યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.64

ચતુઃષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સુરઘુઃ પરિઘશ્ચૈવ વિચાર્યેતિ જગદ્ભ્રમમ્ ।
મિથઃ પ્રપૂજિતૌ તુષ્ટૌ સ્વવ્યાપારપરૌ ગતૌ

તદેવ રાઘવ શ્રુત્વા પરમં બોધકારણમ્ ।
અનેનૈવ વિબોધેન ભવ લબ્ધાસ્પદઃ સ્ફુટમ્

પરયા પ્રજ્ઞયા ધીરવિચારગતતીક્ષ્ણયા ।
ગલત્યલમહંકારકાલમેઘે હૃદમ્બરે

સમસ્તલોકાનુમતે સફલે હ્લાદકારિણિ ।
નિર્મલે વિતતે ચેતઃ શરત્કાલ ઉપસ્થિતે

ધ્યેયે શરણ્યે સુગમે સકલાનન્દસંપદિ ।
સુપ્રસન્ને ચિદાકાશે સ્થીયતે પરમાત્મનિ

યો નિત્યમધ્યાત્મમયો નિત્યમન્તર્મુખઃ સુખી ।
નિત્યં ચિદનુસંધાનો મનઃશોકૈર્ન બાધ્યતે

વ્યવહારપરોઽત્યુચ્ચૈ રાગદ્વેષમયોઽપિ સન્ ।
નાન્તઃકલઙ્કમાયાતિ પદ્મો જલગતો યથા

સમ્યગ્વિજ્ઞાનવાન્શુદ્ધો યોઽન્તઃશાન્તમના મુનિઃ ।
ન બાધ્યતે સ મનસા કરિણેવ મૃગાધિપઃ

ભોગૈકશરણં દીનં ન ચિત્તં જ્ઞસ્ય વિદ્યતે ।
નન્દને દુર્દ્રુમ ઇવ જ્ઞચિત્તં હિ મહાવપુઃ

વિરક્તો જન્મમરણે યથા દુઃખી ન માનવઃ ।
પરિજ્ઞાતાખિલાવિદ્યં તથા ચિત્તં ન દુઃખિતમ્

પરિજ્ઞાતમનોમોહો જગદ્ભાવોદ્ભવાત્મના ।
સ્પૃશ્યતે નૈનસા સાધો રજસેવ નભસ્તલમ્

અવિદ્યાસંપરિજ્ઞાતમિદમેવ મહૌષધમ્ ।
અવિદ્યાવિતતવ્યાધેસ્તિમિરસ્યેવ દીપકમ્

અવિદ્યા સંપરિજ્ઞાતા યદૈવ હિ તદૈવ હિ ।
સા પરિક્ષીયતે ભૂયઃ સ્વપ્નેનેવ હિ ભોગભૂઃ

વ્યવહારપરોઽપ્યન્તરસક્તમતિરેકધીઃ ।
સ્પૃશ્યતે નૈનસા સાધુર્મત્સ્યેક્ષણમિવામ્ભસા

પ્રાપ્તે ચિદ્ભાસુરાલોકે પ્રક્ષીણાઽજ્ઞાનયામિની ।
શેમુષી પરમાનન્દમાગતા જ્ઞસ્ય રાજતે

અજ્ઞાનનિદ્રોપશમે જનો જ્ઞાનાર્કબોધિતઃ ।
તત્પ્રબોધમવાપ્નોતિ પુનર્યેન ન મુહ્યતિ

દિનાનિ જીવ્યતે તાનિ સાનન્દાસ્તે ક્રિયાક્રમાઃ ।
આત્મચન્દ્રોદિતા યેષુ ચિજ્જ્યોત્સ્ના હૃદયામ્બરે

નરો મોહસમુત્તીર્ણઃ સતતં સ્વાત્મચિન્તયા ।
અન્તઃશીતલતામેતિ સ્વામૃતેનેવ ચન્દ્રમાઃ

તાનિ મિત્રાણિ શાસ્ત્રાણિ તાનિ તાનિ દિનાનિ ચ ।
વિરાગોલ્લાસવાન્યેભ્ય આત્મચિત્તોદયઃ સ્ફુટમ્

