યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.67

સપ્તષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં તૌ કુશલપ્રશ્નં કૃતવન્તૌ પરસ્પરમ્ ।
કાલેનાસાદ્ય વિમલં જ્ઞાનં મોક્ષં તતો ગતૌ

તતો વચ્મિ મહાબાહો યથા જ્ઞાનેતરા ગતિઃ ।
નાસ્તિ સંસારતરણે પાશબન્ધસ્ય ચેતસઃ

ઇદં ભવ્યમતેર્દુઃખમનન્તમપિ પેલવમ્ ।
કુખગસ્યાઽતરોઽમ્ભોધિઃ સર્પારેર્ગોષ્પદાયતે

દેહાતીતા મહાત્માનશ્ચિન્માત્રસ્વાત્મનિ સ્થિતાઃ ।
દૂરાદ્દેહં સમીક્ષન્તે પ્રેક્ષકો જનતામિવ

દેહે દુઃખાતિસંક્ષુબ્ધે કા નઃ ક્ષતિરુપસ્થિતા ।
રથે વિધુરિતે ભગ્ને સારથેઃ કેવ ખણ્ડના

મનસિ ક્ષુબ્ધતાં યાતે ચિત્ત્વસ્યાઙ્ગ કિમાગતમ્ ।
તરઙ્ગજલસંતાને વૈપરીત્યં કિમમ્બુધેઃ

કેઽભવન્પયસાં હંસાઃ પયસામુપલાશ્ચ કે ।
કાઃ શિલાઃ કિલ દારૂણાં કે ભોગાઃ પરમાત્મનઃ

સંબન્ધઃ ક ઇવ શ્રીમન્ શૈલાપરસમુદ્રયોઃ ।
અન્તરે ગિરિસંબાધે કશ્ચ ચિત્તત્ત્વબન્ધયોઃ

અપ્યુત્સઙ્ગોહ્યમાનાનિ પદ્માનિ સરિદમ્ભસામ્ ।
કાનિ નામ ભવન્તીહ શરીરાણિ તથાત્મનઃ

સંઘટ્ટાત્કાષ્ઠપયસોર્યથોત્તુઙ્ગાઃ કણાદયઃ ।
દેહાત્મનોઃ સમાયોગાત્તથૈતાશ્ચિત્તવૃત્તયઃ

સંબન્ધાદ્દારુપયસાં પ્રતિબિમ્બાનિ દારુણઃ ।
યથા પયસિ લક્ષ્યન્તે શરીરાણિ તથાત્મનિ

યથા દર્પણવીચ્યાદૌ પ્રતિબિમ્બાનિ વસ્તુતઃ ।
નાસત્યાનિ ચ સત્યાનિ શરીરાણિ તથાત્મનઃ

દારુવાર્યુપલાસ્ફોટે દુઃખિતા ન યથા ક્વચિત્ ।
સંયુક્તેષુ વિયુક્તેષુ ન તથા પઞ્ચસુ ક્ષતિઃ

દારુસંશ્લેષિતાત્તોયાત્કમ્પશબ્દાદયો યથા ।
પ્રજાયન્તે તથૈવાસ્માદ્દેહાચ્ચિત્પરિબોધિતાત્

ન શુદ્ધજડયોરેતાઃ સંવિદશ્ચિચ્છરીરયોઃ ।
એતા હ્યજ્ઞાનમાત્રસ્ય તસ્મિન્નષ્ટે ચિદેવ નઃ

યથા ન કસ્યચિદ્વારિદારુશ્લેષેઽનુભૂતયઃ ।
તથા ન કસ્યચિદ્દેહદેહિસઙ્ગેઽનુભૂતયઃ

અજ્ઞસ્યાયં યથા દૃષ્ટઃ સંસારઃ સત્યતાં ગતઃ ।
ન જ્ઞસ્યાયં યથાભૂતઃ સંસારઃ સત્યતાં ગતઃ

અન્તઃસઙ્ગવિહીનાસ્તુ યથા સ્નેહા દૃષજ્જલે ।
તથાસક્તમનોવૃત્તૌ બાહ્યભોગાનુભૂતયઃ

અન્તઃસઙ્ગેન રહિતો યદ્વત્સલિલકાષ્ઠયોઃ ।
સંબન્ધસ્તદ્વદેવાન્તરસઙ્ગો દેહદેહિનોઃ

અન્તઃસઙ્ગેન રહિતઃ સંબન્ધો જલકાષ્ઠયોઃ ।
સ દેહદેહિનોશ્ચૈવં પ્રતિબિમ્બામ્ભસોસ્તથા

સ્થિતા સર્વત્ર સંવિત્તિઃ શુદ્ધા સંવેદ્યવર્જિતા ।
દ્વિત્વોપલાઞ્છિતા ત્વન્યા દુઃસંવિત્તિર્ન વિદ્યતે

અદુઃખમેતિ દુઃખિત્વમન્તઃસંવેદના સ્ફુટમ્ ।
સ્ફારો ભવતિ વેતાલો વેતાલત્વેન ભાવિતઃ

અસંબન્ધોઽપિ સંબન્ધો ભવત્યન્તર્વિનિશ્ચયાત્ ।
સ્વપ્નાઙ્ગનાસુરતવત્સ્થાણુવેતાલસઙ્ગવત્

