Yoga Vasistha · Chapter 5.73

śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃvicārayā dṛṣṭyā dvaitatyāgena rāghava /
svabhāvaḥ prāpyate tajjñaistajjñaiścintāmaṇiryathā

athemāmaparāṃ dṛṣṭiṃ śrṛṇu rāmānayā yathā /
dṛśyasyātmānamacalaṃ bhaviṣyasi ca divyadṛk

ahaṃ khamahamādityo diśo'hamahamapyadhaḥ /
ahaṃ daityā ahaṃ devā lokāścāhamahaṃ mahaḥ

ahaṃ tamo'hamabhrāṇi bhūḥ samudrādikaṃ tvaham /
rajo vāyurathāgniśca jagatsarvamidaṃ tvaham

jagattraye'haṃ sarvatra ya ātmaiva kilāsthitaḥ /
ko'haṃ kimanyaddehādi dvitvamekasya kīdṛśam

iti niścayavānantarbhūtamātmatayā jagat /
paśya harṣaviṣādābhyāṃ nāvaśaḥ paribhūyase

tanmaye'sminkila jagatyakhile saṃsthite'nagha /
kimātmīyaṃ paraṃ kiṃ syātkamalekṣaṇa kathyatām

kiṃ tajjñavyatirekeṇa vidyate yadupāgatam /
harṣametu viṣādaṃ vā viṣāde jño jaganmayaḥ

ahaṃkāradṛśāvete sāttvike dve'tinirmale /
tattvajñānātpravartete mokṣade pāramārthike

paro'ṇuḥ sakalātītarūpo'haṃ cetyahaṃkṛtiḥ /
prathamā sarvamevāhamityanyoktā raghūdvaha

ahaṃkāradṛganyā tu tṛtīyā vidyate'nagha /
deho'hamiti tāṃ viddhi duḥkhāyaiva na śāntaye

atha caitattrayamapi tyaktvā sakalasiddhaye /
yaccheṣaṃ tadupālambya tiṣṭhāvaṣṭabdhatatparaḥ

sarvātītasvarūpo'pi sarvasattātigo'pi ca /
asattāpūritajagadastyevātmā prakāśakaḥ

svānubhūtyaiva paśyāśu sa evāsi sadoditaḥ /
āśayaṃ hṛdayagranthiṃ tyaja tattvavidāṃvara

nātmāstyanumayā rāma na cāptavacanādinā /
sarvadā sarvathā sarvaṃ sa pratyakṣo'nubhūtitaḥ

yadidaṃ sparśanaṃ spandaṃ kiṃcidyatsaṃvidādyapi /
tatsarvamātmā bhagavāndṛśyadarśanavarjitaḥ

na sannāsannasau devo nāṇurnāpi mahānasau /
nāpyetayordṛśormadhyaṃ sa evedaṃ ca sarvataḥ

sa eva caivaṃ vadati sa ca vaktuṃ na yujyate /
na tadanyadidaṃ tāta paśyātmānamanāmayam

nātmāyamayamapyātmā saṃjñābheda iti svayam /
tenaiva sarvagatayā śaktyā svātmani kalpitaḥ

saṃsthitaḥ sa hi sarvatra triṣu kāleṣu bhāskaraḥ /
sūkṣmatvātsumahattvācca kevalaṃ na vibhāvyate

satsvanantapadārtheṣu jīvatvenābhibimbati /
ātmā puryaṣṭakādarśe svabhāvavaśataḥ svataḥ

puryaṣṭakodayādeva svayamātmānubhūyate /
sarvadā sarvasaṃsthaḥ khe ghanāspandādivānilaḥ

cidātmā sarvago vyāpī na kvacinnāma saṃsthitaḥ /
yadvatsarvapadārthānāṃ sattā tadvanmaheśvaraḥ

sati puryaṣṭake tasmiñjīvaḥ sphurati nopale /
sati vāyāviva rajaḥ sati dīpa ivekṣaṇam

iyaṃ puryaṣṭake svecchā svātmanyevātmani sthite /
sati sphuratyabhyudite bhānāviva janaiṣaṇā

yadi sūrye sthite vyomni tādṛśocitasaṃsthitiḥ /
naśyati vyavahāro'yaṃ bhāskare tatkimāgatam

yadyātmani sthite deve tatsattā labdhasaṃsthitiḥ /
deho nāśamupāyāti tatkiṃ naṣṭamihātmani

na jāyate na mriyate nādatte nābhivāñchati /
na mukto na ca baddho'yamātmā sarvasya sarvadā

ātmāprabodhābhyuditā nirātmanyātmatāṃ gatā /
sarparajjubhramākārā bhrāntirduḥkhāya kevalam

anāditvānna jāto'yamajātatvānna naśyati /
ātmātmavyatiriktaṃ tu nābhivāñchatyasaṃbhavāt

dikkālādyanavacchedānna baddho'yaṃ kadācana /
bandhābhāve kva muktiḥ syādamokṣastena saṃsthitaḥ

evaṃguṇaviśiṣṭo'yamātmā sarvasya rāghava /
avicāravaśānmūḍho loko'yaṃ pariroditi

samyagālokitāśeṣapūrvāparajagatkramaḥ /
mā śokaṃ gaccha sumate maurkhyopagatalokavat

dve eva kalane tyaktvā mokṣabandhātmike yathā /
viduṣā vyavahartavyaṃ yantraṇevātmamauninā

na mokṣo nabhasaḥ pṛṣṭhe na pātāle na bhūtale /
mokṣo hi ceto vimalaṃ samyagjñānavibodhitam

sakalāśāsvasaṃsaktyā yatsvayaṃ cetasaḥ kṣayaḥ /
sa mokṣanāmnā kathitastattvajñairātmadarśibhiḥ

yāvatprabodho vimalo noditastāvadeva saḥ /
maurkhyāddīnatayā rāma bhaktyā mokṣobhivāñchyate

paraṃ prabodhamāsādya citte cittattvatāṃ gate /
daśa mokṣā na vāñchyante kimutaiko hi mokṣakaḥ

ayaṃ mokṣastvayaṃ bandhaḥ pelavāṃ kalanāmiti /
parityajya mahātyāgī sa tvameva bhavābhava

parigalitavikalpanāṃ prayātaḥ
sagarasutaughanikhātamekhalāṅkam /
avanivalayamantarastasaṅga-
ściramanupālaya sarvadoditaśrīḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe svātmavicāro nāma trisaptatitamaḥ sargaḥ