Yoga Vasistha · Chapter 5.78
śrīvasiṣṭha uvāca /
yathālātaparispandādagnicakraṃ pradṛśyate /
asadeva sadābhāsaṃ cittaspandāttathā jagat
yathā jalaparispandādvyatirikta ivāmbhasaḥ /
dṛśyate vartulāvartaścittaspandāttathā jagat
yathā vyomnīkṣaṇaspandātpicchamauktikamaṇḍalam /
dṛśyate sadivāsatyaṃ cittaspandāttathā jagat
śrīrāma uvāca /
yena praspandate cittaṃ yena na spandate tathā /
tadbrahmanbrūhi me yena cikitseyaṃ tadeva hi
śrīvasiṣṭha uvāca /
yathā śauklyahime rāma tilatailalavau yathā /
yathā kusumasaugandhye tathauṣṇyadahanau yathā
tathā rāghava saṃśliṣṭau cittaspandau tathaiva hi /
abhinnau kevalaṃ mithyā bhedaḥ kalpita etayoḥ
cittacittaparispandapakṣayorekasaṃkṣaye /
svayaṃ guṇaguṇī sthitvā naśyato dvau na saṃśayaḥ
dvau kramo cittanāśasya yogo jñānaṃ ca rāghava /
yogastadvṛttirodho hi jñānaṃ samyagavekṣaṇam
śrīrāma uvāca /
kadā kīdṛkkayā yuktyā prāṇāpānanibandhayā /
yoganāmnyā manaḥ śāntimetyanantasukhapradām
śrīvasiṣṭha uvāca /
dehe'smindehanāḍīṣu vātaḥ sphurati yo'bhitaḥ /
spandeṣviva bhuvo vāri sa prāṇa iti kīrtitaḥ
tasya spandavaśādantaḥ kriyāvaicitryamīyuṣaḥ /
apānādīni nāmāni kalpitāni kṛtātmabhiḥ
āmodasya yathā puṣpaṃ śauklyasya tuhinaṃ yathā /
tathaiṣa rasa ādhāraścittasyābhinnatāṃ gataḥ
antaḥprāṇaparispandātsaṃkalpakalanonmukhī /
saṃvitsaṃjāyate yaiṣā taccittaṃ viddhi rāghava
prāṇaspandāccitaḥ spandastatspandādeva saṃvidaḥ /
cakrāvartavidhāyinyo jalaspandādivormayaḥ
cittaṃ prāṇaparispandamāhurāgamabhūṣaṇāḥ /
tasminsaṃrodhite nūnamupaśāntaṃ bhavenmanaḥ
manaḥspandopaśāntyāyaṃ saṃsāraḥ pravilīyate /
sūryālokaparispandaśāntau vyavahṛtiryathā
śrīrāma uvāca /
aniśaṃ caratāṃ dehagehe gaganagāminām /
prāṇādīnāṃ parispando vāyūnāṃ rodhyate katham
śrīvasiṣṭha uvāca /
śāstrasajjanasaṃparkavairāgyābhyāsayogataḥ /
anāsthāyāṃ kṛtāsthāyāṃ pūrvasaṃsāravṛttiṣu
yathābhivāñchitadhyānācciramekatayoditāt /
ekatattvaghanābhyāsātprāṇaspando niruddhyate
pūrakādinijāyāmādṛḍhābhyāsādakhedajāt /
ekāntadhyānasaṃyogātprāṇaspando niruddhyate
oṃkāroccāraṇaprāntaśabdatattvānubhāvanāt /
suṣupte saṃvido jāte prāṇaspando niruddhyate
recake nūnamabhyaste prāṇe sphāre khamāgate /
na spṛśatyaṅgarandhrāṇi prāṇaspando niruddhyate
pūrake nūnamabhyaste pūrādgirighanasthite /
prāṇe praśāntasaṃcāre prāṇaspando niruddhyate
kumbhake kumbhavatkālamanantaṃ paritiṣṭhati /
abhyāsātstambhite prāṇe prāṇaspando niruddhyate
tālumūlagatāṃ yatnājjihvayākramya ghaṇṭikām /
ūrdhvarandhragate prāṇe prāṇaspando niruddhyate
samastakalanonmukte na kiṃcinnāmasūkṣmakhe /
dhyānātsaṃvidi līnāyāṃ prāṇaspando niruddhyate
dvādaśāṅgulaparyante nāsāgre vimalāmbare /
saṃviddṛśi praśāmyantyāṃ prāṇaspando niruddhyate
abhyāsādūrdhvarandhreṇa tālūrdhvaṃ dvādaśāntage /
