યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.78

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યથાલાતપરિસ્પન્દાદગ્નિચક્રં પ્રદૃશ્યતે ।
અસદેવ સદાભાસં ચિત્તસ્પન્દાત્તથા જગત્

યથા જલપરિસ્પન્દાદ્વ્યતિરિક્ત ઇવામ્ભસઃ ।
દૃશ્યતે વર્તુલાવર્તશ્ચિત્તસ્પન્દાત્તથા જગત્

યથા વ્યોમ્નીક્ષણસ્પન્દાત્પિચ્છમૌક્તિકમણ્ડલમ્ ।
દૃશ્યતે સદિવાસત્યં ચિત્તસ્પન્દાત્તથા જગત્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
યેન પ્રસ્પન્દતે ચિત્તં યેન ન સ્પન્દતે તથા ।
તદ્બ્રહ્મન્બ્રૂહિ મે યેન ચિકિત્સેયં તદેવ હિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યથા શૌક્લ્યહિમે રામ તિલતૈલલવૌ યથા ।
યથા કુસુમસૌગન્ધ્યે તથૌષ્ણ્યદહનૌ યથા

તથા રાઘવ સંશ્લિષ્ટૌ ચિત્તસ્પન્દૌ તથૈવ હિ ।
અભિન્નૌ કેવલં મિથ્યા ભેદઃ કલ્પિત એતયોઃ

ચિત્તચિત્તપરિસ્પન્દપક્ષયોરેકસંક્ષયે ।
સ્વયં ગુણગુણી સ્થિત્વા નશ્યતો દ્વૌ ન સંશયઃ

દ્વૌ ક્રમો ચિત્તનાશસ્ય યોગો જ્ઞાનં ચ રાઘવ ।
યોગસ્તદ્વૃત્તિરોધો હિ જ્ઞાનં સમ્યગવેક્ષણમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કદા કીદૃક્કયા યુક્ત્યા પ્રાણાપાનનિબન્ધયા ।
યોગનામ્ન્યા મનઃ શાન્તિમેત્યનન્તસુખપ્રદામ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
દેહેઽસ્મિન્દેહનાડીષુ વાતઃ સ્ફુરતિ યોઽભિતઃ ।
સ્પન્દેષ્વિવ ભુવો વારિ સ પ્રાણ ઇતિ કીર્તિતઃ

તસ્ય સ્પન્દવશાદન્તઃ ક્રિયાવૈચિત્ર્યમીયુષઃ ।
અપાનાદીનિ નામાનિ કલ્પિતાનિ કૃતાત્મભિઃ

આમોદસ્ય યથા પુષ્પં શૌક્લ્યસ્ય તુહિનં યથા ।
તથૈષ રસ આધારશ્ચિત્તસ્યાભિન્નતાં ગતઃ

અન્તઃપ્રાણપરિસ્પન્દાત્સંકલ્પકલનોન્મુખી ।
સંવિત્સંજાયતે યૈષા તચ્ચિત્તં વિદ્ધિ રાઘવ

પ્રાણસ્પન્દાચ્ચિતઃ સ્પન્દસ્તત્સ્પન્દાદેવ સંવિદઃ ।
ચક્રાવર્તવિધાયિન્યો જલસ્પન્દાદિવોર્મયઃ

ચિત્તં પ્રાણપરિસ્પન્દમાહુરાગમભૂષણાઃ ।
તસ્મિન્સંરોધિતે નૂનમુપશાન્તં ભવેન્મનઃ

મનઃસ્પન્દોપશાન્ત્યાયં સંસારઃ પ્રવિલીયતે ।
સૂર્યાલોકપરિસ્પન્દશાન્તૌ વ્યવહૃતિર્યથા

શ્રીરામ ઉવાચ ।
અનિશં ચરતાં દેહગેહે ગગનગામિનામ્ ।
પ્રાણાદીનાં પરિસ્પન્દો વાયૂનાં રોધ્યતે કથમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શાસ્ત્રસજ્જનસંપર્કવૈરાગ્યાભ્યાસયોગતઃ ।
અનાસ્થાયાં કૃતાસ્થાયાં પૂર્વસંસારવૃત્તિષુ

