Yoga Vasistha · Chapter 5.75

pañcasaptatitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
janakaḥ saṃsthito rājye vyavahāraparo'pi san /
vigatajvara evāntaranākulamatiḥ sadā

pitāmaho dilīpaste sarvārambhaparo'pyalam /
vītarāgatayaivāntarbubhuje medinīṃ ciram

nirañjanatayā buddho janatāṃ pālayaṃściram /
jīvanmuktākṛtirnityaṃ manū rājyamapālayat

vicitrabalayuddheṣu vyavahāreṣu bhūriṣu /
māndhātā suciraṃ tiṣṭhanprāptavānvai paraṃ padam

baliḥ pātālapīṭhasthaḥ kurvansadiva saṃsthitim /
sadā tyāgī sadā'sakto jīvanmukta iti sthitaḥ

namucirdānavādhīśo devadvandvaparaḥ sadā /
nānācāravicāreṣu kvacinnāntaratapyata

vāsavājau tanutyāgī vṛtro vitatamānasaḥ /
antaḥśāntamanā mānī cakāra surasaṃgaram

kurvandānavakāryāṇi pātālatalapālakaḥ /
anapāyaṃ nirākrośaṃ prahlādo hlādamāgataḥ

śambaraikaparo'pyantaḥśambaraikatayoditaḥ /
saṃsāraśambaraṃ rāma śambarastyaktavānidam

asaktabuddhirhariṇā kurvandānavasaṃgaram /
parāṃ saṃvidamāsādya kuśalastyaktavānidam

sarvāmaramukho vahni kriyājālaparo hyapi /
yajñalakṣmīściraṃ bhuṃkte mukta eveha tiṣṭhati

pīyamānaḥ suraiḥ sarvaiḥ somaḥ samarasāśayaḥ /
kvacideti na saṃsaṅgamākrāntāvambaraṃ yathā

bṛhaspatirdevagururdārārthaṃ candrayodhyapi /.
ācarandivi citrehāṃ mukta eva hyavasthitaḥ

śukro'mbarataladyotī budhaḥ sarvārthapālakaḥ /
nirvikāramatiḥ kālaṃ nayatyasuradeśikaḥ

jagadbhūtagaṇāṅgāni ciraṃ saṃcārayannapi /
sarvadā sarvasaṃcārī mukta eva samīraṇaḥ

lokājavaṃ javībhāvaprodvegajño'pyakhinnadhīḥ /
brahmā samamanā rāma kṣipayatyāyurātatam

jarāmaraṇayuddhādidvatdvasaṃgaralīlayā /
caratī ha ciraṃ kālaṃ mukto'pi bhagavānhariḥ

muktenāpi trinetreṇa saundaryatarumañjarī /
dehārdhe dhāryate gaurī kāmukeneva kāminī

muktayāpi gale baddho gauryā gaurastrilocanaḥ /
saṃśuddha iva muktānāṃ hāraḥ śaśikalāmalaḥ

guho gahanadhīrvīrastārakādiraṇakriyām /
mukto'pi kṛtavānsarvaṃ jñānaratnaikasāgaraḥ

bhṛṅgīśo raktamāṃsaṃ svaṃ svamātre pravitīrṇavān /
muktayaiva dhiyā rāma dhīrayā dhyānadhautayā

munirmuktasvabhāvo'pi jagajjaṅgalakhaṇḍakam /
nārado vijahāremaṃ śītayā kāryaśīlayā

jīvanmuktamanā mānyo viśvāmitro'pyayaṃ prabhuḥ /
vedoktāṃ makhanirmāṇakriyāṃ samadhitiṣṭhati

dhārayatyavanīṃ śeṣaḥ karotyarko dināvalīm /
yamo yamatvaṃ kurute jīvanmuktatayaiva hi

anye'pyasmiṃstribhuvane yakṣāsuranarāḥ surāḥ /
śataśo muktatāṃ yātāḥ santastiṣṭhantisaṃsṛtau

saṃsthitā vyavahāreṣu vicitrācāradhāriṣu /
antarāśītalāḥ kecitkecinmūḍhāḥ śilāsamāḥ

paramaṃ bodhamāsādya kecitkānanamāgatāḥ /
yathā bhṛgubharadvājaviśvāmitraśukādayaḥ

kecidrājyeṣu tiṣṭhanti cchatracāmarapālitāḥ /
yathā janakaśaryātimāndhātṛsagarādayaḥ

