યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.75

પઞ્ચસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
જનકઃ સંસ્થિતો રાજ્યે વ્યવહારપરોઽપિ સન્ ।
વિગતજ્વર એવાન્તરનાકુલમતિઃ સદા

પિતામહો દિલીપસ્તે સર્વારમ્ભપરોઽપ્યલમ્ ।
વીતરાગતયૈવાન્તર્બુભુજે મેદિનીં ચિરમ્

નિરઞ્જનતયા બુદ્ધો જનતાં પાલયંશ્ચિરમ્ ।
જીવન્મુક્તાકૃતિર્નિત્યં મનૂ રાજ્યમપાલયત્

વિચિત્રબલયુદ્ધેષુ વ્યવહારેષુ ભૂરિષુ ।
માન્ધાતા સુચિરં તિષ્ઠન્પ્રાપ્તવાન્વૈ પરં પદમ્

બલિઃ પાતાલપીઠસ્થઃ કુર્વન્સદિવ સંસ્થિતિમ્ ।
સદા ત્યાગી સદાઽસક્તો જીવન્મુક્ત ઇતિ સ્થિતઃ

નમુચિર્દાનવાધીશો દેવદ્વન્દ્વપરઃ સદા ।
નાનાચારવિચારેષુ ક્વચિન્નાન્તરતપ્યત

વાસવાજૌ તનુત્યાગી વૃત્રો વિતતમાનસઃ ।
અન્તઃશાન્તમના માની ચકાર સુરસંગરમ્

કુર્વન્દાનવકાર્યાણિ પાતાલતલપાલકઃ ।
અનપાયં નિરાક્રોશં પ્રહ્લાદો હ્લાદમાગતઃ

શમ્બરૈકપરોઽપ્યન્તઃશમ્બરૈકતયોદિતઃ ।
સંસારશમ્બરં રામ શમ્બરસ્ત્યક્તવાનિદમ્

અસક્તબુદ્ધિર્હરિણા કુર્વન્દાનવસંગરમ્ ।
પરાં સંવિદમાસાદ્ય કુશલસ્ત્યક્તવાનિદમ્

સર્વામરમુખો વહ્નિ ક્રિયાજાલપરો હ્યપિ ।
યજ્ઞલક્ષ્મીશ્ચિરં ભુંક્તે મુક્ત એવેહ તિષ્ઠતિ

પીયમાનઃ સુરૈઃ સર્વૈઃ સોમઃ સમરસાશયઃ ।
ક્વચિદેતિ ન સંસઙ્ગમાક્રાન્તાવમ્બરં યથા

બૃહસ્પતિર્દેવગુરુર્દારાર્થં ચન્દ્રયોધ્યપિ ।.
આચરન્દિવિ ચિત્રેહાં મુક્ત એવ હ્યવસ્થિતઃ

શુક્રોઽમ્બરતલદ્યોતી બુધઃ સર્વાર્થપાલકઃ ।
નિર્વિકારમતિઃ કાલં નયત્યસુરદેશિકઃ

જગદ્ભૂતગણાઙ્ગાનિ ચિરં સંચારયન્નપિ ।
સર્વદા સર્વસંચારી મુક્ત એવ સમીરણઃ

લોકાજવં જવીભાવપ્રોદ્વેગજ્ઞોઽપ્યખિન્નધીઃ ।
બ્રહ્મા સમમના રામ ક્ષિપયત્યાયુરાતતમ્

જરામરણયુદ્ધાદિદ્વત્દ્વસંગરલીલયા ।
ચરતી હ ચિરં કાલં મુક્તોઽપિ ભગવાન્હરિઃ

મુક્તેનાપિ ત્રિનેત્રેણ સૌન્દર્યતરુમઞ્જરી ।
દેહાર્ધે ધાર્યતે ગૌરી કામુકેનેવ કામિની

મુક્તયાપિ ગલે બદ્ધો ગૌર્યા ગૌરસ્ત્રિલોચનઃ ।
સંશુદ્ધ ઇવ મુક્તાનાં હારઃ શશિકલામલઃ

ગુહો ગહનધીર્વીરસ્તારકાદિરણક્રિયામ્ ।
મુક્તોઽપિ કૃતવાન્સર્વં જ્ઞાનરત્નૈકસાગરઃ

ભૃઙ્ગીશો રક્તમાંસં સ્વં સ્વમાત્રે પ્રવિતીર્ણવાન્ ।
મુક્તયૈવ ધિયા રામ ધીરયા ધ્યાનધૌતયા