ચિરં શોચન્તિ તે દીના જન્મજઙ્ગલવીરુધઃ ।
આત્માવલોકને હેલા યેષામવિગતૈનસામ્

આશાપાશશતૈર્બદ્ધં ભોગોલપસુલાલસમ્ ।
જરાજર્જરિતાકારં શોકોચ્છ્વાસકદર્થિતમ્

વ્યૂઢદુઃખમહાભારં જન્મજઙ્ગલજીવિતમ્ ।
કુકર્મકર્દમાલિપ્તં મોહપલ્વલશાયિનમ્

રાગદંશાવલીદષ્ટં કૃષ્ટં તૃષ્ણાવરત્રયા ।
મનોવણિઙનિકેતસ્થં બન્ધુબન્ધનનિશ્ચલમ્

પુત્રદારજરાજીર્ણે મગ્નોન્મગ્નં કુકર્દમે ।
શ્રાન્તં વિગતવિશ્રામં ભગ્નમાદીર્ઘવર્ત્મનિ

ગમાગમપરિક્ષીણં સંસારારણ્યચારિણમ્ ।
અલબ્ધશીતલચ્છાયં તીવ્રતાપોપતાપિતમ્

આકારભાસુરં દીનં બાહ્યૈરાક્રાન્તમિન્દ્રિયૈઃ ।
કર્મઘણ્ટારવાક્રાન્તં ક્રાન્તં દુષ્કૃતતાડનૈઃ

આવિર્ભાવતિરોભાવચક્રાવર્તધુરોદ્વહમ્ ।
અજ્ઞાનવિકટાટવ્યાં લુઠિતં સન્નગાત્રકમ્

નિજાનર્થસદામગ્નં સીદમાનમકિંચનમ્ ।
સન્નાઙ્ગં કર્મભારેણ કરુણાક્રન્દકારિણમ્

રામ જીવબલીવર્દમિમં સંસારપલ્વલાત્ ।
પરમં યત્નમાસ્થાય ચિરમુત્તારયેદ્વલાત્

તત્ત્વાવલોકનાત્ક્ષીણે ચિત્તે નો જાયતે પુનઃ ।
જીવઃ કદાચન તદા ભવેત્તીર્ણભવાર્ણવઃ

મહાનુભાવસંપર્કાત્સંસારાર્ણવલઙ્ઘને ।
યુક્તિઃ સંપ્રાપ્યતે રામ સ્ફુટા નૌરિવ નાવિકાત્

યસ્મિન્દેશમરૌ તજ્જ્ઞો નાસ્તિ સજ્જનપાદપઃ ।
સફલઃ શીતલચ્છાયો ન તત્ર નિવસેદ્બુધઃ

સ્નિગ્ધશીતવચઃપત્રે સચ્છાયે સ્મિતપુષ્પકે ।
ક્ષણાદ્વિશ્રમ્યતે રામ ભૃશં સુજનચમ્પકે

તદભાવે મહામોહતાપસંપત્તિદાયિનિ ।
કિંચિજ્જાતવિવેકેન સ્વપ્તવ્યં નેહ ધીમતા

આત્મૈવ હ્યાત્મનો બન્ધુરાત્મનાત્મૈવમુદ્ધરેત્ ।
નાત્માનમવલેપેન જન્મપઙ્કાર્ણવે ક્ષિપેત્

કિમિદં કથમાયાતં કિંમૂલમિતિ કિંક્ષયમ્ ।
દેહદુઃખમિતિ પ્રાજ્ઞૈઃ પ્રેક્ષણીયં પ્રયત્નતઃ

ન ધનાનિ ન મિત્રાણિ ન શાસ્ત્રાણિ ન બાન્ધવાઃ ।
નરાણામુપકુર્વન્તિ મગ્નસ્વાત્મસમુદ્ધૃતૌ

