Yoga Vasistha · Chapter 5.68
śrīrāma uvāca /
kīdṛśo bhagavansaṅgaḥ kathaṃ bandhāya vā nṛṇām /
kaśca mokṣāya kathitaḥ kathaṃ vaiṣa cikitsyate
śrīvasiṣṭha uvāca /
dehadehivibhāgaikaparityāgena bhāvanāt /
dehamātre tu viśvāsaḥ saṅgo bandhārha ucyate
anantasyātmatattvasya saparyantatvaniścaye /
yatsukhārthitvamantaḥ sa saṅgo bandhārha ucyate
sarvamātmedamakhilaṃ kiṃ vāñchāmi tyajāmi kim /
ityasaṅgasthitiṃ viddhi jīvanmuktatanusthitim
nāhamasmi na cānyo'sti mā bhavantu bhavantu vā /
sukhānyasakta ityantaḥ kathyate muktibhāṅnaraḥ
nābhinandati naiṣkarmyaṃ na karmasvanuṣajjate /
susamo yaḥ phalatyāgī so'saṃsakta iti smṛtaḥ
ātmatattvaikaniṣṭhasya harṣāmarṣavaśaṃ manaḥ /
yasya nāyātyasakto'sau jīvanmuktaḥ sa kathyate
sarvakarmaphalādīnāṃ manasaiva na karmaṇā /
nipuṇaṃ yaḥ parityāgī so'saṃsakta iti smṛtaḥ
asaṃsaṅgena sakalāśceṣṭā nānā vijṛmbhitāḥ /
cikitsitā bhavantīha śreyaḥ saṃpādayanti ca
saṃsaktivaśataḥ sarve vitatā duḥkharāśayaḥ /
prayānti śataśākhatvaṃ śvabhrakaṇṭakavṛkṣavat
rajjukṛṣṭaghanaghrāṇo yadgatyā pathi gardabhaḥ /
bhāraṃ vahati bhītātmā tatsaṃsaktivijṛmbhitam
śītavātātapakleśamekadeśaniṣaṇṇayā /
tarurvahati yattanvā tatsaṃsaktivijṛmbhitam
dharāvivaranirmagno yatkīṭaḥ pīḍitāṅgakaḥ /
kṣiṇoti vikalaḥ kālaṃ tatsaṃsaktivijṛmbhitam
kṣutkṣāmakukṣiḥ kṣapayatyāyurvyāghātabhīrudhīḥ /
pakṣī vṛkṣaśikhāśāyī tatsaṃsaktivijṛmbhitam
dūrvāṅkuratṛṇāhāraḥ kirātaśarapīḍayā /
jahāti yanmṛgo dehaṃ tatsaṃsaktivijṛmbhitam
kṛmikīṭatvamāyānti jāyamānāḥ punaḥpunaḥ /
yadimā janatā jīrṇāstatsaṃsaktivijṛmbhitam
utpattyotpattya līyante taraṅgiṇi taraṅgavat /
bhūtāni yadanantāni tatsaṃsaktivijṛmbhitam
vīruttṛṇadaśāṃ yātā mriyante yatpunaḥpunaḥ /
narā vigatasaṃcārāstatsaṃsaktivijṛmbhitam
rasātalarasāyogāttṛṇagulmalatādayaḥ /
janayanti yadākāraṃ tatsaṃsaktivijṛmbhitam
svānarthāntarasaṃkāśapadārthaśatasaṃkulā /
yatsaṃsāranadī mattā tatsaṃsaktivijṛmbhitam
saṃsaktirdvividhā proktā vandyā vandhyā ca rāghava /
vandhyā sarvatra mūḍhānāṃ vandyā tattvavidāṃ nijā
ātmatattvāvabodhena hīnā dehādivastujā /
bhūyaḥ saṃsārasaktiryā dṛḍhā vandhyeti kathyate
ātmatattvāvabodhena satyabhūtavivekajā /
vandyā hi kathyate saktirbhūyaḥ saṃsāravarjitā
śaṅkhacakragadāhasto devo vividhayehayā /
vandyasaṃsaktivaśataḥ paripāti jagattrayam
anāratanirālambaṃ vyoma vartmani pānthatām /
vandyasaṃsaktivaśataḥ karoti raviranvaham
mahākalpasamādhānacirakalpitakalpanam /
vandyasaṃsaktivaśato brāhmaṃ sphurati vai vapuḥ
līlayā lalanālānalīnaṃ bhūtivibhūṣitam /
vandyasaṃsaktivaśataḥ śarīraṃ śāṅkaraṃ sthitam
