યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.71

એકસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યાવત્તુર્યપરામર્શસ્તાવત્કેવલતાપદમ્ ।
જીવન્મુક્તસ્ય વિષયો વચસાં ચ રઘૂદ્વહ

અત ઊર્ધ્વમદેહાનાં મુક્તાનાં વચસા તથા ।
વિષયો ન મહાબાહો પુરુષાણામિવામ્બરમ્

સા હિ વિશ્રાન્તિપદવી દૂરેભ્યોઽપિ દવીયસી ।
ગમ્યા વિદેહમુક્તાનાં ખલેખેવ નભસ્વતામ્

સુષુપ્તાવસ્થયા કંચિત્કાલં ભુક્ત્વા જગત્સ્થિતિમ્ ।
તુર્યતામેતિ તદનુ પરમાનન્દઘૂર્ણિતઃ

તુર્યાતીતદશાં તજ્જ્ઞા યથા યાન્ત્યાત્મકોવિદાઃ ।
તથાધિગચ્છ નિર્દ્વન્દ્વં પદં રઘુકુલોદ્વહ

સુષુપ્તાવસ્થયા રામ ભવ સંવ્યવહારવાન્ ।
ચિત્રેન્દોરિવ તે ન સ્તઃ ક્ષયોદ્વેગાવરિન્દમ

શરીરસંનિવેશસ્ય ક્ષયે સ્થૈર્યે ચ સંવિદઃ ।
મા ગૃહાણ ભ્રમો હ્યેષ શરીરમિતિ જૃમ્ભતે

દેહનાશેન કોઽર્થસ્તે કોઽર્થસ્તે દેહસંસ્થયા ।
ભવ ત્વં પ્રકૃતારમ્ભસ્તિષ્ઠત્વેષ યથાસ્થિતમ્

જ્ઞાતવાનસિ તત્સત્યં બુદ્ધવાનસિ તત્પદમ્ ।
પ્રાપ્તવાનસિ રૂપં સ્વં વિશોકો ભવ ભૂતયે

ઈપ્સિતાનીપ્સિતં ત્યક્ત્વા શીતલાલોકશોભયા ।
અન્ધકારાત્તથામ્ભોદાન્મુક્તં ખમિવ શોભતે

મનસ્તવાત્મસંપન્નં નાધઃ સમનુધાવતિ ।
યોગમન્ત્રતપઃસિદ્ધઃ પુરુષઃ ખાદિવાવનિમ્

ઇહ શુદ્ધા ચિદેવાસ્તિ પારાવારવિવર્જિતા ।
અયં સોઽહમિદં તન્મ ઇતિ તે માસ્તુ વિભ્રમઃ

આત્મેતિ વ્યવહારાર્થમભિધા કલ્પિતા વિભોઃ ।
નામરૂપાદિભેદસ્તુ દૂરમસ્માદલં ગતઃ

જલમેવ યથામ્ભોધિર્ન તરઙ્ગાદિકં પૃથક્ ।
આત્મૈવેદં તથા સર્વં ન ભૂતોયાદિકં પૃથક્

યથા સમસ્તાજ્જલધૌ જલાદન્યન્ન લભ્યતે ।
તથૈવ જગતઃ સ્ફારાદાત્મનોઽન્યન્ન લભ્યતે

અયં સોઽહમિતિ પ્રાજ્ઞ ક્વ કરોષિ વ્યવસ્થિતિમ્ ।
કિં તત્ત્વં કિં ચ વા તે સ્યાત્કિં તત્ત્વં કિં ચ વા ન તે

ન દ્વિત્વમસ્તિ નો દેહાઃ સંબન્ધો ન ચ તૈઃ સ્થિતઃ ।
સંભાવ્યતે કલઙ્કો વા ભાનોરિવ તમઃપટૈઃ

