Yoga Vasistha · Chapter 5.71

ekasaptatitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
yāvatturyaparāmarśastāvatkevalatāpadam /
jīvanmuktasya viṣayo vacasāṃ ca raghūdvaha

ata ūrdhvamadehānāṃ muktānāṃ vacasā tathā /
viṣayo na mahābāho puruṣāṇāmivāmbaram

sā hi viśrāntipadavī dūrebhyo'pi davīyasī /
gamyā videhamuktānāṃ khalekheva nabhasvatām

suṣuptāvasthayā kaṃcitkālaṃ bhuktvā jagatsthitim /
turyatāmeti tadanu paramānandaghūrṇitaḥ

turyātītadaśāṃ tajjñā yathā yāntyātmakovidāḥ /
tathādhigaccha nirdvandvaṃ padaṃ raghukulodvaha

suṣuptāvasthayā rāma bhava saṃvyavahāravān /
citrendoriva te na staḥ kṣayodvegāvarindama

śarīrasaṃniveśasya kṣaye sthairye ca saṃvidaḥ /
mā gṛhāṇa bhramo hyeṣa śarīramiti jṛmbhate

dehanāśena ko'rthaste ko'rthaste dehasaṃsthayā /
bhava tvaṃ prakṛtārambhastiṣṭhatveṣa yathāsthitam

jñātavānasi tatsatyaṃ buddhavānasi tatpadam /
prāptavānasi rūpaṃ svaṃ viśoko bhava bhūtaye

īpsitānīpsitaṃ tyaktvā śītalālokaśobhayā /
andhakārāttathāmbhodānmuktaṃ khamiva śobhate

manastavātmasaṃpannaṃ nādhaḥ samanudhāvati /
yogamantratapaḥsiddhaḥ puruṣaḥ khādivāvanim

iha śuddhā cidevāsti pārāvāravivarjitā /
ayaṃ so'hamidaṃ tanma iti te māstu vibhramaḥ

ātmeti vyavahārārthamabhidhā kalpitā vibhoḥ /
nāmarūpādibhedastu dūramasmādalaṃ gataḥ

jalameva yathāmbhodhirna taraṅgādikaṃ pṛthak /
ātmaivedaṃ tathā sarvaṃ na bhūtoyādikaṃ pṛthak

yathā samastājjaladhau jalādanyanna labhyate /
tathaiva jagataḥ sphārādātmano'nyanna labhyate

ayaṃ so'hamiti prājña kva karoṣi vyavasthitim /
kiṃ tattvaṃ kiṃ ca vā te syātkiṃ tattvaṃ kiṃ ca vā na te

na dvitvamasti no dehāḥ saṃbandho na ca taiḥ sthitaḥ /
saṃbhāvyate kalaṅko vā bhānoriva tamaḥpaṭaiḥ

dvitvamabhyupagamyāpi kathayāmi tavārihan /
dehādibhiḥ sadbhirapi na saṃbandho vibhorbhavet

chāyātapaprasarayoḥ prakāśatamasoryathā /
na saṃbhavati saṃbandhastathā vai dehadehinoḥ

yathā śītoṣṇayornityaṃ parasparaviruddhayoḥ /
na saṃbhavati saṃbandho rāma dehātmanostathā

avinābhāvinoryastu saṃbandhaḥ kathametayoḥ /
jaḍacetanayordehadehinoranubhūyate

cinmātrasyātmano dehasaṃbandha iti yā kathā /
saiṣā duravabodhārthā dāvāgnau jaladhiryathā

satyāvalokanenaiṣā mithyādṛṣṭirvinaśyati /
avalokanayā sāmyamātape jaladhiryathā

cidātmā nirmalo nityaḥ svāvabhāso nirāmayaḥ /
dehastvanityo malavāṃstena saṃbadhyate katham

spandamāyāti vātena bhūtairvā pīvarīkṛtaḥ /
dehastena na saṃbandho manāgeva sahātmanā

