યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.73

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવંવિચારયા દૃષ્ટ્યા દ્વૈતત્યાગેન રાઘવ ।
સ્વભાવઃ પ્રાપ્યતે તજ્જ્ઞૈસ્તજ્જ્ઞૈશ્ચિન્તામણિર્યથા

અથેમામપરાં દૃષ્ટિં શ્રૃણુ રામાનયા યથા ।
દૃશ્યસ્યાત્માનમચલં ભવિષ્યસિ ચ દિવ્યદૃક્

અહં ખમહમાદિત્યો દિશોઽહમહમપ્યધઃ ।
અહં દૈત્યા અહં દેવા લોકાશ્ચાહમહં મહઃ

અહં તમોઽહમભ્રાણિ ભૂઃ સમુદ્રાદિકં ત્વહમ્ ।
રજો વાયુરથાગ્નિશ્ચ જગત્સર્વમિદં ત્વહમ્

જગત્ત્રયેઽહં સર્વત્ર ય આત્મૈવ કિલાસ્થિતઃ ।
કોઽહં કિમન્યદ્દેહાદિ દ્વિત્વમેકસ્ય કીદૃશમ્

ઇતિ નિશ્ચયવાનન્તર્ભૂતમાત્મતયા જગત્ ।
પશ્ય હર્ષવિષાદાભ્યાં નાવશઃ પરિભૂયસે

તન્મયેઽસ્મિન્કિલ જગત્યખિલે સંસ્થિતેઽનઘ ।
કિમાત્મીયં પરં કિં સ્યાત્કમલેક્ષણ કથ્યતામ્

કિં તજ્જ્ઞવ્યતિરેકેણ વિદ્યતે યદુપાગતમ્ ।
હર્ષમેતુ વિષાદં વા વિષાદે જ્ઞો જગન્મયઃ

અહંકારદૃશાવેતે સાત્ત્વિકે દ્વેઽતિનિર્મલે ।
તત્ત્વજ્ઞાનાત્પ્રવર્તેતે મોક્ષદે પારમાર્થિકે

પરોઽણુઃ સકલાતીતરૂપોઽહં ચેત્યહંકૃતિઃ ।
પ્રથમા સર્વમેવાહમિત્યન્યોક્તા રઘૂદ્વહ

અહંકારદૃગન્યા તુ તૃતીયા વિદ્યતેઽનઘ ।
દેહોઽહમિતિ તાં વિદ્ધિ દુઃખાયૈવ ન શાન્તયે

અથ ચૈતત્ત્રયમપિ ત્યક્ત્વા સકલસિદ્ધયે ।
યચ્છેષં તદુપાલમ્બ્ય તિષ્ઠાવષ્ટબ્ધતત્પરઃ

સર્વાતીતસ્વરૂપોઽપિ સર્વસત્તાતિગોઽપિ ચ ।
અસત્તાપૂરિતજગદસ્ત્યેવાત્મા પ્રકાશકઃ

સ્વાનુભૂત્યૈવ પશ્યાશુ સ એવાસિ સદોદિતઃ ।
આશયં હૃદયગ્રન્થિં ત્યજ તત્ત્વવિદાંવર

નાત્માસ્ત્યનુમયા રામ ન ચાપ્તવચનાદિના ।
સર્વદા સર્વથા સર્વં સ પ્રત્યક્ષોઽનુભૂતિતઃ

યદિદં સ્પર્શનં સ્પન્દં કિંચિદ્યત્સંવિદાદ્યપિ ।
તત્સર્વમાત્મા ભગવાન્દૃશ્યદર્શનવર્જિતઃ

ન સન્નાસન્નસૌ દેવો નાણુર્નાપિ મહાનસૌ ।
નાપ્યેતયોર્દૃશોર્મધ્યં સ એવેદં ચ સર્વતઃ

સ એવ ચૈવં વદતિ સ ચ વક્તું ન યુજ્યતે ।
ન તદન્યદિદં તાત પશ્યાત્માનમનામયમ્

નાત્માયમયમપ્યાત્મા સંજ્ઞાભેદ ઇતિ સ્વયમ્ ।
તેનૈવ સર્વગતયા શક્ત્યા સ્વાત્મનિ કલ્પિતઃ

સંસ્થિતઃ સ હિ સર્વત્ર ત્રિષુ કાલેષુ ભાસ્કરઃ ।
સૂક્ષ્મત્વાત્સુમહત્ત્વાચ્ચ કેવલં ન વિભાવ્યતે

