યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.74

ચતુઃસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
લીલયાઽપશ્યતિ વપુઃ કાલેનાત્મનિ જાયતે ।
રમ્યસ્યાપશ્યતો વક્રં હૃદિ દૌરૂપ્યધીરિવ

તદ્વશાદિયમાયાતા મહતી મેદુરોદરા ।
માયા મદમહાશક્તિઃ સુરાસ્વાદલવાદિવ

તયાનયા વિકારિણ્યા તદતદ્ભાવભૂતયા ।
ઇદં સંપન્નમખિલં તાપાદિવ મરૌ પયઃ

મનો બુદ્ધિરહંકારો વાસનાશ્ચેન્દ્રિયાણ્યપિ ।
એવંકલિતનામાઙ્કૈઃ સ્ફુરત્યાત્માબ્ધિરમ્બુભિઃ

ચિત્તાહંકારયોર્દ્વિત્વં વચસ્યસ્તિ ન વસ્તુતઃ ।
યચ્ચિત્તં સ હ્યહંકારો યોઽહંકારો મનો હિ તત્

વ્યતિરિક્તં હિમાચ્છૌક્લ્યમિતિ સંકલ્પ્યતે યથા ।
મુધૈવ કલ્પ્યતે ભેદશ્ચિત્તાહંકારયોસ્તથા

મનોહંકારયોરન્તર્દ્વયોરેકતરક્ષયે ।
ક્ષીણે દ્વે એવ હિ યથા પટશૌક્લ્યે પટક્ષયે

તુચ્છાં મોક્ષધિયં ત્યક્ત્વા બન્ધબુદ્ધિં તથૈષણામ્ ।
સ્વવૈરાગ્યવિવેકાભ્યાં કેવલં ક્ષપયેન્મનઃ

મોક્ષો મેઽસ્ત્વિતિ ચિન્તાન્તર્જાતા ચેદુત્થિતં મનઃ ।
મનનોત્કે મનસ્યુચ્ચૈર્વપુર્દોષાય કેવલમ્

આત્મન્યતીતે સર્વસ્માત્સર્વભૂતેઽથવા તતે ।
કો બન્ધઃ કશ્ચ વા મોક્ષો નિર્મૂલં મનનં કુરુ

વાયુઃ સ્પન્દનધર્મત્વાદ્યદા ચલતિ દેહકે ।
તદા સ્ફુરતિ હસ્તાઙ્ગરસનાપલ્લવાવલી

પાદપે પલ્લવશ્રેણીં ચાલયત્યનિલો યથા ।
તથૈવાઙ્ગાવલીં વાયુર્દેહે સંચાલયત્યલમ્

ચિત્સર્વવ્યાપિની સૂક્ષ્મા ન ચલા નૈવ ચાલ્યતે ।
ન સ્વતઃ સ્પન્દમાયાતિ દેવાચલ ઇવાનિલૈઃ