siddhe dvitve'pi dehasya na saṃbandhasya saṃbhavaḥ /
dvitvāsiddhau tu sumate kalanaivedṛśī kutaḥ

ityetadeva tatsattve tatraivāntaḥsthitiṃ kuru /
na bandho'sti na mokṣo'sti kadācitkasyacitkvacit
sarvamātmamayaṃ śāntamityevaṃ pratyayaṃ sphuṭam /
sabāhyābhyantaraṃ rāma sarvatra dṛḍhatāṃ naya

sukhī duḥkhī vimūḍho'smītyetā durdṛṣṭayaḥ smṛtāḥ /
āsu cedvastubuddhiste tacciraṃ duḥkhamicchasi

yaḥ kramaḥ śailatṛṇayoḥ kauśeyopalayostathā /
sāmyaṃ prati sa evoktaḥ paramātmaśarīrayoḥ

yathā tejastimirayorna saṃbandho na tulyatā /
atyantabhinnayo rāma tathaivātmaśarīrayoḥ

yathā śītoṣṇayoraikyaṃ kathāsvapi na dṛśyate /
jaḍaprakāśayoḥ śleṣo na tathātmaśarīrayoḥ

dehaścalati vātena tenaivāyāti gacchati /
śabdaṃ karoti vātena dehanāḍīvilāsinā

śabdaḥ kacaṭataprāyaḥ sphuratyantaḥ samīraṇaiḥ /
yathā prajāyate vaṃśāddeharandhrāttathaiva hi

kanīnikāparispandaścakṣuḥspandasya mārutāt /
indriyasphuraṇātsaiva saṃvitkevalamātmanaḥ

ākāśopalakuḍyādau sarvatrātmadaśā sthitā /
pratibimbamivādarśe citta evātra dṛśyate

śarīrālayamutsṛjya yatra cittavihaṃgamaḥ /
svavāsanāvaśādyāti tatraivātmānubhūyate

yatra puṣpaṃ tatra gandhasaṃvidaḥ saṃsthitā yathā /
yatra cittaṃ hi tatrātmasaṃvidaḥ saṃsthitāstathā

sarvatra sthitamākāśamādarśe pratibimbati /
yathā tathātmā sarvatra sthitaścetasi dṛśyate

apāmavanataṃ sthānamāspadaṃ bhūtale yathā /
antaḥkaraṇamevātmasaṃvidāmāspadaṃ tathā

satyāsatyaṃ jagadrūpamantaḥkaraṇabimbitā /
ātmasaṃvittanotīdamālokamiva sūryabhā

antaḥkaraṇamevātaḥ kāraṇaṃ bhūtasaṃsṛtau /
ātmā sarvātigatvāttu kāraṇaṃ sadakāraṇam

avicāraṇamajñānaṃ maurkhyamāhurmahādhiyaḥ /
saṃsārasaṃsṛtau sāramantaḥkaraṇakāraṇam

asamyakprekṣaṇānmohāccetaḥsattāṃ gṛhītavat /
saṃmohabījakaṇikāṃ tamo'rkādiva dṛśyate

yathā bhūtātmatattvaikaparijñānena rāghava /
asattāmetyalaṃ ceto dīpeneva tamaḥ kṣaṇāt

saṃsārakāraṇamitaḥ svayaṃ ceto vicārayet /
jīvo'ntaḥkaraṇaṃ cittaṃ manaścetyādināmakam

śrīrāma uvāca /
etāḥ saṃjñāḥ prabho brahmaṃścetaso rūḍhimāgatāḥ /
kathamityeva kathaya mayi mānada siddhaye

śrīvasiṣṭha uvāca /
sarve bhāvā ime nityamātmatatvaikarūpiṇaḥ /
cittāttaraṅgakagaṇā jalaikakalitā yathā