અસત્પ્રાયો હિ સંબન્ધો યથા સલિલકાષ્ઠયોઃ ।
તથૈવ મિથ્યાસંબન્ધઃ શરીરપરમાત્મનોઃ

અન્તઃસઙ્ગં વિના નામ્બુ કાષ્ઠપાતૈઃ પ્રગૃહ્યતે ।
આત્માઽઙ્ગસઙ્ગરહિતો દેહદુઃખૈર્ન દહ્યતે

દેહભાવનયૈવાત્મા દેહદુઃખવશે સ્થિતઃ ।
તત્ત્યાગેન તતો મુક્તો ભવતીતિ વિદુર્બુધાઃ

અન્તઃસઙ્ગવિહીનત્વાદ્દુઃખવન્ત્યઙ્ગ નો યથા ।
પત્રામ્બુમલદારૂણિ શ્લિષ્ટાન્યપિ પરસ્પરમ્

અન્તઃસઙ્ગેન રહિતા યાન્તિ નિર્દુઃખતાં પરામ્ ।
શ્લિષ્ટાન્યપિ તથૈવાત્મદેહેન્દ્રિયમનાંસ્યલમ્

અન્તઃસઙ્ગો હિ સંસારે સર્વેષાં રામ દેહિનામ્ ।
જરામરણમોહાનાં તરૂણાં બીજકારણમ્

અન્તઃસંસઙ્ગવાઞ્જન્તુર્મગ્નઃ સંસારસાગરે ।
અન્તઃસંસક્તિમુક્તસ્તુ તીર્ણઃ સંસારસાગરાત્

અન્તઃસંસઙ્ગવચ્ચિત્તં શતશાખમિવોચ્યતે ।
અન્તઃસંસઙ્ગરહિતં વિલીનં ચિત્તમુચ્યતે

ભગ્નસ્ફટિકવદ્વિદ્ધિ મનઃ સક્તમપાવનમ્ ।
અભગ્નસ્ફટિકાભાસમસક્તં વિદ્ધિ મે મનઃ

અસક્તં નિર્મલં ચિત્તં મુક્તં સંસાર્યપિ સ્ફુટમ્ ।
સક્તં તુ દીર્ઘતપસા યુક્તમપ્યતિબન્ધવત્

અન્તઃસક્તં મનો બદ્ધં મુક્તં સક્તિવિવર્જિતમ્ ।
અન્તઃસંસક્તિરેવૈકં કારણં બન્ધમોક્ષયોઃ

અન્તઃસંસક્તિમુક્તસ્ય કુર્વતોઽપિ ન કર્તૃતા ।
ગુણદોષવતી તોયે દારુવાહનનૌર્યથા

અન્તઃસંસક્તિતો જન્તોરકર્તુરપિ કર્તૃતા ।
સુખદુઃખવતિ સ્વપ્ને સંભ્રમોન્મુખતા યથા

ચિત્તે કર્તરિ કર્તૃત્વમદેહસ્યાપિ વિદ્યતે ।
સ્વપ્નાદાવિવ વિક્ષુબ્ધસુખદુઃખદૃશોપમમ્

અકર્તરિ મનસ્યન્તરકર્તૃત્વં સ્ફુટં ભવેત્ ।
શૂન્યચિત્તો હિ પુરુષઃ કુર્વન્નપિ ન ચેતતિ

ચેતસા કૃતમાપ્નોષિ ચેતસા ન કૃતં તુ ન ।
ન ક્વચિત્કારણે દેહો ન ચ ચિત્તેન કર્તૃતા

અસંસક્તમકર્તેવ કુર્વદેવ મનો વિદુઃ ।
ન કર્મફલભોક્તૃત્વમસક્તં પ્રતિપદ્યતે

બ્રહ્મહત્યાશ્વમેધાભ્યામસંસક્તો ન લિપ્યતે ।
દૂરસ્થકાન્તાસંલીનમનાઃ કાર્યૈરિવાગ્રગૈઃ

અન્તઃસંસક્તિનિર્મુક્તો જીવો મધુરવૃત્તિમાન્ ।
બહિઃકુર્વન્નકુર્વન્વા કર્તા ભોક્તા ન હિ ક્વચિત્

અન્તઃસંસક્તિમુક્તં યન્મનઃ સ્યાત્તદકર્તૃકમ્ ।
તદ્વિમુક્તં પ્રશાન્તં તત્તદ્યુક્તં તદલેપકમ્

તસ્માત્સર્વપદાર્થાનાં શ્લિષ્ટાનાં નિશ્ચિતં બહિઃ ।
સર્વદુઃખકરીં ક્રૂરામન્તઃસક્તિં વિવર્જયેત્

વિરહિતમલમન્તઃસઙ્ગદોષેણ ચેતઃ
શમમુપગતમાદ્યં વ્યોમવન્નિર્મલાભમ્ ।
સકલમલવિમુક્તેનાત્મનૈકત્વમેતિ
સ્થિરમણિનિભમમ્ભોવારિણી વારિનીલે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે અન્તઃસંસઙ્ગવિચારો નામ સપ્તષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