પ્રતિબિમ્બિતસર્વાર્થા કેવલં સ્વાત્મનિ સ્થિતા ।
પ્રકાશયતિ બોધેન જગન્તીમાનિ દીપવત્

તત્ર કોઽયં મુધા મોહો ભવતામતિદુઃખદઃ ।
અયં સોઽહં મમાઙ્ગાનિ મમેદં ચેતિ દુર્ધિયામ્

ઇતિ કલ્લોલહતયા દૃશા નિત્યમનિત્યયા ।
જ્ઞત્વકર્તૃત્વભોક્તૃત્વક્રિયા સમુપલભ્યતે

તત્રાયમહમાગન્તા ભોક્તા કર્તેતિ જાયતે ।
મુધૈવાજ્ઞાતતાપોત્થા મૃગતૃષ્ણેવ વાસના

અજ્ઞતૈષા મનોમત્તમૃગં વિષયતર્ષુલમ્ ।
અસત્યૈવ હિ સત્યેવ મૃગતૃષ્ણેવ કર્ષતિ

વિજ્ઞાતા સત્યરૂપાંગ નાશં યાતિ પલાયતે ।
વિપ્રમધ્યાત્પરિજ્ઞાતા યથા ચાણ્ડાલકન્યકા

અવિદ્યા સંપરિજ્ઞાતા ન ચૈનં પરિકર્ષતિ ।
મૃગતૃષ્ણા પરિજ્ઞાતા તર્ષુલે નાવકર્ષતિ

પરમાર્થાવબોધેન સમૂલં રામ વાસના ।
દીપેનેવાન્ધકારશ્રીર્ગલત્યાલોક એતિ ચ

નાસ્ત્યવિદ્યેતિ સંજાતે નિશ્ચયે શાસ્ત્રયુક્તિતઃ ।
ગલત્યવિદ્યા તાપેન તુષારકણિકા યથા

દેહસ્યાસ્ય જડસ્યાર્થે કિં ભોગૈરિતિનિશ્ચયઃ ।
ભિનત્ત્યાશામલં જ્ઞાતા પઞ્જરં કેસરી યથા

આશાપરિકરે રામ નૂનં પરિહૃતે હૃદા ।
પુમાનાગતસૌન્દર્યો હ્લાદમાયાતિ ચન્દ્રવત્

પરાં શીતલતામેતિ વૃષ્ટિધૌત ઇવાચલઃ ।
નિર્વૃતિં પરમાં ધત્તે પ્રાપ્તરાજ્ય ઇવાધમઃ

શોભતે પરયા લક્ષ્મ્યા શરદીવ નભસ્તલમ્ ।
આત્મન્યેવ ન માત્યુચ્ચૈઃ કલ્પસ્યાન્ત ઇવાર્ણવઃ

ભવત્યપેતસંરમ્ભો વૃષ્ટિમૂક ઇવામ્બુદઃ ।
તિષ્ઠત્યાત્મનિ સંવેત્તા પ્રશાન્ત ઇવ વારિધિઃ

પરં ધૈર્યમુપાદત્તે સ્થૈર્યં મેરુરિવાચલઃ ।
રાજતે સ્વચ્છયા લક્ષ્મ્યા શાન્તેન્ધન ઇવાનલઃ

ભવત્યાત્મનિ નિર્વાણઃ પ્રશાન્ત ઇવ દીપકઃ ।
તૃપ્તિમાયાતિ પરમાં નરઃ પીતામૃતો યથા

અન્તર્દીપો ઘટ ઇવ મધ્યજ્વાલ ઇવાનલઃ ।
સ્ફુરદ્દીપ્તિર્મણિરિવ પ્રયાત્યન્તઃ પ્રકાશતામ્

સર્વાત્મકં સર્વગતં સર્વેશં સર્વનાયકમ્ ।
સર્વાકારં નિરાકારં સ્વમાત્માનં પ્રપશ્યતિ

હસત્યલમતીતાસ્તાઃ પેલવા દિવસાવલીઃ ।
યાસુ સ્મરશરશ્રેણીચપલં ચિત્તમાસ્થિતમ્

સઙ્ગરઙ્ગવિનિષ્ક્રાન્તઃ શાન્તમાનમનોજ્વરઃ ।
અધ્યાત્મરતિરાસીનઃ પૂર્ણઃ પાવનમાનસઃ

નિર્મૃષ્ટકામપઙ્કાઙ્કશ્છિન્નબન્ધનિજભ્રમઃ ।
દ્વન્દ્વદોષભયોન્મુક્તસ્તીર્ણસંસારસાગરઃ

પ્રાપ્તાનુત્તમવિશ્રાન્તિર્લબ્ધાલભ્યપરાસ્પદઃ ।
અનિવૃત્તિપદં પ્રાપ્તો મનસા કર્મણા ગિરા

સર્વાભિવાઞ્છિતારમ્ભો ન કિંચિદપિ વાઞ્છતિ ।
સર્વાનુમોદિતાનન્દો ન કિંચિદનુમોદતે

ન દદાતિ ન ચાદત્તે ન સ્તૌતિ ન ચ નિન્દતિ ।
નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ ન તુષ્યતિ ન શોચતિ