દ્વિત્વમભ્યુપગમ્યાપિ કથયામિ તવારિહન્ ।
દેહાદિભિઃ સદ્ભિરપિ ન સંબન્ધો વિભોર્ભવેત્

છાયાતપપ્રસરયોઃ પ્રકાશતમસોર્યથા ।
ન સંભવતિ સંબન્ધસ્તથા વૈ દેહદેહિનોઃ

યથા શીતોષ્ણયોર્નિત્યં પરસ્પરવિરુદ્ધયોઃ ।
ન સંભવતિ સંબન્ધો રામ દેહાત્મનોસ્તથા

અવિનાભાવિનોર્યસ્તુ સંબન્ધઃ કથમેતયોઃ ।
જડચેતનયોર્દેહદેહિનોરનુભૂયતે

ચિન્માત્રસ્યાત્મનો દેહસંબન્ધ ઇતિ યા કથા ।
સૈષા દુરવબોધાર્થા દાવાગ્નૌ જલધિર્યથા

સત્યાવલોકનેનૈષા મિથ્યાદૃષ્ટિર્વિનશ્યતિ ।
અવલોકનયા સામ્યમાતપે જલધિર્યથા

ચિદાત્મા નિર્મલો નિત્યઃ સ્વાવભાસો નિરામયઃ ।
દેહસ્ત્વનિત્યો મલવાંસ્તેન સંબધ્યતે કથમ્

સ્પન્દમાયાતિ વાતેન ભૂતૈર્વા પીવરીકૃતઃ ।
દેહસ્તેન ન સંબન્ધો મનાગેવ સહાત્મના

સિદ્ધે દ્વિત્વેઽપિ દેહસ્ય ન સંબન્ધસ્ય સંભવઃ ।
દ્વિત્વાસિદ્ધૌ તુ સુમતે કલનૈવેદૃશી કુતઃ

ઇત્યેતદેવ તત્સત્ત્વે તત્રૈવાન્તઃસ્થિતિં કુરુ ।
ન બન્ધોઽસ્તિ ન મોક્ષોઽસ્તિ કદાચિત્કસ્યચિત્ક્વચિત્
સર્વમાત્મમયં શાન્તમિત્યેવં પ્રત્યયં સ્ફુટમ્ ।
સબાહ્યાભ્યન્તરં રામ સર્વત્ર દૃઢતાં નય

સુખી દુઃખી વિમૂઢોઽસ્મીત્યેતા દુર્દૃષ્ટયઃ સ્મૃતાઃ ।
આસુ ચેદ્વસ્તુબુદ્ધિસ્તે તચ્ચિરં દુઃખમિચ્છસિ

યઃ ક્રમઃ શૈલતૃણયોઃ કૌશેયોપલયોસ્તથા ।
સામ્યં પ્રતિ સ એવોક્તઃ પરમાત્મશરીરયોઃ

યથા તેજસ્તિમિરયોર્ન સંબન્ધો ન તુલ્યતા ।
અત્યન્તભિન્નયો રામ તથૈવાત્મશરીરયોઃ

યથા શીતોષ્ણયોરૈક્યં કથાસ્વપિ ન દૃશ્યતે ।
જડપ્રકાશયોઃ શ્લેષો ન તથાત્મશરીરયોઃ

દેહશ્ચલતિ વાતેન તેનૈવાયાતિ ગચ્છતિ ।
શબ્દં કરોતિ વાતેન દેહનાડીવિલાસિના

શબ્દઃ કચટતપ્રાયઃ સ્ફુરત્યન્તઃ સમીરણૈઃ ।
યથા પ્રજાયતે વંશાદ્દેહરન્ધ્રાત્તથૈવ હિ

કનીનિકાપરિસ્પન્દશ્ચક્ષુઃસ્પન્દસ્ય મારુતાત્ ।
ઇન્દ્રિયસ્ફુરણાત્સૈવ સંવિત્કેવલમાત્મનઃ