મનોમાત્રેણ સુહૃદા સદૈવ સહવાસિના ।
સહ કિંચિત્પરામૃશ્ય ભવત્યાત્મા સમૃદ્ધૃતઃ

વૈરાગ્યાભ્યાસયત્નાભ્યાં સ્વપરામર્શજન્મના ।
તત્ત્વાલોકનપોતેન તીર્યતે ભવસાગરઃ

શોચ્યમાનં જનૈર્નિત્યં દહ્યમાનં દુરાશયા ।
નાત્માનમવમન્યેત પ્રોદ્ધરેદેનમાદરાત્

અહંકારમહાલાનં તૃષ્ણારજ્જું મનોમદમ્ ।
જન્મજમ્બાલનિર્મગ્નં જીવદન્તિનમુદ્ધરેત્

અયમેતાવતૈવાત્મા ત્રાતો ભવતિ રાઘવ ।
યદપાસ્ય વિમૂઢત્વમહંકારઃ પ્રમાર્જ્યતે

એતાવતૈવ સન્માર્ગે યાતિ પ્રકટતામલમ્ ।
યદપાસ્ય મનોજાલમહંભાવો વિલૂયતે

એતાવતૈવ દેવેશઃ પરમાત્માવગમ્યતે ।
કાષ્ઠલોષ્ટસમત્વેન દેહો યદવલોક્યતે

અહંકારામ્બુદે ક્ષીણે દૃશ્યતે ચિદ્દિવાકરઃ ।
તતસ્તત્પરિણામેન તત્પદં સમવાપ્યતે

યથા ધ્વાન્તસમુચ્છેદે સ્વયમાલોકવેદનમ્ ।
તથાહંકારવિચ્છેદે સ્વયમાત્માવલોકનમ્

અહંકારે પરિક્ષીણે યાવસ્થા સુખમોદજા ।
સાવસ્થા ભરિતાકારા સા સેવ્યા સંપ્રયત્નતઃ

પરિપૂર્ણાર્ણવપ્રખ્યા ન વા ગોચરમેતિ નઃ ।
નોપમાનમુપાદત્તે નાનુધાવતિ રઞ્જનમ્

કેવલં ચિત્પ્રકાશાંશકલિકા સ્થિરતાં ગતા ।
તુર્યા ચેત્પ્રાપ્યતે દૃષ્ટિસ્તત્તયા સોપમીયતે

અદૂરગતસાદૃશ્યાત્સુષુપ્તસ્યોપલક્ષ્યતે ।
સાવસ્થા ભરિતાકારા ગગનશ્રીરિવાતતા

મનોહંકારવિલયે સર્વભાવાન્તરસ્થિતા ।
સમુદેતિ પરાનન્દા યા તનુઃ પારમેશ્વરી

સા સ્વયં યોગસંસિદ્ધા સુષુપ્તાદૂરભાવિની ।
ન ગમ્યા વચસાં રામ હૃદ્યેવેહાનુભૂયતે

અનુભૂતિં વિના તત્ત્વં ખણ્ડાદેર્નાનુભૂયતે ।
અનુભૂતિં વિના રૂપં નાત્મનશ્ચાનુભૂયતે

અખિલમિદમનન્તમાત્મતત્ત્વં
દૃઢપરિણામિનિ ચેતસિ સ્થિતેઽન્તઃ ।
બહિરુપશમિતે ચરાચરાત્મા
સ્વયમનુભૂયત એવ દેવદેવઃ

તદનુ વિષયવાસનાવિનાશ-
સ્તદનુ શુભઃ પરમઃ સ્ફુટપ્રકાશઃ ।
તદનુ ચ સમતાવશાત્સ્વરૂપે
પરિણમનં મહતામચિન્ત્યરૂપમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દેવ૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે ઉપદેશો નામ ચતુઃષષ્ટિતમઃ સર્ગઃ