યથાભિવાઞ્છિતધ્યાનાચ્ચિરમેકતયોદિતાત્ ।
એકતત્ત્વઘનાભ્યાસાત્પ્રાણસ્પન્દો નિરુદ્ધ્યતે

પૂરકાદિનિજાયામાદૃઢાભ્યાસાદખેદજાત્ ।
એકાન્તધ્યાનસંયોગાત્પ્રાણસ્પન્દો નિરુદ્ધ્યતે

ઓંકારોચ્ચારણપ્રાન્તશબ્દતત્ત્વાનુભાવનાત્ ।
સુષુપ્તે સંવિદો જાતે પ્રાણસ્પન્દો નિરુદ્ધ્યતે

રેચકે નૂનમભ્યસ્તે પ્રાણે સ્ફારે ખમાગતે ।
ન સ્પૃશત્યઙ્ગરન્ધ્રાણિ પ્રાણસ્પન્દો નિરુદ્ધ્યતે

પૂરકે નૂનમભ્યસ્તે પૂરાદ્ગિરિઘનસ્થિતે ।
પ્રાણે પ્રશાન્તસંચારે પ્રાણસ્પન્દો નિરુદ્ધ્યતે

કુમ્ભકે કુમ્ભવત્કાલમનન્તં પરિતિષ્ઠતિ ।
અભ્યાસાત્સ્તમ્ભિતે પ્રાણે પ્રાણસ્પન્દો નિરુદ્ધ્યતે

તાલુમૂલગતાં યત્નાજ્જિહ્વયાક્રમ્ય ઘણ્ટિકામ્ ।
ઊર્ધ્વરન્ધ્રગતે પ્રાણે પ્રાણસ્પન્દો નિરુદ્ધ્યતે

સમસ્તકલનોન્મુક્તે ન કિંચિન્નામસૂક્ષ્મખે ।
ધ્યાનાત્સંવિદિ લીનાયાં પ્રાણસ્પન્દો નિરુદ્ધ્યતે

દ્વાદશાઙ્ગુલપર્યન્તે નાસાગ્રે વિમલામ્બરે ।
સંવિદ્દૃશિ પ્રશામ્યન્ત્યાં પ્રાણસ્પન્દો નિરુદ્ધ્યતે

અભ્યાસાદૂર્ધ્વરન્ધ્રેણ તાલૂર્ધ્વં દ્વાદશાન્તગે ।
પ્રાણે ગલિતસંવૃત્તે પ્રાણસ્પન્દો નિરુદ્ધ્યતે

ભ્રૂમધ્યે તારકાલોકશાન્તાવન્તમુપાગતે ।
ચેતને કેતને બુદ્ધે પ્રાણસ્પન્દો નિરુદ્ધ્યતે

ઝટિત્યેવ યદુદ્ભૂતં જ્ઞાનં તસ્મિન્દૃઢાશ્રિતે ।
અસંશ્લિષ્ટવિકલ્પાંશે પ્રાણસ્પન્દો નિરુદ્ધ્યતે

ચિરં કાલં હૃતે કાન્તવ્યોમસંવેદનાન્મુને ।
અવાસનાન્મનોધ્યાનાત્પ્રાણસ્પન્દો નિરુદ્ધ્યતે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
બ્રહ્મન્ જગતિ ભૂતાનાં હૃદયં તત્કિમુચ્યતે ।
ઇદં સર્વં મહાદર્શે યસ્મિંસ્તત્પ્રતિબિમ્બતિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સાધો જગતિ ભૂતાનાં હૃદયં દ્વિવિધં સ્મૃતમ્ ।
ઉપાદેયં ચ હેયં ચ વિભાગોઽયં તયોઃ શૃણુ

ઇયત્તયા પરિચ્છિન્ને દેહે યદ્વક્ષસોઽન્તરમ્ ।
હેયં તદ્ધૃદયં વિદ્ધિ તનાવેકતટે સ્થિતમ્

સંવિન્માત્રં તુ હૃદયમુપાદેયં સ્થિતં સ્મૃતમ્ ।
તદન્તરે ચ બાહ્યે ચ ન ચ બાહ્યે ન ચાન્તરે