સર્વારમ્ભપરિત્યાગી સર્વોપાધિવિવર્જિતઃ ।
સર્વાશાસંપરિત્યાગી જીવન્મુક્ત ઇતિ સ્મૃતઃ

સર્વૈષણાઃ પરિત્યજ્ય ચેતસા ભવ મૌનવાન્ ।
ધારા નિરવશેષેણ યથા ત્યક્ત્વા પયોધરઃ

ન તથા સુખયત્યઙ્ગ સંલગ્ના વરવર્ણિની ।
યથા સુખયતિ સ્વાન્તમિન્દુશીતા નિરાશતા

ન તથેન્દુઃ સુખયતિ કણ્ઠલગ્નોઽપિ રાઘવ ।
નૈરાશ્યં સુખયત્યન્તર્યથા સકલશીતલમ્

પુષ્પપૂર્ણનવલતો ન તથા રાજતે મધુઃ ।
યથોદારમતિર્મૌની નૈરાશ્યસમમાનસઃ

ન હિમાદ્રેર્ન મુક્તાભ્યો ન રમ્ભાભ્યો ન ચન્દનાત્ ।
ન ચ ચન્દ્રમસઃ શૈત્યં નૈરાશ્યાદ્યદવાપ્યતે

અપિ રાજ્યાદપિ સ્વર્ગાદપીન્દોરપિ માધવાત્ ।
અપિ કાન્તાસમાસઙ્ગાન્નૈરાશ્યં પરમં સુખમ્

તૃણવન્નોપકુર્વન્તિ યત્ર ત્રિભુવનશ્રિયઃ ।
સા પરા નિર્વૃતિઃ સાધો નૈરાશ્યાદુપલભ્યતે

આપત્કરઞ્જપરશું પરાયા નિર્વૃતેઃ પદમ્ ।
પુષ્પગુચ્છં શમતરોરાલમ્બસ્વ નિરાશતામ્

ગોષ્પદં પૃથિવી મેરુઃ સ્થાણુરાશાઃ સમુદ્ગિકાઃ ।
તૃણં ત્રિભુવનં રામ નૈરાશ્યાલંકૃતાકૃતેઃ

દાનાદાનસમાહારવિહારવિભવાદિકાઃ ।
ક્રિયા જગતિ હસ્યન્તે નિરાશૈઃ પુરુષોત્તમૈઃ

પદં યસ્ય ન બધ્નાતિ કદાચિત્કલના હૃદિ ।
તૃણીકૃતત્રિભુવનઃ કેનાસાવુપમીયતે

ઇદમેવાસ્ત્વિદં માસ્તુ મમેતિ હૃદિ રઞ્જના ।
ન યસ્યાસ્તિ તમાત્મેશં તોલયન્તિ કથં જનાઃ

સર્વસંકટપર્યન્તમસંકટમલં સુખમ્ ।
સૌભાગ્યં પરમં બુદ્ધેર્નૈરાશ્યમવલમ્બ્યતામ્

નાશાસ્તેનત્વમાશાનાં વિદ્ધિ મિથ્યાભ્રમં જગત્ ।
વહદ્રથસ્થદિક્ચક્રપરાવર્તવદુત્થિતમ્

કિં મુહ્યસિ મહાબાહો મૂર્ખવદ્બોધિતોઽપિ સન્ ।
મમેદં તદયં સોઽહમિત્યુદ્ભ્રાન્તેન ચેતસા

આત્મૈવેદં જગત્સર્વં નાનાતેહ ન વિદ્યતે ।
એકરૂપં જગજ્જ્ઞાત્વા ધીરૈર્નામ ન ખિદ્યતે

યથાભૂતપદાર્થૌઘદર્શનાદેવ રાઘવ ।
પરમાશ્વાસનં બુદ્ધેર્નૈરાશ્યમધિગચ્છતિ

ભાવાભાવવિસંવાદમુક્તમાદ્યન્તયોઃ સ્થિતમ્ ।
યદ્રૂપં તત્સમાલમ્બ્ય પદાર્થાનાં સ્થિતિં કુરુ