kecidvyomani tiṣṭhanti dhiṣṇyacakrāntarasthitāḥ /
yathā bṛhaspatyuśanaścandrasūryamunīśvarāḥ

kecitsurapade yātā vimānāvalimāsthitāḥ /
yathāgnivāyuvaruṇayamatumburunāradāḥ

kecitapātālakuhare jīvanmuktā vyavasthitāḥ/
yathā balisuhotrāndhaprahlādāhlādapūrvakāḥ

tiryagyoniṣvapi sadā vidyante kṛtabuddhayaḥ /
devayoniṣvapi prājñā vidyante mūrkhabuddhayaḥ

sarvaṃ sarveṇa sarvatra sarvathā sarvadaiva hi /
saṃbhavatyeva sarvātmanyātmanyātatarūpiṇi

vidhervicitrā niyatiranantārambhamantharā /
saṃniveśāṃśavaicitryātsarvaṃ sarvatra dṛśyate

vidhirdaivaṃ vidhirdhātā sarveśaḥ śiva īśvaraḥ /
iti nāmabhirātmā naḥ pratyakcetana ucyate

astyavastuni vastvantaḥ kāñcanaṃ sikatāsviva /
asti vastunyavastvantarmalaṃ hemakaṇeṣviva

ayukte yuktatā yuktyā prekṣyamāṇā pradṛśyate /
pāpasya hi bhayālloko rāma dharme pravartate

asatye satyatā sādho śāśvatī parilakṣyate /
śūnyena dhyānayogena śāśvataṃ padamāpyate

yannāsti tadudetyāśu deśakālavilāsataḥ /
śaśakāḥ śrṛṅgavanto hi dṛśyante śambarasthitau

ye vajrasārāḥ sudṛḍhā dṛśyante te kṣayaṃ gatāḥ /
kalpasyānte yathendvarkadharābdhivibudhādayaḥ

iti paśyanmahābāho bhāvābhāvabhavakramam /
harṣāmarṣaviṣādehāḥ saṃtyajya samatāṃ vraja

asatsadeva bhātīha sadasaccāpi dṛśyate /
āsthānāsthe parityajya tenāśu samatāṃ vraja

muktau rāghava loke'sminna prāptiḥ saṃbhavatyalam /
apravṛttau vivekasya magnā hi janakoṭayaḥ

muktau rāghava loke'sminprāptirasti sadaiva hi /
pravṛttyā hi vivekasya vimuktā bhūtakoṭayaḥ

pravivekāvivekābhyāṃ sulabhālabhyatāṃ gatā /
muktirmanaḥkṣayaprāptyā vivekaṃ tena dīpaya

ātmāvalokane yatnaḥ kartavyo bhūtimicchatā /
sarvaduḥkhaśiraścheda ātmālokena jāyate

nīrāgā nirupāsaṅgā jīvanmuktā mahādhiyaḥ /
saṃbhavantīha bahuśaḥ suhotrajanakā iva

tasmāttvamapi vairāgyavivekoditadhīradhīḥ /
jīvanmukto vihara bho samaloṣṭāśmakāñcanaḥ

dvividhā muktatā loke vidyate dehadhāriṇām /
sadehaikā videhānyā vibhāgo'yaṃ tayoḥ śrṛṇu

asaṃsaṅgātpadārthānāṃ manaḥśāntirvimuktatā /
satyasatyapi dehe sā saṃbhavatyanaghākṛte

snehasaṃkṣayamevāṅga viduḥ kaivalyamuttamam /
tatsaṃbhavati dehasya bhāve cābhāva eva ca

yo jīvati gatasnehaḥ sa jīvanmukta ucyate /
sasnehajīvito baddho mukta eva tṛtīyakaḥ

yatno yatnena kartavyo mokṣārthaṃ yuktipūrvakam /
yatnayuktivihīnasya goṣpadaṃ dustaraṃ bhavet

na tvanadhyavasāyasya duḥkhāya vipulātmane /
ātmā paravaśaḥ kāryo mohamāśritya kevalam

sumahaddhairyamālambya manasā vyavasāyinā /
vicārayātmanātmānamātmanaścirasiddhaye /
vitatādhyavasāyasya jagadbhavatigoṣpadam

yadupagataḥ sugataḥ padaṃ pradhānaṃ
yadapagato'dhruvatāṃ nṛpaśca kaścit /
yadupagatāḥ padamuttamaṃ mahāntaḥ
prayatanakalpatarormahāphalaṃ tat

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe muktāmuktavicāro nāma pañcasaptatitamaḥ sargaḥ