મુનિર્મુક્તસ્વભાવોઽપિ જગજ્જઙ્ગલખણ્ડકમ્ ।
નારદો વિજહારેમં શીતયા કાર્યશીલયા

જીવન્મુક્તમના માન્યો વિશ્વામિત્રોઽપ્યયં પ્રભુઃ ।
વેદોક્તાં મખનિર્માણક્રિયાં સમધિતિષ્ઠતિ

ધારયત્યવનીં શેષઃ કરોત્યર્કો દિનાવલીમ્ ।
યમો યમત્વં કુરુતે જીવન્મુક્તતયૈવ હિ

અન્યેઽપ્યસ્મિંસ્ત્રિભુવને યક્ષાસુરનરાઃ સુરાઃ ।
શતશો મુક્તતાં યાતાઃ સન્તસ્તિષ્ઠન્તિસંસૃતૌ

સંસ્થિતા વ્યવહારેષુ વિચિત્રાચારધારિષુ ।
અન્તરાશીતલાઃ કેચિત્કેચિન્મૂઢાઃ શિલાસમાઃ

પરમં બોધમાસાદ્ય કેચિત્કાનનમાગતાઃ ।
યથા ભૃગુભરદ્વાજવિશ્વામિત્રશુકાદયઃ

કેચિદ્રાજ્યેષુ તિષ્ઠન્તિ ચ્છત્રચામરપાલિતાઃ ।
યથા જનકશર્યાતિમાન્ધાતૃસગરાદયઃ

કેચિદ્વ્યોમનિ તિષ્ઠન્તિ ધિષ્ણ્યચક્રાન્તરસ્થિતાઃ ।
યથા બૃહસ્પત્યુશનશ્ચન્દ્રસૂર્યમુનીશ્વરાઃ

કેચિત્સુરપદે યાતા વિમાનાવલિમાસ્થિતાઃ ।
યથાગ્નિવાયુવરુણયમતુમ્બુરુનારદાઃ

કેચિતપાતાલકુહરે જીવન્મુક્તા વ્યવસ્થિતાઃ।
યથા બલિસુહોત્રાન્ધપ્રહ્લાદાહ્લાદપૂર્વકાઃ

તિર્યગ્યોનિષ્વપિ સદા વિદ્યન્તે કૃતબુદ્ધયઃ ।
દેવયોનિષ્વપિ પ્રાજ્ઞા વિદ્યન્તે મૂર્ખબુદ્ધયઃ

સર્વં સર્વેણ સર્વત્ર સર્વથા સર્વદૈવ હિ ।
સંભવત્યેવ સર્વાત્મન્યાત્મન્યાતતરૂપિણિ

વિધેર્વિચિત્રા નિયતિરનન્તારમ્ભમન્થરા ।
સંનિવેશાંશવૈચિત્ર્યાત્સર્વં સર્વત્ર દૃશ્યતે

વિધિર્દૈવં વિધિર્ધાતા સર્વેશઃ શિવ ઈશ્વરઃ ।
ઇતિ નામભિરાત્મા નઃ પ્રત્યક્ચેતન ઉચ્યતે

અસ્ત્યવસ્તુનિ વસ્ત્વન્તઃ કાઞ્ચનં સિકતાસ્વિવ ।
અસ્તિ વસ્તુન્યવસ્ત્વન્તર્મલં હેમકણેષ્વિવ

અયુક્તે યુક્તતા યુક્ત્યા પ્રેક્ષ્યમાણા પ્રદૃશ્યતે ।
પાપસ્ય હિ ભયાલ્લોકો રામ ધર્મે પ્રવર્તતે

અસત્યે સત્યતા સાધો શાશ્વતી પરિલક્ષ્યતે ।
શૂન્યેન ધ્યાનયોગેન શાશ્વતં પદમાપ્યતે

યન્નાસ્તિ તદુદેત્યાશુ દેશકાલવિલાસતઃ ।
શશકાઃ શ્રૃઙ્ગવન્તો હિ દૃશ્યન્તે શમ્બરસ્થિતૌ