વૈરાગ્યવીરમનસો માયેયમતિમોહિની ।
પલાય્ય યાતિ સંસારી મૃગી કેસરિણો યથા

કાન્તામુદ્દામમદનાં લોલાં વનલતામિવ ।
જર્જરોપલપાઞ્ચાલીસમાં પશ્યતિ ધીરધીઃ

ભોગા નાનન્દયન્ત્યન્તઃ ખેદયન્તિ ન ચાપદઃ ।
દૃશ્યશ્રિયો હરન્ત્યઙ્ગ નતમદ્રિમિવાનિલાઃ

રક્તબાલાઙ્ગનસ્યાપિ જ્ઞસ્યોદારધિયા મુનેઃ ।
કણશઃ પાંસુતાં યાન્તિ મનસઃ સ્મરસાયકાઃ

રાગદ્વેષૈઃ સ્વરૂપજ્ઞો નાવશઃ પરિકૃષ્યતે ।
સ્પન્દ એવાસ્ય નૈતાભ્યાં કિમુતાક્રમણં ભવેત્

સમદૃષ્ટલતાલોલવનિતોઽદ્રિશિલાકૃતિઃ ।
રમતે નૈષ ભોગેષુ પાન્થો મરુમહીષ્વિવ

અયત્નોપનતં સર્વં લીલયાઽસક્તમાનસઃ ।
ભુઙ્ક્તે ભોગભરં પ્રાજ્ઞસ્ત્વાલોકમિવ લોચનમ્

કાકતાલીયવત્પ્રાપ્તા ભોગાલી લલનાદિકા ।
સ્વાદિતાપ્યઙ્ગ ધીરસ્ય ન દુઃખાય ન તુષ્ટયે

સમ્યગ્દૃષ્ટપથં તજ્જ્ઞં સુખદુઃખમતી મનાક્ ।
દ્વે વીચ્યાવિવ શૈલેન્દ્રં ક્ષોભં નેતું ન શક્નુતઃ

હેલયાલોકયન્ભોગાન્મૃદુર્દાન્તો ગતજ્વરઃ ।
સ્વમેવ પદમાલમ્બ્ય સર્વભૂતાન્તરસ્થિતમ્

જ્ઞસ્તિષ્ઠતિ ગતવ્યગ્રો વ્યગ્રેણાપિ સમન્વિતઃ ।
જગન્તિ જનયન્નેવ બ્રહ્મૈવાત્મપરાયણઃ

આપતત્સુ યથાકાલં યથાદેશં યથાક્રમમ્ ।
સુખદુઃખેષુ ન ક્ષોભમેતિ ભૂભૃદૃતુષ્વિવ

મજ્જતોઽપિ બહુજ્ઞસ્ય રામ કર્મેન્દ્રિયભ્રમૈઃ ।
અસક્તમનસો નિત્યં ન કિંચિદપિ મજ્જતિ

કલંકયન્તઃકલઙ્કેન પ્રોચ્યતે હેમ નાન્યથા ।
ભાવાસક્ત્યા સમાસક્ત ઉક્તો જન્તુર્હિ નાન્યથા

શરીરાદ્વ્યતિરિક્તં જ્ઞં પશ્યતઃ પ્રવિવેકિનઃ ।
વિકર્તિતાઙ્ગકસ્યાપિ ન કિંચિત્પ્રવિકર્તિતમ્

સકૃત્પ્રભાતં વિમલં યજ્જ્ઞાતં જ્ઞાતમેવ તત્ ।
નહિ બન્ધુઃ પરિજ્ઞાતઃ પુનરજ્ઞાતતાં વ્રજેત્

સર્પભ્રાન્તૌ નિવૃત્તાયાં ન રજ્જ્વાં સર્પભાવના ।
પુનરેતિ યથા પ્રાવૃણ્નદી ગિરિતટાચ્ચ્યુતા