સત્સ્વનન્તપદાર્થેષુ જીવત્વેનાભિબિમ્બતિ ।
આત્મા પુર્યષ્ટકાદર્શે સ્વભાવવશતઃ સ્વતઃ

પુર્યષ્ટકોદયાદેવ સ્વયમાત્માનુભૂયતે ।
સર્વદા સર્વસંસ્થઃ ખે ઘનાસ્પન્દાદિવાનિલઃ

ચિદાત્મા સર્વગો વ્યાપી ન ક્વચિન્નામ સંસ્થિતઃ ।
યદ્વત્સર્વપદાર્થાનાં સત્તા તદ્વન્મહેશ્વરઃ

સતિ પુર્યષ્ટકે તસ્મિઞ્જીવઃ સ્ફુરતિ નોપલે ।
સતિ વાયાવિવ રજઃ સતિ દીપ ઇવેક્ષણમ્

ઇયં પુર્યષ્ટકે સ્વેચ્છા સ્વાત્મન્યેવાત્મનિ સ્થિતે ।
સતિ સ્ફુરત્યભ્યુદિતે ભાનાવિવ જનૈષણા

યદિ સૂર્યે સ્થિતે વ્યોમ્નિ તાદૃશોચિતસંસ્થિતિઃ ।
નશ્યતિ વ્યવહારોઽયં ભાસ્કરે તત્કિમાગતમ્

યદ્યાત્મનિ સ્થિતે દેવે તત્સત્તા લબ્ધસંસ્થિતિઃ ।
દેહો નાશમુપાયાતિ તત્કિં નષ્ટમિહાત્મનિ

ન જાયતે ન મ્રિયતે નાદત્તે નાભિવાઞ્છતિ ।
ન મુક્તો ન ચ બદ્ધોઽયમાત્મા સર્વસ્ય સર્વદા

આત્માપ્રબોધાભ્યુદિતા નિરાત્મન્યાત્મતાં ગતા ।
સર્પરજ્જુભ્રમાકારા ભ્રાન્તિર્દુઃખાય કેવલમ્

અનાદિત્વાન્ન જાતોઽયમજાતત્વાન્ન નશ્યતિ ।
આત્માત્મવ્યતિરિક્તં તુ નાભિવાઞ્છત્યસંભવાત્

દિક્કાલાદ્યનવચ્છેદાન્ન બદ્ધોઽયં કદાચન ।
બન્ધાભાવે ક્વ મુક્તિઃ સ્યાદમોક્ષસ્તેન સંસ્થિતઃ

એવંગુણવિશિષ્ટોઽયમાત્મા સર્વસ્ય રાઘવ ।
અવિચારવશાન્મૂઢો લોકોઽયં પરિરોદિતિ

સમ્યગાલોકિતાશેષપૂર્વાપરજગત્ક્રમઃ ।
મા શોકં ગચ્છ સુમતે મૌર્ખ્યોપગતલોકવત્

દ્વે એવ કલને ત્યક્ત્વા મોક્ષબન્ધાત્મિકે યથા ।
વિદુષા વ્યવહર્તવ્યં યન્ત્રણેવાત્મમૌનિના

ન મોક્ષો નભસઃ પૃષ્ઠે ન પાતાલે ન ભૂતલે ।
મોક્ષો હિ ચેતો વિમલં સમ્યગ્જ્ઞાનવિબોધિતમ્

સકલાશાસ્વસંસક્ત્યા યત્સ્વયં ચેતસઃ ક્ષયઃ ।
સ મોક્ષનામ્ના કથિતસ્તત્ત્વજ્ઞૈરાત્મદર્શિભિઃ

યાવત્પ્રબોધો વિમલો નોદિતસ્તાવદેવ સઃ ।
મૌર્ખ્યાદ્દીનતયા રામ ભક્ત્યા મોક્ષોભિવાઞ્છ્યતે

પરં પ્રબોધમાસાદ્ય ચિત્તે ચિત્તત્ત્વતાં ગતે ।
દશ મોક્ષા ન વાઞ્છ્યન્તે કિમુતૈકો હિ મોક્ષકઃ

અયં મોક્ષસ્ત્વયં બન્ધઃ પેલવાં કલનામિતિ ।
પરિત્યજ્ય મહાત્યાગી સ ત્વમેવ ભવાભવ

પરિગલિતવિકલ્પનાં પ્રયાતઃ
સગરસુતૌઘનિખાતમેખલાઙ્કમ્ ।
અવનિવલયમન્તરસ્તસઙ્ગ-
શ્ચિરમનુપાલય સર્વદોદિતશ્રીઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે સ્વાત્મવિચારો નામ ત્રિસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