ātmā spandaikarūpātmā sthitasteṣu kvacitkvacit /
taraṅgeṣu viloleṣu payodheḥ salilaṃ yathā

kvacidaspandarūpātmā sthitasteṣu maheśvaraḥ /
taraṅgatvamayāteṣu jalabhāvo jaleṣviva

tatropalādayo bhāvā alolāḥ svātmani sthitāḥ /
surāphenavadutspandā lolāstu puruṣādayaḥ

tatra teṣu śarīreṣu sarvaśaktistadātmanaḥ /
kalitā'jñānakalanā tenājñānamasau sthitaḥ

tadajñānamanantātmabhūṣitaṃ jīva ucyate/ /
sa saṃsāre mahāmohamāyāpañjarakuñjaraḥ

jīvanājjīva ityukto'haṃbhāvaḥ syāttvahaṃtayā /
buddhirniścāyakatvena saṃkalpakalanānmanaḥ

prakṛtiḥ prakṛtitvena deho digdhatayā sthitaḥ /
jaḍaḥ prakṛtibhāvena cetanaḥ svātmasattayā

jaḍājaḍadṛśormadhyaṃ yattattvaṃ pāramātmikam /
tadetadeva nānātvaṃ nānāsaṃjñābhirātatam

evaṃ svarūpaṃ jīvasya bṛhadāraṇyakādiṣu /
bahudhā bahuṣu proktaṃ vedānteṣu kilānagha

ajñaistvetāsu saṃjñāsu kuvikalpakutārkikaiḥ /
mohāya kevalaṃ mūḍhairvyarthamāsthāḥ prakalpitāḥ

evameṣa mahābāho jīvaḥ saṃsārakāraṇam /
mūkenātivarākeṇa dehakeneha kiṃ kṛtam

ādhārādheyayorekanāśe nānyasya naṣṭatā /
yathā tathā śarīrādināśe nātmani naṣṭatā

ekaparṇarase kṣīṇe raso naiti yathā kṣayam /
yāti parṇarasaścārkaraśmijālāntare yathā

śarīrasaṃkṣaye dehī na kṣayaṃ yāti kasyacit /
nirvāsanaścettadvyomni tiṣṭhatyātmapade tathā

dehanāśe vinaṣṭo'smītyevaṃ yasyā'materbhramaḥ /
mātuḥ stanataṭāttasya manye vetāla utthitaḥ

yasya hyātyantiko nāśaḥ syādasāvuditaḥ smṛtaḥ /
cittanāśo hi nāśaḥ syātsa mokṣa iti kathyate

mṛto naṣṭa iti prokto manye tacca mṛṣā hyasat /
sa deśakālāntarito bhūtvā bhūtvānubhūyate

ihohyante janairevaṃ taraṅgāntastṛṇairiva /
maraṇavyapadeśāsu deśakālatirohitaiḥ

vāsanāvasthito jīvo yātyutsṛjya śarīrakam /
kapirvanataruṃ tyaktvā tarvantaramivāsthitaḥ

punastadapi saṃtyajya gacchatyanyadapi kṣaṇāt /
anyasminvitate deśe kāle'nyasmiṃśca rāghava

itaścetaśca nīyante jīvā vāsanayā svayā /
ciraṃ tadapijīvinyā dhūrtyā dhātryaiva bālakāḥ

vāsanārajjuvalitā jīrṇāḥ parvatakukṣiṣu /
jarayantyatiduḥkhena jīvitaṃ jīvajīvikāḥ

jaraṭhajaradupoḍhaduḥkhabhārāḥ
pariṇatijarjarajīvitāśca satyaḥ /
hṛdayajanitavāsanānuvṛttyā
narakabhare janatāściraṃ patanti

śrīvālmīkiruvāca /
ityuktavatyatha munau divaso jagāma
sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma /
snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma
śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe saṃsāropadeśo nāmaikasaptatitamaḥ sargaḥ