Yoga Vasistha · Chapter 5.67
saptaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ tau kuśalapraśnaṃ kṛtavantau parasparam /
kālenāsādya vimalaṃ jñānaṃ mokṣaṃ tato gatau
tato vacmi mahābāho yathā jñānetarā gatiḥ /
nāsti saṃsārataraṇe pāśabandhasya cetasaḥ
idaṃ bhavyamaterduḥkhamanantamapi pelavam /
kukhagasyā'taro'mbhodhiḥ sarpārergoṣpadāyate
dehātītā mahātmānaścinmātrasvātmani sthitāḥ /
dūrāddehaṃ samīkṣante prekṣako janatāmiva
dehe duḥkhātisaṃkṣubdhe kā naḥ kṣatirupasthitā /
rathe vidhurite bhagne sāratheḥ keva khaṇḍanā
manasi kṣubdhatāṃ yāte cittvasyāṅga kimāgatam /
taraṅgajalasaṃtāne vaiparītyaṃ kimambudheḥ
ke'bhavanpayasāṃ haṃsāḥ payasāmupalāśca ke /
kāḥ śilāḥ kila dārūṇāṃ ke bhogāḥ paramātmanaḥ
saṃbandhaḥ ka iva śrīman śailāparasamudrayoḥ /
antare girisaṃbādhe kaśca cittattvabandhayoḥ
apyutsaṅgohyamānāni padmāni saridambhasām /
kāni nāma bhavantīha śarīrāṇi tathātmanaḥ
saṃghaṭṭātkāṣṭhapayasoryathottuṅgāḥ kaṇādayaḥ /
dehātmanoḥ samāyogāttathaitāścittavṛttayaḥ
saṃbandhāddārupayasāṃ pratibimbāni dāruṇaḥ /
yathā payasi lakṣyante śarīrāṇi tathātmani
yathā darpaṇavīcyādau pratibimbāni vastutaḥ /
nāsatyāni ca satyāni śarīrāṇi tathātmanaḥ
dāruvāryupalāsphoṭe duḥkhitā na yathā kvacit /
saṃyukteṣu viyukteṣu na tathā pañcasu kṣatiḥ
dārusaṃśleṣitāttoyātkampaśabdādayo yathā /
prajāyante tathaivāsmāddehāccitparibodhitāt
na śuddhajaḍayoretāḥ saṃvidaściccharīrayoḥ /
etā hyajñānamātrasya tasminnaṣṭe cideva naḥ
yathā na kasyacidvāridāruśleṣe'nubhūtayaḥ /
tathā na kasyaciddehadehisaṅge'nubhūtayaḥ
ajñasyāyaṃ yathā dṛṣṭaḥ saṃsāraḥ satyatāṃ gataḥ /
na jñasyāyaṃ yathābhūtaḥ saṃsāraḥ satyatāṃ gataḥ
antaḥsaṅgavihīnāstu yathā snehā dṛṣajjale /
tathāsaktamanovṛttau bāhyabhogānubhūtayaḥ
antaḥsaṅgena rahito yadvatsalilakāṣṭhayoḥ /
saṃbandhastadvadevāntarasaṅgo dehadehinoḥ
antaḥsaṅgena rahitaḥ saṃbandho jalakāṣṭhayoḥ /
sa dehadehinoścaivaṃ pratibimbāmbhasostathā
sthitā sarvatra saṃvittiḥ śuddhā saṃvedyavarjitā /
dvitvopalāñchitā tvanyā duḥsaṃvittirna vidyate
aduḥkhameti duḥkhitvamantaḥsaṃvedanā sphuṭam /
sphāro bhavati vetālo vetālatvena bhāvitaḥ
asaṃbandho'pi saṃbandho bhavatyantarviniścayāt /
svapnāṅganāsuratavatsthāṇuvetālasaṅgavat
asatprāyo hi saṃbandho yathā salilakāṣṭhayoḥ /
tathaiva mithyāsaṃbandhaḥ śarīraparamātmanoḥ
antaḥsaṅgaṃ vinā nāmbu kāṣṭhapātaiḥ pragṛhyate /
ātmā'ṅgasaṅgarahito dehaduḥkhairna dahyate
dehabhāvanayaivātmā dehaduḥkhavaśe sthitaḥ /
tattyāgena tato mukto bhavatīti vidurbudhāḥ
antaḥsaṅgavihīnatvādduḥkhavantyaṅga no yathā /
patrāmbumaladārūṇi śliṣṭānyapi parasparam
antaḥsaṅgena rahitā yānti nirduḥkhatāṃ parām /
śliṣṭānyapi tathaivātmadehendriyamanāṃsyalam
antaḥsaṅgo hi saṃsāre sarveṣāṃ rāma dehinām /
jarāmaraṇamohānāṃ tarūṇāṃ bījakāraṇam
antaḥsaṃsaṅgavāñjanturmagnaḥ saṃsārasāgare /
antaḥsaṃsaktimuktastu tīrṇaḥ saṃsārasāgarāt
antaḥsaṃsaṅgavaccittaṃ śataśākhamivocyate /
antaḥsaṃsaṅgarahitaṃ vilīnaṃ cittamucyate
bhagnasphaṭikavadviddhi manaḥ saktamapāvanam /
abhagnasphaṭikābhāsamasaktaṃ viddhi me manaḥ
asaktaṃ nirmalaṃ cittaṃ muktaṃ saṃsāryapi sphuṭam /
saktaṃ tu dīrghatapasā yuktamapyatibandhavat
antaḥsaktaṃ mano baddhaṃ muktaṃ saktivivarjitam /
antaḥsaṃsaktirevaikaṃ kāraṇaṃ bandhamokṣayoḥ
antaḥsaṃsaktimuktasya kurvato'pi na kartṛtā /
guṇadoṣavatī toye dāruvāhananauryathā
antaḥsaṃsaktito jantorakarturapi kartṛtā /
sukhaduḥkhavati svapne saṃbhramonmukhatā yathā
citte kartari kartṛtvamadehasyāpi vidyate /
svapnādāviva vikṣubdhasukhaduḥkhadṛśopamam
akartari manasyantarakartṛtvaṃ sphuṭaṃ bhavet /
śūnyacitto hi puruṣaḥ kurvannapi na cetati
cetasā kṛtamāpnoṣi cetasā na kṛtaṃ tu na /
na kvacitkāraṇe deho na ca cittena kartṛtā
asaṃsaktamakarteva kurvadeva mano viduḥ /
na karmaphalabhoktṛtvamasaktaṃ pratipadyate
brahmahatyāśvamedhābhyāmasaṃsakto na lipyate /
dūrasthakāntāsaṃlīnamanāḥ kāryairivāgragaiḥ
antaḥsaṃsaktinirmukto jīvo madhuravṛttimān /
bahiḥkurvannakurvanvā kartā bhoktā na hi kvacit
antaḥsaṃsaktimuktaṃ yanmanaḥ syāttadakartṛkam /
tadvimuktaṃ praśāntaṃ tattadyuktaṃ tadalepakam
tasmātsarvapadārthānāṃ śliṣṭānāṃ niścitaṃ bahiḥ /
sarvaduḥkhakarīṃ krūrāmantaḥsaktiṃ vivarjayet
virahitamalamantaḥsaṅgadoṣeṇa cetaḥ
śamamupagatamādyaṃ vyomavannirmalābham /
sakalamalavimuktenātmanaikatvameti
sthiramaṇinibhamambhovāriṇī vārinīle
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe antaḥsaṃsaṅgavicāro nāma saptaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0