Yoga Vasistha · Chapter 5.64

catuḥṣaṣṭitamaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
suraghuḥ parighaścaiva vicāryeti jagadbhramam /
mithaḥ prapūjitau tuṣṭau svavyāpāraparau gatau

tadeva rāghava śrutvā paramaṃ bodhakāraṇam /
anenaiva vibodhena bhava labdhāspadaḥ sphuṭam

parayā prajñayā dhīravicāragatatīkṣṇayā /
galatyalamahaṃkārakālameghe hṛdambare

samastalokānumate saphale hlādakāriṇi /
nirmale vitate cetaḥ śaratkāla upasthite

dhyeye śaraṇye sugame sakalānandasaṃpadi /
suprasanne cidākāśe sthīyate paramātmani

yo nityamadhyātmamayo nityamantarmukhaḥ sukhī /
nityaṃ cidanusaṃdhāno manaḥśokairna bādhyate

vyavahāraparo'tyuccai rāgadveṣamayo'pi san /
nāntaḥkalaṅkamāyāti padmo jalagato yathā

samyagvijñānavānśuddho yo'ntaḥśāntamanā muniḥ /
na bādhyate sa manasā kariṇeva mṛgādhipaḥ

bhogaikaśaraṇaṃ dīnaṃ na cittaṃ jñasya vidyate /
nandane durdruma iva jñacittaṃ hi mahāvapuḥ

virakto janmamaraṇe yathā duḥkhī na mānavaḥ /
parijñātākhilāvidyaṃ tathā cittaṃ na duḥkhitam

parijñātamanomoho jagadbhāvodbhavātmanā /
spṛśyate nainasā sādho rajaseva nabhastalam

avidyāsaṃparijñātamidameva mahauṣadham /
avidyāvitatavyādhestimirasyeva dīpakam

avidyā saṃparijñātā yadaiva hi tadaiva hi /
sā parikṣīyate bhūyaḥ svapneneva hi bhogabhūḥ

vyavahāraparo'pyantarasaktamatirekadhīḥ /
spṛśyate nainasā sādhurmatsyekṣaṇamivāmbhasā

prāpte cidbhāsurāloke prakṣīṇā'jñānayāminī /
śemuṣī paramānandamāgatā jñasya rājate

ajñānanidropaśame jano jñānārkabodhitaḥ /
tatprabodhamavāpnoti punaryena na muhyati

dināni jīvyate tāni sānandāste kriyākramāḥ /
ātmacandroditā yeṣu cijjyotsnā hṛdayāmbare

naro mohasamuttīrṇaḥ satataṃ svātmacintayā /
antaḥśītalatāmeti svāmṛteneva candramāḥ

tāni mitrāṇi śāstrāṇi tāni tāni dināni ca /
virāgollāsavānyebhya ātmacittodayaḥ sphuṭam

ciraṃ śocanti te dīnā janmajaṅgalavīrudhaḥ /
ātmāvalokane helā yeṣāmavigatainasām

āśāpāśaśatairbaddhaṃ bhogolapasulālasam /
jarājarjaritākāraṃ śokocchvāsakadarthitam

vyūḍhaduḥkhamahābhāraṃ janmajaṅgalajīvitam /
kukarmakardamāliptaṃ mohapalvalaśāyinam

rāgadaṃśāvalīdaṣṭaṃ kṛṣṭaṃ tṛṣṇāvaratrayā /
manovaṇiṅaniketasthaṃ bandhubandhananiścalam

putradārajarājīrṇe magnonmagnaṃ kukardame /
śrāntaṃ vigataviśrāmaṃ bhagnamādīrghavartmani

gamāgamaparikṣīṇaṃ saṃsārāraṇyacāriṇam /
alabdhaśītalacchāyaṃ tīvratāpopatāpitam

ākārabhāsuraṃ dīnaṃ bāhyairākrāntamindriyaiḥ /
karmaghaṇṭāravākrāntaṃ krāntaṃ duṣkṛtatāḍanaiḥ

