Yoga Vasistha · Chapter 5.74

catuḥsaptatitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
līlayā'paśyati vapuḥ kālenātmani jāyate /
ramyasyāpaśyato vakraṃ hṛdi daurūpyadhīriva

tadvaśādiyamāyātā mahatī medurodarā /
māyā madamahāśaktiḥ surāsvādalavādiva

tayānayā vikāriṇyā tadatadbhāvabhūtayā /
idaṃ saṃpannamakhilaṃ tāpādiva marau payaḥ

mano buddhirahaṃkāro vāsanāścendriyāṇyapi /
evaṃkalitanāmāṅkaiḥ sphuratyātmābdhirambubhiḥ

cittāhaṃkārayordvitvaṃ vacasyasti na vastutaḥ /
yaccittaṃ sa hyahaṃkāro yo'haṃkāro mano hi tat

vyatiriktaṃ himācchauklyamiti saṃkalpyate yathā /
mudhaiva kalpyate bhedaścittāhaṃkārayostathā

manohaṃkārayorantardvayorekatarakṣaye /
kṣīṇe dve eva hi yathā paṭaśauklye paṭakṣaye

tucchāṃ mokṣadhiyaṃ tyaktvā bandhabuddhiṃ tathaiṣaṇām /
svavairāgyavivekābhyāṃ kevalaṃ kṣapayenmanaḥ

mokṣo me'stviti cintāntarjātā cedutthitaṃ manaḥ /
mananotke manasyuccairvapurdoṣāya kevalam

ātmanyatīte sarvasmātsarvabhūte'thavā tate /
ko bandhaḥ kaśca vā mokṣo nirmūlaṃ mananaṃ kuru

vāyuḥ spandanadharmatvādyadā calati dehake /
tadā sphurati hastāṅgarasanāpallavāvalī

pādape pallavaśreṇīṃ cālayatyanilo yathā /
tathaivāṅgāvalīṃ vāyurdehe saṃcālayatyalam

citsarvavyāpinī sūkṣmā na calā naiva cālyate /
na svataḥ spandamāyāti devācala ivānilaiḥ

pratibimbitasarvārthā kevalaṃ svātmani sthitā /
prakāśayati bodhena jagantīmāni dīpavat

tatra ko'yaṃ mudhā moho bhavatāmatiduḥkhadaḥ /
ayaṃ so'haṃ mamāṅgāni mamedaṃ ceti durdhiyām

iti kallolahatayā dṛśā nityamanityayā /
jñatvakartṛtvabhoktṛtvakriyā samupalabhyate

tatrāyamahamāgantā bhoktā karteti jāyate /
mudhaivājñātatāpotthā mṛgatṛṣṇeva vāsanā

ajñataiṣā manomattamṛgaṃ viṣayatarṣulam /
asatyaiva hi satyeva mṛgatṛṣṇeva karṣati

vijñātā satyarūpāṃga nāśaṃ yāti palāyate /
vipramadhyātparijñātā yathā cāṇḍālakanyakā

avidyā saṃparijñātā na cainaṃ parikarṣati /
mṛgatṛṣṇā parijñātā tarṣule nāvakarṣati

paramārthāvabodhena samūlaṃ rāma vāsanā /
dīpenevāndhakāraśrīrgalatyāloka eti ca

nāstyavidyeti saṃjāte niścaye śāstrayuktitaḥ /
galatyavidyā tāpena tuṣārakaṇikā yathā

dehasyāsya jaḍasyārthe kiṃ bhogairitiniścayaḥ /
bhinattyāśāmalaṃ jñātā pañjaraṃ kesarī yathā

āśāparikare rāma nūnaṃ parihṛte hṛdā /
pumānāgatasaundaryo hlādamāyāti candravat

parāṃ śītalatāmeti vṛṣṭidhauta ivācalaḥ /
nirvṛtiṃ paramāṃ dhatte prāptarājya ivādhamaḥ

śobhate parayā lakṣmyā śaradīva nabhastalam /
ātmanyeva na mātyuccaiḥ kalpasyānta ivārṇavaḥ

bhavatyapetasaṃrambho vṛṣṭimūka ivāmbudaḥ /
tiṣṭhatyātmani saṃvettā praśānta iva vāridhiḥ

paraṃ dhairyamupādatte sthairyaṃ merurivācalaḥ /
rājate svacchayā lakṣmyā śāntendhana ivānalaḥ

bhavatyātmani nirvāṇaḥ praśānta iva dīpakaḥ /
tṛptimāyāti paramāṃ naraḥ pītāmṛto yathā

antardīpo ghaṭa iva madhyajvāla ivānalaḥ /
sphuraddīptirmaṇiriva prayātyantaḥ prakāśatām