તત્તુ પ્રધાનં હૃદયં તત્રેદં સમવસ્થિતમ્ ।
તદાદર્શઃ પદાર્થાનાં તત્કોશઃ સર્વસંપદામ્

સર્વેષામેવ જન્તૂનાં સંવિદ્ધૃદયમુચ્યતે ।
ન દેહાવયવૈકાંશો જડજીર્ણોપલોપમઃ

તસ્માત્સંવિન્મયે શુદ્ધે હૃદયે હૃતવાસનઃ ।
બલાન્નિયોજિતે ચિત્તે પ્રાણસ્પન્દો નિરુધ્યતે

એભિઃ ક્રમૈસ્તથાન્યૈશ્ચ નાનાસંકલ્પકલ્પિતૈઃ ।
નાનાદેશિકવક્રસ્થૈઃ પ્રાણસ્પન્દો નિરુધ્યતે

અભ્યાસેન નિરાબાધમેતાસ્તા યોગયુક્તયઃ ।
ઉપાયતામુપાયાન્તિ ભવ્યસ્ય ભવભેદને

અભ્યાસાદ્દૃઢતાં યાતો વૈરાગ્યપરિલાઞ્છિતઃ ।
યથાવાસનમાયામઃ પ્રાણાનાં સફલઃ સ્મૃતઃ

ભ્રૂનાસાતાલુસંસ્થાસુ દ્વાદશાઙ્ગુલિકોટિષુ ।
અભ્યાસાચ્છામ્યતિ પ્રાણો દૂરે ગિરિનદી યથા

ભૂયોભૂયશ્ચિરાભ્યાસાજ્જિહ્વાપ્રાન્તેન તાલુનિ ।
ઘણ્ટિકા સ્પૃશ્યતે પ્રાણો યેનોચ્ચૈર્નિવહત્યલમ્

વિકલ્પબહુલાસ્ત્વેતે સ્વાભ્યાસેન સમાધયઃ ।
પરમોપશમાયાશુ સંપ્રયાન્ત્યવિકલ્પતામ્

આત્મારામો વીતશોકો ભવત્યન્તઃસુખઃ પુમાન્ ।
અભ્યાસાદેવ નાન્યસ્માત્તસ્માદભ્યાસવાન્ભવ

અભ્યાસેન પરિસ્પન્દે પ્રાણાનાં ક્ષયમાગતે ।
મનઃ પ્રશમમાયાતિ નિર્વાણમવશિષ્યતે

વાસનાવલિતં જન્મ મોક્ષં નિર્વાસનં મનઃ ।
પ્રાણં ચ રામ ગૃહ્ણાતિ યથેચ્છસિ તથા કુરુ

પ્રાણસ્પન્દો મનોરૂપં તસ્માત્સંસૃતિવિભ્રમઃ ।
તસ્મિન્નેવ શમં યાતે દીયતે સંસૃતિજ્વરઃ

વિકલ્પાંશક્ષયાજ્જન્તોઃ પદં તદવશિષ્યતે ।
યતો વાચો નિવર્તન્તે સમસ્તકલનાન્વિતાઃ

યત્ર સર્વં યતઃ સર્વે યત્સર્વં સર્વતશ્ચ યત્ ।
યત્ર નેદં યતો નેદં યન્નેદં નેદૃશં જગત્

વિનાશિત્વાદ્વિકલ્પત્વાદ્ગુણિત્વાન્નિર્ગુણાત્મનઃ ।
યસ્ય નો સદૃશો દૃષ્ટો દૃષ્ટાન્તઃ કશ્ચિદેવ હિ

સ્વાદની સર્વશાલીનાં દીપિકા સર્વતેજસામ્ ।
કલના સર્વકામાનામન્તશ્ચિચ્ચન્દ્રિકોદિતા

યસ્માત્કલ્પતરોર્બહ્વ્યઃ સંસારફલપઙ્ક્તયઃ ।
અનારતં બહુરસા જાયન્તે ચ પતન્તિ ચ

તત્પદં સર્વસીમાન્તમવલમ્બ્ય મહામતિઃ ।
યઃ સ્થિતઃ સ્થિરધીસ્તજ્જ્ઞઃ સ જીવન્મુક્તૌચ્યતે

વિગતસર્વસમીહિતકૌતુકઃ સમુપશાન્તહિતાહિતકલ્પનઃ ।
સકલસંવ્યવહારસમાશયો ભવતિ મુક્તમનાઃ પુરુષોત્તમઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે યોગવર્ણનં નામાષ્ટસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