vijñānagatayaḥ siddhā lokapālāstathetare /
vandyasaṃsaktivaśatastiṣṭhanti jagato'ṅgaṇe
dhatte śārīrayantraughamanyā bhuvanasaṃtatiḥ /
vandyasaṃsaktivaśato jarāmṛtivivarjitam
manaḥ patati bhogeṣu gṛdhro māṃsalaveṣviva /
vandyasaṃsaktivaśato vyarthayā ramyaśaṅkayā
saṃsaktivaśato vāti vāyurbhuvanakoṭare /
pañcabhūtāni tiṣṭhanti vahatīyaṃ jagatsthitiḥ
divi devā bhuvi narāḥ pātāle bhogino'surāḥ /
brahmāṇḍodumbaraphale sphuranmaśakavatsthitāḥ
jāyante ca mriyante ca nipatantyutpatanti ca /
bhūtāni yadanantāni taraṅgiṇi taraṅgavat
utpattyotpattya līyante tatsaṃsaktivijṛmbhitam /
bhūtāni virasaṃ bhūyo nirjharāmbukaṇā iva
parasparanigīrṇāṅgā janatā jāḍyajarjarā /
saṃbhrāntā prabhramatyaṅga śīrṇaparṇamivāmvare
nakṣatracakraṃ gagane drume maśakasaṃtatiḥ /
sphuratyāvartavṛttyaiva pātāle'ṅga jalaughavat
pātotpātadaśājīrṇaṃ kālabālakakandukam /
adyāpi na jahātīndurjalamāmalinaṃ vapuḥ
nānāpārayugāvartaduḥkhālokanakarkaśam /
na lunāti manaḥkhaṇḍaṃ duḥkhigīrvāṇamaṇḍalam
vāsanāmātravaśataḥ pare vyomani kenacit /
idamāracitaṃ citraṃ vicitraṃ paśya rāghava
manaḥsaṅgaikaraṅgeṇa śūnye vyomni jaganmayam /
yadidaṃ racitaṃ citraṃ tatsatyaṃ na kadācana
saṃsaktamanasāmasminsaṃsāre vyavahāriṇām /
atti tṛṣṇā śarīrāṇi tṛṇānyagniśikhā yathā
parisaktamaterdehānsikatāḥ patyurambhasām /
kaḥ śaktaḥ parisaṃkhyātuṃ trasareṇugaṇaṃ yathā
muktālatāyā gaṅgāyā merorāpādamastakam /
taraṅgamuktā gaṇyante na dehāḥ saktacetasām
saṃsaktamanasāmetā ramyāntaḥpurapaṅktayaḥ /
racitā rauravā vīcikālasūtrādināmikāḥ
saktacittaṃ janaṃ duḥkhaśuṣkamindhanasaṃcayam /
jvalatāṃ narakāgnīnāṃ viddhi tena jvalanti te
duḥkhajālamidaṃ nāma yatkiṃcijjagatīgatam /
saṃsaktamanasāmarthe tatsarvaṃ parikalpitam
saṃsaktacittamāyānti sarvā duḥkhaparamparāḥ /
jalakallolavalitā mahānadya ivāmbudhim
manaḥsaṃsargarūpiṇyā bhārūbhūtaśarīrayā /
kṣayodayadaśārthinyā sarvaṃ tatamavidyayā
asaṃsaṅgena bhogānāṃ sarvā rāma vibhūtayaḥ /
paraṃ vistāramāyānti prāvṛṣīva mahāpagāḥ
antaḥsaṃsaṅgamaṅgānāmaṅgāraṃ viddhi rāghava /
anantaḥsaṅgamaṅgānāṃ viddhi rāma rasāyanam
saṃsaṅgenāntarasthena dahyate prakṛtiḥ svayam /
svakalotthe nairakāṅkṣī pāvakena yathauṣadhiḥ
sarvatrāsaktamāśāntamanantamiva saṃsthitam /
asatkalpaṃ sadābhāsaṃ sukhāyaiva mano bhavet
vidyādṛśi prodayamāgatena kṣayaṃ tvavidyāviṣaye gatena /
sarvatra saṃsaktivivarjitena svacetasā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe saṅgavicārayogopadeśo nāmāṣṭaṣaṣṭitamaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0