sarvātmakaṃ sarvagataṃ sarveśaṃ sarvanāyakam /
sarvākāraṃ nirākāraṃ svamātmānaṃ prapaśyati

hasatyalamatītāstāḥ pelavā divasāvalīḥ /
yāsu smaraśaraśreṇīcapalaṃ cittamāsthitam

saṅgaraṅgaviniṣkrāntaḥ śāntamānamanojvaraḥ /
adhyātmaratirāsīnaḥ pūrṇaḥ pāvanamānasaḥ

nirmṛṣṭakāmapaṅkāṅkaśchinnabandhanijabhramaḥ /
dvandvadoṣabhayonmuktastīrṇasaṃsārasāgaraḥ

prāptānuttamaviśrāntirlabdhālabhyaparāspadaḥ /
anivṛttipadaṃ prāpto manasā karmaṇā girā

sarvābhivāñchitārambho na kiṃcidapi vāñchati /
sarvānumoditānando na kiṃcidanumodate

na dadāti na cādatte na stauti na ca nindati /
nāstameti na codeti na tuṣyati na śocati

sarvārambhaparityāgī sarvopādhivivarjitaḥ /
sarvāśāsaṃparityāgī jīvanmukta iti smṛtaḥ

sarvaiṣaṇāḥ parityajya cetasā bhava maunavān /
dhārā niravaśeṣeṇa yathā tyaktvā payodharaḥ

na tathā sukhayatyaṅga saṃlagnā varavarṇinī /
yathā sukhayati svāntaminduśītā nirāśatā

na tathenduḥ sukhayati kaṇṭhalagno'pi rāghava /
nairāśyaṃ sukhayatyantaryathā sakalaśītalam

puṣpapūrṇanavalato na tathā rājate madhuḥ /
yathodāramatirmaunī nairāśyasamamānasaḥ

na himādrerna muktābhyo na rambhābhyo na candanāt /
na ca candramasaḥ śaityaṃ nairāśyādyadavāpyate

api rājyādapi svargādapīndorapi mādhavāt /
api kāntāsamāsaṅgānnairāśyaṃ paramaṃ sukham

tṛṇavannopakurvanti yatra tribhuvanaśriyaḥ /
sā parā nirvṛtiḥ sādho nairāśyādupalabhyate

āpatkarañjaparaśuṃ parāyā nirvṛteḥ padam /
puṣpagucchaṃ śamatarorālambasva nirāśatām

goṣpadaṃ pṛthivī meruḥ sthāṇurāśāḥ samudgikāḥ /
tṛṇaṃ tribhuvanaṃ rāma nairāśyālaṃkṛtākṛteḥ

dānādānasamāhāravihāravibhavādikāḥ /
kriyā jagati hasyante nirāśaiḥ puruṣottamaiḥ

padaṃ yasya na badhnāti kadācitkalanā hṛdi /
tṛṇīkṛtatribhuvanaḥ kenāsāvupamīyate

idamevāstvidaṃ māstu mameti hṛdi rañjanā /
na yasyāsti tamātmeśaṃ tolayanti kathaṃ janāḥ

sarvasaṃkaṭaparyantamasaṃkaṭamalaṃ sukham /
saubhāgyaṃ paramaṃ buddhernairāśyamavalambyatām

nāśāstenatvamāśānāṃ viddhi mithyābhramaṃ jagat /
vahadrathasthadikcakraparāvartavadutthitam

kiṃ muhyasi mahābāho mūrkhavadbodhito'pi san /
mamedaṃ tadayaṃ so'hamityudbhrāntena cetasā

ātmaivedaṃ jagatsarvaṃ nānāteha na vidyate /
ekarūpaṃ jagajjñātvā dhīrairnāma na khidyate

yathābhūtapadārthaughadarśanādeva rāghava /
paramāśvāsanaṃ buddhernairāśyamadhigacchati

bhāvābhāvavisaṃvādamuktamādyantayoḥ sthitam /
yadrūpaṃ tatsamālambya padārthānāṃ sthitiṃ kuru

vairāgyavīramanaso māyeyamatimohinī /
palāyya yāti saṃsārī mṛgī kesariṇo yathā

kāntāmuddāmamadanāṃ lolāṃ vanalatāmiva /
jarjaropalapāñcālīsamāṃ paśyati dhīradhīḥ

bhogā nānandayantyantaḥ khedayanti na cāpadaḥ /
dṛśyaśriyo harantyaṅga natamadrimivānilāḥ

raktabālāṅganasyāpi jñasyodāradhiyā muneḥ /
kaṇaśaḥ pāṃsutāṃ yānti manasaḥ smarasāyakāḥ

rāgadveṣaiḥ svarūpajño nāvaśaḥ parikṛṣyate /
spanda evāsya naitābhyāṃ kimutākramaṇaṃ bhavet

