ભવન્તિ તે ।
જડસ્યાત્મૈવ તે નાસ્તિ બન્ધુમિત્રાદિ તત્કુતઃ

યજ્જડં તદ્ધિ નાસ્ત્વેવ સદેવાસત્તયાન્વિતમ્ ।
જ્ઞત્વકર્તૃત્વભોક્તૃત્વમન્યત્વાનામસંભવાત્

પ્રત્યક્ચેતનરૂપશ્ચેત્ત્વં તદાત્મૈવ તે વપુઃ ।
ભાવાભાવમયી ચિત્તસત્તા તે કેવ દુઃખદા

યથા કર્તૃત્વભોક્તૃત્વે મિથ્યૈવાધિગતે ત્વયા ।
મયા તે હિ પ્રમાર્જ્યેતે શૃણુ યુક્ત્યા કથં શનૈઃ

સ્વયં તાવદ્ભવાનેષ જડો નાસ્ત્યત્ર સંશયઃ ।
જડસ્ય કીદૃક્કર્તૃત્વં નૃત્યન્તીહ કથં શિલાઃ

ઉપજીવ ચિરં તસ્માચ્છુદ્ધં તદ્ભાગમૈશ્વરમ્ ।
જીવસીચ્છસિ હંસિ ત્વં વૃથા યાસિ વિવલ્ગસિ

ક્રિયતે યત્તુ યચ્છક્ત્યા તત્તેનૈવ કૃતં ભવેત્ ।
લુનાતિ દાત્રં પુંશક્ત્યા લાવકઃ પ્રોચ્યતે પુમાન

હન્યતે યસ્તુ યચ્છક્ત્યા સ તેનૈવ હતો ભવેત્ ।
નિહન્તિ ખડ્ગઃ પુંશક્ત્યા હન્તૈવ પ્રોચ્યતે પુમાન્

પીયતે યસ્તુ યચ્છક્ત્યા પીતં તેનૈવ તદ્ભવેત્ ।
પાત્રેણ પીયતે પાનં પાતા યસ્તૂચ્યતે નરઃ

પ્રકૃત્યેવાસિ સુજડઃ સમસ્તજ્ઞેન બોધ્યસે ।
તેનાત્મૈવાત્મનાત્માનં ચિનોતીદં હિ નો ભવત્

અનારતં બોધયતિ ત્વામાત્મા પરમેશ્વરઃ ।
બોધનીયા બુધૈર્મૂઢાઃ કિલાવૃત્તિશતૈરપિ

આત્મસત્તૈવ બોધૈકરૂપિણી સ્ફુરતીહ હિ ।
તયૈવ ચિત્તશબ્દાર્થાવઙ્ગીકૃત્ય ત્વયા સ્થિતમ્

એવં ચિત્ત ત્વમજ્ઞાનાદાત્મશક્તેરુપાગતમ્ ।
જ્ઞાને ત્વયા વિગલિતં તીવ્રે હિમમિવાતપે

તસ્યામૃતં ત્વં મૂઢં ત્વં નાસિ ત્વં પરમાર્થતઃ ।
તદેવાહમિતિ વ્યર્થમતો માસ્ત્વસુખાય તે

અસત્યા ચિત્તકલના ઇન્દ્રજાલલતા ઇવ ।
વિજ્ઞાનમાત્રમેવેહ બ્રાહ્મમઙ્ગં વિજૃમ્ભિતમ્

નરામરજગદ્રૂપૈર્બ્રાહ્મી શક્તિરુદેત્યલમ્ ।
સામુદ્રકણકલ્લોલજાલૈર્વૈલેવ વલ્ગતિ

ચિન્મયશ્ચેદ્ભવેર્મૂઢ તત્તસ્માત્પરમાત્પદાત્ ।
નિત્યમવ્યતિરિક્તં ત્વં કિમન્યત્પરિશોચસિ

