Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 5.78

5.78.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
yathālātaparispandādagnicakraṃ pradṛśyate /
asadeva sadābhāsaṃ cittaspandāttathā jagat

5.78.2

yathā jalaparispandādvyatirikta ivāmbhasaḥ /
dṛśyate vartulāvartaścittaspandāttathā jagat

5.78.3

yathā vyomnīkṣaṇaspandātpicchamauktikamaṇḍalam /
dṛśyate sadivāsatyaṃ cittaspandāttathā jagat

5.78.4

śrīrāma uvāca /
yena praspandate cittaṃ yena na spandate tathā /
tadbrahmanbrūhi me yena cikitseyaṃ tadeva hi

5.78.5

śrīvasiṣṭha uvāca /
yathā śauklyahime rāma tilatailalavau yathā /
yathā kusumasaugandhye tathauṣṇyadahanau yathā

5.78.6

tathā rāghava saṃśliṣṭau cittaspandau tathaiva hi /
abhinnau kevalaṃ mithyā bhedaḥ kalpita etayoḥ

5.78.7

cittacittaparispandapakṣayorekasaṃkṣaye /
svayaṃ guṇaguṇī sthitvā naśyato dvau na saṃśayaḥ

5.78.8

dvau kramo cittanāśasya yogo jñānaṃ ca rāghava /
yogastadvṛttirodho hi jñānaṃ samyagavekṣaṇam

5.78.9

śrīrāma uvāca /
kadā kīdṛkkayā yuktyā prāṇāpānanibandhayā /
yoganāmnyā manaḥ śāntimetyanantasukhapradām

5.78.10

śrīvasiṣṭha uvāca /
dehe'smindehanāḍīṣu vātaḥ sphurati yo'bhitaḥ /
spandeṣviva bhuvo vāri sa prāṇa iti kīrtitaḥ

5.78.11

tasya spandavaśādantaḥ kriyāvaicitryamīyuṣaḥ /
apānādīni nāmāni kalpitāni kṛtātmabhiḥ

5.78.12

āmodasya yathā puṣpaṃ śauklyasya tuhinaṃ yathā /
tathaiṣa rasa ādhāraścittasyābhinnatāṃ gataḥ

5.78.13

antaḥprāṇaparispandātsaṃkalpakalanonmukhī /
saṃvitsaṃjāyate yaiṣā taccittaṃ viddhi rāghava

5.78.14

prāṇaspandāccitaḥ spandastatspandādeva saṃvidaḥ /
cakrāvartavidhāyinyo jalaspandādivormayaḥ

5.78.15

cittaṃ prāṇaparispandamāhurāgamabhūṣaṇāḥ /
tasminsaṃrodhite nūnamupaśāntaṃ bhavenmanaḥ

5.78.16

manaḥspandopaśāntyāyaṃ saṃsāraḥ pravilīyate /
sūryālokaparispandaśāntau vyavahṛtiryathā

5.78.17

śrīrāma uvāca /
aniśaṃ caratāṃ dehagehe gaganagāminām /
prāṇādīnāṃ parispando vāyūnāṃ rodhyate katham

5.78.18

śrīvasiṣṭha uvāca /
śāstrasajjanasaṃparkavairāgyābhyāsayogataḥ /
anāsthāyāṃ kṛtāsthāyāṃ pūrvasaṃsāravṛttiṣu

5.78.19

yathābhivāñchitadhyānācciramekatayoditāt /
ekatattvaghanābhyāsātprāṇaspando niruddhyate

5.78.20

pūrakādinijāyāmādṛḍhābhyāsādakhedajāt /
ekāntadhyānasaṃyogātprāṇaspando niruddhyate

5.78.21

oṃkāroccāraṇaprāntaśabdatattvānubhāvanāt /
suṣupte saṃvido jāte prāṇaspando niruddhyate

5.78.22

recake nūnamabhyaste prāṇe sphāre khamāgate /
na spṛśatyaṅgarandhrāṇi prāṇaspando niruddhyate

5.78.23

pūrake nūnamabhyaste pūrādgirighanasthite /
prāṇe praśāntasaṃcāre prāṇaspando niruddhyate

5.78.24

kumbhake kumbhavatkālamanantaṃ paritiṣṭhati /
abhyāsātstambhite prāṇe prāṇaspando niruddhyate

5.78.25

tālumūlagatāṃ yatnājjihvayākramya ghaṇṭikām /
ūrdhvarandhragate prāṇe prāṇaspando niruddhyate

5.78.26

samastakalanonmukte na kiṃcinnāmasūkṣmakhe /
dhyānātsaṃvidi līnāyāṃ prāṇaspando niruddhyate

5.78.27

dvādaśāṅgulaparyante nāsāgre vimalāmbare /
saṃviddṛśi praśāmyantyāṃ prāṇaspando niruddhyate

5.78.28

abhyāsādūrdhvarandhreṇa tālūrdhvaṃ dvādaśāntage /
prāṇe galitasaṃvṛtte prāṇaspando niruddhyate