samadṛṣṭalatālolavanito'driśilākṛtiḥ /
ramate naiṣa bhogeṣu pāntho marumahīṣviva

ayatnopanataṃ sarvaṃ līlayā'saktamānasaḥ /
bhuṅkte bhogabharaṃ prājñastvālokamiva locanam

kākatālīyavatprāptā bhogālī lalanādikā /
svāditāpyaṅga dhīrasya na duḥkhāya na tuṣṭaye

samyagdṛṣṭapathaṃ tajjñaṃ sukhaduḥkhamatī manāk /
dve vīcyāviva śailendraṃ kṣobhaṃ netuṃ na śaknutaḥ

helayālokayanbhogānmṛdurdānto gatajvaraḥ /
svameva padamālambya sarvabhūtāntarasthitam

jñastiṣṭhati gatavyagro vyagreṇāpi samanvitaḥ /
jaganti janayanneva brahmaivātmaparāyaṇaḥ

āpatatsu yathākālaṃ yathādeśaṃ yathākramam /
sukhaduḥkheṣu na kṣobhameti bhūbhṛdṛtuṣviva

majjato'pi bahujñasya rāma karmendriyabhramaiḥ /
asaktamanaso nityaṃ na kiṃcidapi majjati

kalaṃkayantaḥkalaṅkena procyate hema nānyathā /
bhāvāsaktyā samāsakta ukto janturhi nānyathā

śarīrādvyatiriktaṃ jñaṃ paśyataḥ pravivekinaḥ /
vikartitāṅgakasyāpi na kiṃcitpravikartitam

sakṛtprabhātaṃ vimalaṃ yajjñātaṃ jñātameva tat /
nahi bandhuḥ parijñātaḥ punarajñātatāṃ vrajet

sarpabhrāntau nivṛttāyāṃ na rajjvāṃ sarpabhāvanā /
punareti yathā prāvṛṇnadī giritaṭāccyutā

na hema tāpaśuddhāṅgaṃ svabhāvamalamāgatam /
kardame magnamapi satsamādatte malaṃ punaḥ

kṣīṇe svahṛdayagranthau na bandho'sti punarguṇaiḥ /
yatnenāpi punarbaddhaṃ kena vṛnte cyutaṃ phalam

avacchedavicārābhyāmabhitaḥ khaṇḍaśo gatam /
pāṣāṇaṃ ca maṇiṃ caiva saṃdhātuṃ kasya śaktatā

vijñātāyāmavidyāyāṃ kaḥ punaḥ parimajjati /
parijñāya śvapākānāṃ yātrāṃ kaḥ prekṣate dvijaḥ

śuddhāmbhasi yathā kṣīradhīrvicārānnivartate /
saṃsāravāsanā tadvaddhīvicārānnivartate

madhvambuśaṅkayā tāvadvipravaryaiḥ prapīyate /
yāvannātra parijñātaṃ parijñātaṃ prahīyate

rūpalāvaṇyayuktāpi citrakānteva kāminī /
dravyamātrasamārambhāttattvavidbhirvilokyate

yathā maṣīkusumbhādi striyāścitre tathaiva hi /
jīvatyā api keśoṣṭhaṃ kastāṃ pari kila grahaḥ

anubhūto guḍaḥ svādurapi dāhavikartanaiḥ /
na śakyate'nyathākartuṃ tattvālokastathātmanaḥ

paravyasaninī nārī vyagrāpi gṛhakarmaṇi /
tadevāsvādayatyantaḥ parasaṅgarasāyanam

evaṃ tattve pare śuddhe dhīro viśrāntimāgataḥ /
na śakyate cālayituṃ devairapi savāsavaiḥ

paravyasaninī nārī kena bhartrā balīyasā /
vismāritā svasaṃkalpakāntasaṅgamahotsavam

jagatsamarasānandacidālokāvalambanam /
kena vismāryate buddhistattvajñasya mahātmanaḥ

samagrasukhaduḥkhāḍhyaṃ vyavahāramakhaṇḍitam /
kurvankulajanāyatto bhartṛśvaśurakheditaḥ

yathā saṃkalpakāntena bhavatyānandamantharaḥ /
vadhūloko vyasanavānduḥkhavṛndairna bādhyate

tathā vigalitāvidyo vyavahāraparo'pyalam /
samyagdṛṣṭiḥ sadācāro mudametyantarātmanā

chidyate na nikṛttāṅgo galadaśrurna roditi /
dahyate na pradagdho'pi naṣṭo'pi na vinaśyati

vyapagatasukhaduḥkhasaṃnipāto
vidhividhureṣvapi saṃkaṭeṣvacittaḥ /
vilasatu sadane purottame vā
vitatagirau vipine tapovane vā

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe vairāgyopadeśo nāma catuḥsaptatitamaḥ sargaḥ