સર્વગં સર્વભાવસ્થં સર્વરૂપં હિ તત્પદમ્ ।
તત્પ્રાપ્તૌ સર્વમેવાજ્ઞ પ્રાપ્તં ભવતિ સર્વદા

ન ત્વમસ્તિ ન દેહોસ્તિબ્રહ્માસ્તીહ મહત્સ્ફુરત્ ।
અહંત્વમિતિ નિઃસ્પન્દે સ્ફુરત્યાર્તિહિ કસ્ય કા

આત્મા ચેત્ત્વં તદાત્મૈવ સર્વગોઽસ્તીહ નેતરઃ ।
આત્મનોઽન્યજ્જડત્વં ચેત્તત્ત્વં નાસ્ત્યસ્તિ તદ્વપુઃ

આત્મૈવ સર્વં ત્રિજગત્તદન્યત્તુ ન કિંચન ।
તત્ત્વં કિંચિત્ત્વમાત્માન્યદ્યદિ તત્ત્વં ન કિંચન

અહં ત્વિદમહં તન્મ ઇતિ વ્યર્થં કિમીહસે ।
અસદ્વપુઃ કિં સ્ફુરતિ શશશૃઙ્ગેણ કો હતઃ

તૃતીયા કલના નાસ્તિ ચિજ્જડાંશેતરા શઠ ।
છાયાતપનયોર્મધ્યે તૃતીયેવાનુરઞ્જના

સત્યાવલોકનાજ્જાતે ચિત્તજાડ્યદૃશોઃ ક્ષયે ।
સંપદ્યતે યત્તુ તજ્જં સ્વસંવેદનમાત્રકમ્

તેન મૂઢ ન કર્તૃત્વં ન ભોક્તૃત્વં તવાપિ હિ । ।
તદેવાસિ પરં બ્રહ્મ ત્યજ મૌર્ખ્યં ભવાત્મવાન્

કેવલં જ્ઞત્વવિષયમુપદેશાર્થસિદ્ધયે ।
ત્વયા કરણભૂતેન કરોત્યાત્મેતિ કથ્યતે

અસત્સ્વરૂપં કરણં જડં નિરવલમ્બનમ્ ।
નિઃસ્પન્દનં ન સ્યન્દેત કર્તૃસંબોધનં વિના

અકર્તુઃ કરણસ્યાસ્ય શક્તિઃ કાચિન્ન વિદ્યતે ।
દાત્રસ્ય લાવકાભાવે કર્તું કિમિવ શક્તતા

ખડ્ગપ્રહારવિચ્છેદક્રિયાયાં પુંસિ શક્તતા ।
ન ખડ્ગે સુજડે ચિત્ત સર્વાઙ્ગેષ્વપિ શક્તતા

તસ્માન્નાસિ સખે કર્તૃ મા વ્યર્થં દુઃખભાગ્ભવ ।
પરાર્થં ક્લેશિતા મૂર્ખ પ્રાકૃતેષુ ન શોભતે

ઈશ્વરો નેદૃશઃ શોચ્યો યસ્ત્વયા સદૃશો ભવેત્ ।
ન ચ તસ્ય કૃતેનાર્થો નાકૃતેનેહ કશ્ચન

ગર્વાત્તૂપકરોમ્યેનમિતિ કેવલમલ્પધીઃ ।
ક્લિશ્યતે વસતાં ત્વર્થો ન કિંચિદુપયુજ્યતે

કર્તુર્ભોગેશ્વરસ્યૈવમર્થે ચેદનુવર્તસે ।
તદસ્ય કાચિન્નેચ્છેહ તૃપ્તત્વાત્સર્વદૈવ હિ