prāṇe galitasaṃvṛtte prāṇaspando niruddhyate
bhrūmadhye tārakālokaśāntāvantamupāgate /
cetane ketane buddhe prāṇaspando niruddhyate
jhaṭityeva yadudbhūtaṃ jñānaṃ tasmindṛḍhāśrite /
asaṃśliṣṭavikalpāṃśe prāṇaspando niruddhyate
ciraṃ kālaṃ hṛte kāntavyomasaṃvedanānmune /
avāsanānmanodhyānātprāṇaspando niruddhyate
śrīrāma uvāca /
brahman jagati bhūtānāṃ hṛdayaṃ tatkimucyate /
idaṃ sarvaṃ mahādarśe yasmiṃstatpratibimbati
śrīvasiṣṭha uvāca /
sādho jagati bhūtānāṃ hṛdayaṃ dvividhaṃ smṛtam /
upādeyaṃ ca heyaṃ ca vibhāgo'yaṃ tayoḥ śṛṇu
iyattayā paricchinne dehe yadvakṣaso'ntaram /
heyaṃ taddhṛdayaṃ viddhi tanāvekataṭe sthitam
saṃvinmātraṃ tu hṛdayamupādeyaṃ sthitaṃ smṛtam /
tadantare ca bāhye ca na ca bāhye na cāntare
tattu pradhānaṃ hṛdayaṃ tatredaṃ samavasthitam /
tadādarśaḥ padārthānāṃ tatkośaḥ sarvasaṃpadām
sarveṣāmeva jantūnāṃ saṃviddhṛdayamucyate /
na dehāvayavaikāṃśo jaḍajīrṇopalopamaḥ
tasmātsaṃvinmaye śuddhe hṛdaye hṛtavāsanaḥ /
balānniyojite citte prāṇaspando nirudhyate
ebhiḥ kramaistathānyaiśca nānāsaṃkalpakalpitaiḥ /
nānādeśikavakrasthaiḥ prāṇaspando nirudhyate
abhyāsena nirābādhametāstā yogayuktayaḥ /
upāyatāmupāyānti bhavyasya bhavabhedane
abhyāsāddṛḍhatāṃ yāto vairāgyaparilāñchitaḥ /
yathāvāsanamāyāmaḥ prāṇānāṃ saphalaḥ smṛtaḥ
bhrūnāsātālusaṃsthāsu dvādaśāṅgulikoṭiṣu /
abhyāsācchāmyati prāṇo dūre girinadī yathā
bhūyobhūyaścirābhyāsājjihvāprāntena tāluni /
ghaṇṭikā spṛśyate prāṇo yenoccairnivahatyalam
vikalpabahulāstvete svābhyāsena samādhayaḥ /
paramopaśamāyāśu saṃprayāntyavikalpatām
ātmārāmo vītaśoko bhavatyantaḥsukhaḥ pumān /
abhyāsādeva nānyasmāttasmādabhyāsavānbhava
abhyāsena parispande prāṇānāṃ kṣayamāgate /
manaḥ praśamamāyāti nirvāṇamavaśiṣyate
vāsanāvalitaṃ janma mokṣaṃ nirvāsanaṃ manaḥ /
prāṇaṃ ca rāma gṛhṇāti yathecchasi tathā kuru
prāṇaspando manorūpaṃ tasmātsaṃsṛtivibhramaḥ /
tasminneva śamaṃ yāte dīyate saṃsṛtijvaraḥ
vikalpāṃśakṣayājjantoḥ padaṃ tadavaśiṣyate /
yato vāco nivartante samastakalanānvitāḥ
yatra sarvaṃ yataḥ sarve yatsarvaṃ sarvataśca yat /
yatra nedaṃ yato nedaṃ yannedaṃ nedṛśaṃ jagat
vināśitvādvikalpatvādguṇitvānnirguṇātmanaḥ /
yasya no sadṛśo dṛṣṭo dṛṣṭāntaḥ kaścideva hi
svādanī sarvaśālīnāṃ dīpikā sarvatejasām /
kalanā sarvakāmānāmantaściccandrikoditā
yasmātkalpatarorbahvyaḥ saṃsāraphalapaṅktayaḥ /
anārataṃ bahurasā jāyante ca patanti ca
tatpadaṃ sarvasīmāntamavalambya mahāmatiḥ /
yaḥ sthitaḥ sthiradhīstajjñaḥ sa jīvanmuktaucyate
vigatasarvasamīhitakautukaḥ samupaśāntahitāhitakalpanaḥ /
sakalasaṃvyavahārasamāśayo bhavati muktamanāḥ puruṣottamaḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe yogavarṇanaṃ nāmāṣṭasaptatitamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0