આકાશોપલકુડ્યાદૌ સર્વત્રાત્મદશા સ્થિતા ।
પ્રતિબિમ્બમિવાદર્શે ચિત્ત એવાત્ર દૃશ્યતે

શરીરાલયમુત્સૃજ્ય યત્ર ચિત્તવિહંગમઃ ।
સ્વવાસનાવશાદ્યાતિ તત્રૈવાત્માનુભૂયતે

યત્ર પુષ્પં તત્ર ગન્ધસંવિદઃ સંસ્થિતા યથા ।
યત્ર ચિત્તં હિ તત્રાત્મસંવિદઃ સંસ્થિતાસ્તથા

સર્વત્ર સ્થિતમાકાશમાદર્શે પ્રતિબિમ્બતિ ।
યથા તથાત્મા સર્વત્ર સ્થિતશ્ચેતસિ દૃશ્યતે

અપામવનતં સ્થાનમાસ્પદં ભૂતલે યથા ।
અન્તઃકરણમેવાત્મસંવિદામાસ્પદં તથા

સત્યાસત્યં જગદ્રૂપમન્તઃકરણબિમ્બિતા ।
આત્મસંવિત્તનોતીદમાલોકમિવ સૂર્યભા

અન્તઃકરણમેવાતઃ કારણં ભૂતસંસૃતૌ ।
આત્મા સર્વાતિગત્વાત્તુ કારણં સદકારણમ્

અવિચારણમજ્ઞાનં મૌર્ખ્યમાહુર્મહાધિયઃ ।
સંસારસંસૃતૌ સારમન્તઃકરણકારણમ્

અસમ્યક્પ્રેક્ષણાન્મોહાચ્ચેતઃસત્તાં ગૃહીતવત્ ।
સંમોહબીજકણિકાં તમોઽર્કાદિવ દૃશ્યતે

યથા ભૂતાત્મતત્ત્વૈકપરિજ્ઞાનેન રાઘવ ।
અસત્તામેત્યલં ચેતો દીપેનેવ તમઃ ક્ષણાત્

સંસારકારણમિતઃ સ્વયં ચેતો વિચારયેત્ ।
જીવોઽન્તઃકરણં ચિત્તં મનશ્ચેત્યાદિનામકમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એતાઃ સંજ્ઞાઃ પ્રભો બ્રહ્મંશ્ચેતસો રૂઢિમાગતાઃ ।
કથમિત્યેવ કથય મયિ માનદ સિદ્ધયે

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સર્વે ભાવા ઇમે નિત્યમાત્મતત્વૈકરૂપિણઃ ।
ચિત્તાત્તરઙ્ગકગણા જલૈકકલિતા યથા

આત્મા સ્પન્દૈકરૂપાત્મા સ્થિતસ્તેષુ ક્વચિત્ક્વચિત્ ।
તરઙ્ગેષુ વિલોલેષુ પયોધેઃ સલિલં યથા

ક્વચિદસ્પન્દરૂપાત્મા સ્થિતસ્તેષુ મહેશ્વરઃ ।
તરઙ્ગત્વમયાતેષુ જલભાવો જલેષ્વિવ

તત્રોપલાદયો ભાવા અલોલાઃ સ્વાત્મનિ સ્થિતાઃ ।
સુરાફેનવદુત્સ્પન્દા લોલાસ્તુ પુરુષાદયઃ

તત્ર તેષુ શરીરેષુ સર્વશક્તિસ્તદાત્મનઃ ।
કલિતાઽજ્ઞાનકલના તેનાજ્ઞાનમસૌ સ્થિતઃ

તદજ્ઞાનમનન્તાત્મભૂષિતં જીવ ઉચ્યતે। ।
સ સંસારે મહામોહમાયાપઞ્જરકુઞ્જરઃ

જીવનાજ્જીવ ઇત્યુક્તોઽહંભાવઃ સ્યાત્ત્વહંતયા ।
બુદ્ધિર્નિશ્ચાયકત્વેન સંકલ્પકલનાન્મનઃ

પ્રકૃતિઃ પ્રકૃતિત્વેન દેહો દિગ્ધતયા સ્થિતઃ ।
જડઃ પ્રકૃતિભાવેન ચેતનઃ સ્વાત્મસત્તયા