અકૃત્રિમાવભાસેન સર્વગેન ચિદાત્મના ।
એકેનૈવેદમાપૂર્ણં કલ્પનૈવાસ્તિ નેતરા

એકાનેકાવભાસેન સમસ્તેન તદાત્મના ।
આત્મન્યેવાન્તરાત્માન્તઃ ક્રિયતે કિં કિમિષ્યતે

ત્વાદૃશસ્ય તુ દૃષ્ટ્યૈવ ક્ષુબ્ધતા જયતે મુધા ।
આલોક્ય રાજમહિષીં યૂનો મદમયીં તથા

આત્મના સહ સંબદ્ધે ચેતઃ કર્ત્રસિ સુન્દર ।
કિંતુ નાસ્યાસિ સંબન્ધિ કુસુમસ્ય યથા ફલમ્

દ્વિતીયેન સમં યૈષા તત્તાવદ્ભવનૈકતા ।
સા સંબન્ધગતિઃ પ્રોક્તા પ્રાગ્દ્વિત્વાદધુનૈકતા

નાનાપ્રકારરચના નાનારૂપક્રિયોન્મુખી ।
સુખદુઃખદશાઽહેતુર્ભવાન્નૈકવિધાસ્મૃતા

સંબન્ધઃ સમયોર્દૃષ્ટસ્તથાઽર્ધસમયોરપિ ।
ન વિલક્ષણયોશ્ચાન્યસ્તસ્મિન્સતિ જગત્ત્રયે

દ્રવ્યાન્તરગુણા દ્રવ્યાણ્યાશ્રયન્તિ બહૂન્યલમ્ ।
સંવિદશ્ચ્યવનં દુઃખં સંવિદો મા ચ્યુતો ભવ

એતાવતૈકધ્યાનેન નિત્યધ્યાનોઽથવાત્મદૃક્ ।
અભાવે દુઃખદસ્યાન્તર્દૃશા દૃશ્યસ્ય વસ્તુનઃ

સંકલ્પોન્મુખતાં વિદ્ધિ દુઃખદાં સંવિદશ્ચ્યુતિમ્ ।
જડેષૂપલભૂતેષુ મનોદેહેન્દ્રિયાદિષુ

કીદૃશી કર્તૃતા ચિત્ત પુષ્પં વ્યોમ્નિ કથં ભવેત્ ।
નિરસ્તકલના પઙ્કે મનનધ્વંસરૂપિણિ

ન ચૈવાત્મનિ કર્તૃત્વં સંભવત્યમ્બરાઙ્ગવત્ ।
અયં કેવલમાત્મૈવ નાનાનાનાતયાત્મનિ

સ્ફુરત્યબ્ધિરિવામ્ભોભિઃ ફેનબુદ્બુદવીચિભિઃ ।
આભાસમાત્રે સર્વસ્મિન્સ્ફુરત્યસ્મિંશ્ચિદાત્મનિ

દ્વિતીયા નાસ્તિ કલના તપ્તાઙ્ગાર ઇવામ્બુધૌ ।
કલનારહિતે દેવે દેહે મનસિ વા જડે

સંવિત્સંવેદ્યનિર્મુક્તા સારં સુન્દર નેતરત્ ।
ઇદમન્યદિદં નાન્યચ્છુભં વાઽશુભમેવ ચ

ઇત્યસત્કલ્પના નાસ્તિ યથા નભસિ કાનનમ્ ।
સંવેદ્યરહિતં સંવિન્માત્રમેવેદમાતતમ્ ।
તત્રાયમહમન્યોઽયમિત્યસત્કલના કથમ્

અનાદિમતિ નીરૂપે સર્વગે વિતતાત્મનિ ।
આરોપયેત્કઃ કલનામૃગ્વેદં વ્યોમ્નિ કો લિખેત્

નિત્યોદિતે સકલવસ્તુપદાર્થસારે
સંવિત્સ્થિતે ભરિતનિર્ભરભૂરિદિક્કમ્ ।
આત્મન્યસત્યમિવ સાધુ ગતેઽમલત્વાત્
ક્ષીણૌ સુખાસુખલવૌ મમ વૈ સ મોહઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે ઇન્દ્રિયાનુશાસનયોગોપદેશો નામ દ્વ્યશીતિતમઃ સર્ગઃ