યે વજ્રસારાઃ સુદૃઢા દૃશ્યન્તે તે ક્ષયં ગતાઃ ।
કલ્પસ્યાન્તે યથેન્દ્વર્કધરાબ્ધિવિબુધાદયઃ

ઇતિ પશ્યન્મહાબાહો ભાવાભાવભવક્રમમ્ ।
હર્ષામર્ષવિષાદેહાઃ સંત્યજ્ય સમતાં વ્રજ

અસત્સદેવ ભાતીહ સદસચ્ચાપિ દૃશ્યતે ।
આસ્થાનાસ્થે પરિત્યજ્ય તેનાશુ સમતાં વ્રજ

મુક્તૌ રાઘવ લોકેઽસ્મિન્ન પ્રાપ્તિઃ સંભવત્યલમ્ ।
અપ્રવૃત્તૌ વિવેકસ્ય મગ્ના હિ જનકોટયઃ

મુક્તૌ રાઘવ લોકેઽસ્મિન્પ્રાપ્તિરસ્તિ સદૈવ હિ ।
પ્રવૃત્ત્યા હિ વિવેકસ્ય વિમુક્તા ભૂતકોટયઃ

પ્રવિવેકાવિવેકાભ્યાં સુલભાલભ્યતાં ગતા ।
મુક્તિર્મનઃક્ષયપ્રાપ્ત્યા વિવેકં તેન દીપય

આત્માવલોકને યત્નઃ કર્તવ્યો ભૂતિમિચ્છતા ।
સર્વદુઃખશિરશ્છેદ આત્માલોકેન જાયતે

નીરાગા નિરુપાસઙ્ગા જીવન્મુક્તા મહાધિયઃ ।
સંભવન્તીહ બહુશઃ સુહોત્રજનકા ઇવ

તસ્માત્ત્વમપિ વૈરાગ્યવિવેકોદિતધીરધીઃ ।
જીવન્મુક્તો વિહર ભો સમલોષ્ટાશ્મકાઞ્ચનઃ

દ્વિવિધા મુક્તતા લોકે વિદ્યતે દેહધારિણામ્ ।
સદેહૈકા વિદેહાન્યા વિભાગોઽયં તયોઃ શ્રૃણુ

અસંસઙ્ગાત્પદાર્થાનાં મનઃશાન્તિર્વિમુક્તતા ।
સત્યસત્યપિ દેહે સા સંભવત્યનઘાકૃતે

સ્નેહસંક્ષયમેવાઙ્ગ વિદુઃ કૈવલ્યમુત્તમમ્ ।
તત્સંભવતિ દેહસ્ય ભાવે ચાભાવ એવ ચ

યો જીવતિ ગતસ્નેહઃ સ જીવન્મુક્ત ઉચ્યતે ।
સસ્નેહજીવિતો બદ્ધો મુક્ત એવ તૃતીયકઃ

યત્નો યત્નેન કર્તવ્યો મોક્ષાર્થં યુક્તિપૂર્વકમ્ ।
યત્નયુક્તિવિહીનસ્ય ગોષ્પદં દુસ્તરં ભવેત્

ન ત્વનધ્યવસાયસ્ય દુઃખાય વિપુલાત્મને ।
આત્મા પરવશઃ કાર્યો મોહમાશ્રિત્ય કેવલમ્

સુમહદ્ધૈર્યમાલમ્બ્ય મનસા વ્યવસાયિના ।
વિચારયાત્મનાત્માનમાત્મનશ્ચિરસિદ્ધયે ।
વિતતાધ્યવસાયસ્ય જગદ્ભવતિગોષ્પદમ્

યદુપગતઃ સુગતઃ પદં પ્રધાનં
યદપગતોઽધ્રુવતાં નૃપશ્ચ કશ્ચિત્ ।
યદુપગતાઃ પદમુત્તમં મહાન્તઃ
પ્રયતનકલ્પતરોર્મહાફલં તત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે મુક્તામુક્તવિચારો નામ પઞ્ચસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