જડાજડદૃશોર્મધ્યં યત્તત્ત્વં પારમાત્મિકમ્ ।
તદેતદેવ નાનાત્વં નાનાસંજ્ઞાભિરાતતમ્

એવં સ્વરૂપં જીવસ્ય બૃહદારણ્યકાદિષુ ।
બહુધા બહુષુ પ્રોક્તં વેદાન્તેષુ કિલાનઘ

અજ્ઞૈસ્ત્વેતાસુ સંજ્ઞાસુ કુવિકલ્પકુતાર્કિકૈઃ ।
મોહાય કેવલં મૂઢૈર્વ્યર્થમાસ્થાઃ પ્રકલ્પિતાઃ

એવમેષ મહાબાહો જીવઃ સંસારકારણમ્ ।
મૂકેનાતિવરાકેણ દેહકેનેહ કિં કૃતમ્

આધારાધેયયોરેકનાશે નાન્યસ્ય નષ્ટતા ।
યથા તથા શરીરાદિનાશે નાત્મનિ નષ્ટતા

એકપર્ણરસે ક્ષીણે રસો નૈતિ યથા ક્ષયમ્ ।
યાતિ પર્ણરસશ્ચાર્કરશ્મિજાલાન્તરે યથા

શરીરસંક્ષયે દેહી ન ક્ષયં યાતિ કસ્યચિત્ ।
નિર્વાસનશ્ચેત્તદ્વ્યોમ્નિ તિષ્ઠત્યાત્મપદે તથા

દેહનાશે વિનષ્ટોઽસ્મીત્યેવં યસ્યાઽમતેર્ભ્રમઃ ।
માતુઃ સ્તનતટાત્તસ્ય મન્યે વેતાલ ઉત્થિતઃ

યસ્ય હ્યાત્યન્તિકો નાશઃ સ્યાદસાવુદિતઃ સ્મૃતઃ ।
ચિત્તનાશો હિ નાશઃ સ્યાત્સ મોક્ષ ઇતિ કથ્યતે

મૃતો નષ્ટ ઇતિ પ્રોક્તો મન્યે તચ્ચ મૃષા હ્યસત્ ।
સ દેશકાલાન્તરિતો ભૂત્વા ભૂત્વાનુભૂયતે

ઇહોહ્યન્તે જનૈરેવં તરઙ્ગાન્તસ્તૃણૈરિવ ।
મરણવ્યપદેશાસુ દેશકાલતિરોહિતૈઃ

વાસનાવસ્થિતો જીવો યાત્યુત્સૃજ્ય શરીરકમ્ ।
કપિર્વનતરું ત્યક્ત્વા તર્વન્તરમિવાસ્થિતઃ

પુનસ્તદપિ સંત્યજ્ય ગચ્છત્યન્યદપિ ક્ષણાત્ ।
અન્યસ્મિન્વિતતે દેશે કાલેઽન્યસ્મિંશ્ચ રાઘવ

ઇતશ્ચેતશ્ચ નીયન્તે જીવા વાસનયા સ્વયા ।
ચિરં તદપિજીવિન્યા ધૂર્ત્યા ધાત્ર્યૈવ બાલકાઃ

વાસનારજ્જુવલિતા જીર્ણાઃ પર્વતકુક્ષિષુ ।
જરયન્ત્યતિદુઃખેન જીવિતં જીવજીવિકાઃ

જરઠજરદુપોઢદુઃખભારાઃ
પરિણતિજર્જરજીવિતાશ્ચ સત્યઃ ।
હૃદયજનિતવાસનાનુવૃત્ત્યા
નરકભરે જનતાશ્ચિરં પતન્તિ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્યુક્તવત્યથ મુનૌ દિવસો જગામ
સાયંતનાય વિધયેઽસ્તમિનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ
શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ચ સહાજગામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે સંસારોપદેશો નામૈકસપ્તતિતમઃ સર્ગઃ