ન હેમ તાપશુદ્ધાઙ્ગં સ્વભાવમલમાગતમ્ ।
કર્દમે મગ્નમપિ સત્સમાદત્તે મલં પુનઃ

ક્ષીણે સ્વહૃદયગ્રન્થૌ ન બન્ધોઽસ્તિ પુનર્ગુણૈઃ ।
યત્નેનાપિ પુનર્બદ્ધં કેન વૃન્તે ચ્યુતં ફલમ્

અવચ્છેદવિચારાભ્યામભિતઃ ખણ્ડશો ગતમ્ ।
પાષાણં ચ મણિં ચૈવ સંધાતું કસ્ય શક્તતા

વિજ્ઞાતાયામવિદ્યાયાં કઃ પુનઃ પરિમજ્જતિ ।
પરિજ્ઞાય શ્વપાકાનાં યાત્રાં કઃ પ્રેક્ષતે દ્વિજઃ

શુદ્ધામ્ભસિ યથા ક્ષીરધીર્વિચારાન્નિવર્તતે ।
સંસારવાસના તદ્વદ્ધીવિચારાન્નિવર્તતે

મધ્વમ્બુશઙ્કયા તાવદ્વિપ્રવર્યૈઃ પ્રપીયતે ।
યાવન્નાત્ર પરિજ્ઞાતં પરિજ્ઞાતં પ્રહીયતે

રૂપલાવણ્યયુક્તાપિ ચિત્રકાન્તેવ કામિની ।
દ્રવ્યમાત્રસમારમ્ભાત્તત્ત્વવિદ્ભિર્વિલોક્યતે

યથા મષીકુસુમ્ભાદિ સ્ત્રિયાશ્ચિત્રે તથૈવ હિ ।
જીવત્યા અપિ કેશોષ્ઠં કસ્તાં પરિ કિલ ગ્રહઃ

અનુભૂતો ગુડઃ સ્વાદુરપિ દાહવિકર્તનૈઃ ।
ન શક્યતેઽન્યથાકર્તું તત્ત્વાલોકસ્તથાત્મનઃ

પરવ્યસનિની નારી વ્યગ્રાપિ ગૃહકર્મણિ ।
તદેવાસ્વાદયત્યન્તઃ પરસઙ્ગરસાયનમ્

એવં તત્ત્વે પરે શુદ્ધે ધીરો વિશ્રાન્તિમાગતઃ ।
ન શક્યતે ચાલયિતું દેવૈરપિ સવાસવૈઃ

પરવ્યસનિની નારી કેન ભર્ત્રા બલીયસા ।
વિસ્મારિતા સ્વસંકલ્પકાન્તસઙ્ગમહોત્સવમ્

જગત્સમરસાનન્દચિદાલોકાવલમ્બનમ્ ।
કેન વિસ્માર્યતે બુદ્ધિસ્તત્ત્વજ્ઞસ્ય મહાત્મનઃ

સમગ્રસુખદુઃખાઢ્યં વ્યવહારમખણ્ડિતમ્ ।
કુર્વન્કુલજનાયત્તો ભર્તૃશ્વશુરખેદિતઃ

યથા સંકલ્પકાન્તેન ભવત્યાનન્દમન્થરઃ ।
વધૂલોકો વ્યસનવાન્દુઃખવૃન્દૈર્ન બાધ્યતે

તથા વિગલિતાવિદ્યો વ્યવહારપરોઽપ્યલમ્ ।
સમ્યગ્દૃષ્ટિઃ સદાચારો મુદમેત્યન્તરાત્મના

છિદ્યતે ન નિકૃત્તાઙ્ગો ગલદશ્રુર્ન રોદિતિ ।
દહ્યતે ન પ્રદગ્ધોઽપિ નષ્ટોઽપિ ન વિનશ્યતિ

વ્યપગતસુખદુઃખસંનિપાતો
વિધિવિધુરેષ્વપિ સંકટેષ્વચિત્તઃ ।
વિલસતુ સદને પુરોત્તમે વા
વિતતગિરૌ વિપિને તપોવને વા

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે વૈરાગ્યોપદેશો નામ ચતુઃસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