āvirbhāvatirobhāvacakrāvartadhurodvaham /
ajñānavikaṭāṭavyāṃ luṭhitaṃ sannagātrakam

nijānarthasadāmagnaṃ sīdamānamakiṃcanam /
sannāṅgaṃ karmabhāreṇa karuṇākrandakāriṇam

rāma jīvabalīvardamimaṃ saṃsārapalvalāt /
paramaṃ yatnamāsthāya ciramuttārayedvalāt

tattvāvalokanātkṣīṇe citte no jāyate punaḥ /
jīvaḥ kadācana tadā bhavettīrṇabhavārṇavaḥ

mahānubhāvasaṃparkātsaṃsārārṇavalaṅghane /
yuktiḥ saṃprāpyate rāma sphuṭā nauriva nāvikāt

yasmindeśamarau tajjño nāsti sajjanapādapaḥ /
saphalaḥ śītalacchāyo na tatra nivasedbudhaḥ

snigdhaśītavacaḥpatre sacchāye smitapuṣpake /
kṣaṇādviśramyate rāma bhṛśaṃ sujanacampake

tadabhāve mahāmohatāpasaṃpattidāyini /
kiṃcijjātavivekena svaptavyaṃ neha dhīmatā

ātmaiva hyātmano bandhurātmanātmaivamuddharet /
nātmānamavalepena janmapaṅkārṇave kṣipet

kimidaṃ kathamāyātaṃ kiṃmūlamiti kiṃkṣayam /
dehaduḥkhamiti prājñaiḥ prekṣaṇīyaṃ prayatnataḥ

na dhanāni na mitrāṇi na śāstrāṇi na bāndhavāḥ /
narāṇāmupakurvanti magnasvātmasamuddhṛtau

manomātreṇa suhṛdā sadaiva sahavāsinā /
saha kiṃcitparāmṛśya bhavatyātmā samṛddhṛtaḥ

vairāgyābhyāsayatnābhyāṃ svaparāmarśajanmanā /
tattvālokanapotena tīryate bhavasāgaraḥ

śocyamānaṃ janairnityaṃ dahyamānaṃ durāśayā /
nātmānamavamanyeta proddharedenamādarāt

ahaṃkāramahālānaṃ tṛṣṇārajjuṃ manomadam /
janmajambālanirmagnaṃ jīvadantinamuddharet

ayametāvataivātmā trāto bhavati rāghava /
yadapāsya vimūḍhatvamahaṃkāraḥ pramārjyate

etāvataiva sanmārge yāti prakaṭatāmalam /
yadapāsya manojālamahaṃbhāvo vilūyate

etāvataiva deveśaḥ paramātmāvagamyate /
kāṣṭhaloṣṭasamatvena deho yadavalokyate

ahaṃkārāmbude kṣīṇe dṛśyate ciddivākaraḥ /
tatastatpariṇāmena tatpadaṃ samavāpyate

yathā dhvāntasamucchede svayamālokavedanam /
tathāhaṃkāravicchede svayamātmāvalokanam

ahaṃkāre parikṣīṇe yāvasthā sukhamodajā /
sāvasthā bharitākārā sā sevyā saṃprayatnataḥ

paripūrṇārṇavaprakhyā na vā gocarameti naḥ /
nopamānamupādatte nānudhāvati rañjanam

kevalaṃ citprakāśāṃśakalikā sthiratāṃ gatā /
turyā cetprāpyate dṛṣṭistattayā sopamīyate

adūragatasādṛśyātsuṣuptasyopalakṣyate /
sāvasthā bharitākārā gaganaśrīrivātatā

manohaṃkāravilaye sarvabhāvāntarasthitā /
samudeti parānandā yā tanuḥ pārameśvarī

sā svayaṃ yogasaṃsiddhā suṣuptādūrabhāvinī /
na gamyā vacasāṃ rāma hṛdyevehānubhūyate

anubhūtiṃ vinā tattvaṃ khaṇḍādernānubhūyate /
anubhūtiṃ vinā rūpaṃ nātmanaścānubhūyate

akhilamidamanantamātmatattvaṃ
dṛḍhapariṇāmini cetasi sthite'ntaḥ /
bahirupaśamite carācarātmā
svayamanubhūyata eva devadevaḥ

tadanu viṣayavāsanāvināśa-
stadanu śubhaḥ paramaḥ sphuṭaprakāśaḥ /
tadanu ca samatāvaśātsvarūpe
pariṇamanaṃ mahatāmacintyarūpam

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye deva० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe upadeśo nāma catuḥṣaṣṭitamaḥ sargaḥ