5.78.29

bhrūmadhye tārakālokaśāntāvantamupāgate /
cetane ketane buddhe prāṇaspando niruddhyate

5.78.30

jhaṭityeva yadudbhūtaṃ jñānaṃ tasmindṛḍhāśrite /
asaṃśliṣṭavikalpāṃśe prāṇaspando niruddhyate

5.78.31

ciraṃ kālaṃ hṛte kāntavyomasaṃvedanānmune /
avāsanānmanodhyānātprāṇaspando niruddhyate

5.78.32

śrīrāma uvāca /
brahman jagati bhūtānāṃ hṛdayaṃ tatkimucyate /
idaṃ sarvaṃ mahādarśe yasmiṃstatpratibimbati

5.78.33

śrīvasiṣṭha uvāca /
sādho jagati bhūtānāṃ hṛdayaṃ dvividhaṃ smṛtam /
upādeyaṃ ca heyaṃ ca vibhāgo'yaṃ tayoḥ śṛṇu

5.78.34

iyattayā paricchinne dehe yadvakṣaso'ntaram /
heyaṃ taddhṛdayaṃ viddhi tanāvekataṭe sthitam

5.78.35

saṃvinmātraṃ tu hṛdayamupādeyaṃ sthitaṃ smṛtam /
tadantare ca bāhye ca na ca bāhye na cāntare

5.78.36

tattu pradhānaṃ hṛdayaṃ tatredaṃ samavasthitam /
tadādarśaḥ padārthānāṃ tatkośaḥ sarvasaṃpadām

5.78.37

sarveṣāmeva jantūnāṃ saṃviddhṛdayamucyate /
na dehāvayavaikāṃśo jaḍajīrṇopalopamaḥ

5.78.38

tasmātsaṃvinmaye śuddhe hṛdaye hṛtavāsanaḥ /
balānniyojite citte prāṇaspando nirudhyate

5.78.39

ebhiḥ kramaistathānyaiśca nānāsaṃkalpakalpitaiḥ /
nānādeśikavakrasthaiḥ prāṇaspando nirudhyate

5.78.40

abhyāsena nirābādhametāstā yogayuktayaḥ /
upāyatāmupāyānti bhavyasya bhavabhedane

5.78.41

abhyāsāddṛḍhatāṃ yāto vairāgyaparilāñchitaḥ /
yathāvāsanamāyāmaḥ prāṇānāṃ saphalaḥ smṛtaḥ

5.78.42

bhrūnāsātālusaṃsthāsu dvādaśāṅgulikoṭiṣu /
abhyāsācchāmyati prāṇo dūre girinadī yathā

5.78.43

bhūyobhūyaścirābhyāsājjihvāprāntena tāluni /
ghaṇṭikā spṛśyate prāṇo yenoccairnivahatyalam

5.78.44

vikalpabahulāstvete svābhyāsena samādhayaḥ /
paramopaśamāyāśu saṃprayāntyavikalpatām

5.78.45

ātmārāmo vītaśoko bhavatyantaḥsukhaḥ pumān /
abhyāsādeva nānyasmāttasmādabhyāsavānbhava

5.78.46

abhyāsena parispande prāṇānāṃ kṣayamāgate /
manaḥ praśamamāyāti nirvāṇamavaśiṣyate

5.78.47

vāsanāvalitaṃ janma mokṣaṃ nirvāsanaṃ manaḥ /
prāṇaṃ ca rāma gṛhṇāti yathecchasi tathā kuru

5.78.48

prāṇaspando manorūpaṃ tasmātsaṃsṛtivibhramaḥ /
tasminneva śamaṃ yāte dīyate saṃsṛtijvaraḥ

5.78.49

vikalpāṃśakṣayājjantoḥ padaṃ tadavaśiṣyate /
yato vāco nivartante samastakalanānvitāḥ

5.78.50

yatra sarvaṃ yataḥ sarve yatsarvaṃ sarvataśca yat /
yatra nedaṃ yato nedaṃ yannedaṃ nedṛśaṃ jagat

5.78.51

vināśitvādvikalpatvādguṇitvānnirguṇātmanaḥ /
yasya no sadṛśo dṛṣṭo dṛṣṭāntaḥ kaścideva hi

5.78.52

svādanī sarvaśālīnāṃ dīpikā sarvatejasām /
kalanā sarvakāmānāmantaściccandrikoditā

5.78.53

yasmātkalpatarorbahvyaḥ saṃsāraphalapaṅktayaḥ /
anārataṃ bahurasā jāyante ca patanti ca

5.78.54

tatpadaṃ sarvasīmāntamavalambya mahāmatiḥ /
yaḥ sthitaḥ sthiradhīstajjñaḥ sa jīvanmuktaucyate

5.78.55

vigatasarvasamīhitakautukaḥ samupaśāntahitāhitakalpanaḥ /
sakalasaṃvyavahārasamāśayo bhavati muktamanāḥ puruṣottamaḥ

5.78.78

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe yogavarṇanaṃ nāmāṣṭasaptatitamaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc