Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 5.56

5.56.56

ṣaṭpañcāśaḥ sargaḥ

5.56.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
krameṇānena viharanvicāryātmānamātmanā /
viśrāntimehi vitate pade padmadalekṣaṇa

5.56.2

śāstrārthagurucetobhistāvattāvadvicāryate /
sarvadṛśyakṣayābhyāsādyāvadāsādyate padam

5.56.3

vairāgyābhyāsaśāstrārthaprajñāgurumayakramaiḥ /
padamāsādyate puṇyaṃ prajñayaivaikayāthavā

5.56.4

saṃprabodhavatī tīkṣṇā kalaṅkarahitā matiḥ /
sarvasāmagryahīnāpi padaṃ prāpnoti śāśvatam

5.56.5

śrīrāma uvāca /
bhagavanbhūtabhavyeśa kaścijjātasamādhikaḥ /
prabuddha iva viśrānto vyavahāraparo'pi san

5.56.6

kaścidekāntamāśritya samādhiniyataḥ sthitaḥ /
tayostu kataraḥ śreyāniti me bhagavanvada

5.56.7

śrīvasiṣṭha uvāca /
imaṃ guṇasamāhāramanātmatvena paśyataḥ /
antaḥśītalatā yāsau samādhiriti kathyate

5.56.8

dṛśyairmanasi saṃbandha iti niścitya śītalaḥ /
kaścitsaṃvyavahārasthaḥ kaściddhyāne vyavasthitaḥ

5.56.9

dvāvetau rāma sukhitāvantaścetpariśītalau /
antaḥśītalatā yā syāttadanantatapaḥphalam

5.56.10

samādhisthānakasthasya cetaścedvṛtticañcalam /
tattasya tatsamādhānaṃ samamunmattatāṇḍavaiḥ

5.56.11

unmattatāṇḍavasthasya cetaścetkṣīṇavāsanam /
tadasyonmattavṛttaṃ tatsamaṃ buddhasamādhinā

5.56.12

vyavahārī prabuddho yaḥ prabuddho yo vane sthitaḥ /
dvāvetau susamau nūnamasaṃdehaṃ padaṃ gatau

5.56.13

akartṛ kurvadapyetaccetaḥ pratanuvāsanam /
dūraṃ gatamanā jantuḥ kathāsaṃśravaṇe yathā

5.56.14

akurvadapi karteva cetaḥ praghanavāsanam /
nispandāṅgamapi svapne śvabhrapātasthitāviva

5.56.15

cetaso yadakartṛtvaṃ tatsamādhānamuttamam /
taṃ viddhi kevalībhāvaṃ sā śubhā nirvṛtiḥ parā

5.56.16

cetaścalācalatvena parama kāraṇaṃ smṛtam /
dhyānādhyānadṛśostena tadevānaṅkuraṃ kuru

5.56.17

avāsanaṃ sthiraṃ proktaṃ manodhyānaṃ tadeva tu /
sa eva kevalībhāvaḥ śāntataiva ca sā sadā

5.56.18

tanuvāsanamatyuccaiḥ padāyodyatamucyate /
avāsanaṃ mano kartṛpadaṃ tasmādavāpyate

5.56.19

ghanavāsanametattu cetaḥ kartṛtvabhājanam /
sarvaduḥkhapradaṃ tasmādvāsanāṃ tanutāṃ nayet

5.56.20

praśāntajagadāstho'ntarvītaśokabhayaiṣaṇaḥ /
svastho bhavati yenātmā sa samādhiriti smṛtaḥ

5.56.21

cetasā saṃparityajya sarvabhāvātmabhāvanām /
yathā tiṣṭhasi tiṣṭha tvaṃ tathā śaile gṛhe'thavā

5.56.22

gṛhameva gṛhasthānāṃ susamāhitacetasām /
śāntāhaṃkṛtidoṣāṇāṃ vijanāvanabhūmayaḥ

5.56.23

araṇyasadane tulye samāhitamanodṛśām /
bhavatāmiha bhūtānāṃ bhūtānāṃ mahatāmiva

5.56.24

śāntacittamahābhrasya janajvālojjvalānyapi /
nagarāṇyapi śūnyāni vanānyavanipātmaja

5.56.25

vṛttimaccittamattasya vijanāni vanānyapi /
nagarāṇi mahālokapūrṇāni paravīrahan

5.56.26

vyutthitaṃ cittamabhyeti bhramasyāntaḥ suṣuptatām /
nirvāṇameti nirvāṇaṃ yathecchasi tathā kuru

5.56.27

sarvabhāvapadātītaṃ sarvabhāvātmakaṃ ca vā /
yaḥ paśyati sadātmānaṃ sa samāhita ucyate

5.56.28

īhitānīhite kṣīṇe yasyāntarvitatākṛteḥ /
sarve bhāvāḥ samā yasya sa samāhita ucyate

5.56.29

sadātmanā sadevedaṃ jagatpaśyati no manaḥ /
yathā svapne tathaivāsmiñjāgratyapi janeśvara

5.56.30

yathā vipaṇikālokā viharanto'pyasatsamāḥ /
asaṃbandhāttathā jñasya grāmopi vipinopamaḥ

5.56.31

antarmukhamanā nityaṃ supto buddho vrajannapi /
puraṃ janapadaṃ grāmamaraṇyamiva paśyati

5.56.32

sarvamākāśatāmeti nityamantarmukhasthiteḥ /
sarvathānupayogyatvādbhūtākulamidaṃ jagat

5.56.33

antaḥśītalatāyāṃ tu labdhāyāṃ śītalaṃ jagat /
vijvarāṇāmiva nṛṇāṃ bhavatyājīvitasthiteḥ

5.56.34

antastṛṣṇopataptānāṃ dāvadāhamayaṃ jagat /
bhavatyakhilajantūnāṃ yadantastadvahiḥ sthitam

5.56.35

dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ /
antaḥkaraṇatattvasya bhāgā bahiriva sthitāḥ

5.56.36

vaṭadhānā vaṭa iva yadantaḥsthaṃ sadātmanaḥ /
tadbahirbhāsate bhāsvadvikāse puṣpagandhavat

5.56.37

na bahiṣṭhaṃ na cāntaḥsthaṃ kvacitkiṃcana vidyate /
yadyathā kacitaṃ cittvāttattathā tattvamutthitam

5.56.38

ātmatattvāntaraṃ bhāti bahiṣṭvena jagattayā /
karpūramiva gandhena saṃkoce pravikāsi ca

5.56.39

ātmaiva sphurati sphāraṃ jagattvenāpyahaṃtayā /
bāhyatvenāntaratvena sa ca nāsanna sanvibhuḥ

5.56.40

bahiṣṭhenāntaraṃ bāhyamantaḥsthenāntarasthitam /
yathāviditamātmāyaṃ svacittamanupaśyati

5.56.41

sabāhyābhyantaraṃ śāntamātmano bheditaṃ jagat /
ahantvādisthite bhede bhūribhaṅgabhayaṃ tu tat

5.56.42

dyauḥ kṣamā vāyurākāśaṃ parvatāḥ sarito diśaḥ /
kalpādireva jvalitaṃ sarvamādhihatātmanaḥ

5.56.43

yastvātmaratirevāntaḥ kurvankarmendriyaiḥ kriyāḥ /
na vaśo harṣaśokābhyāṃ sa samāhita ucyate

5.56.44

yaḥ sarvagatamātmānaṃ paśyansamupaśāntadhīḥ /
na śocati dhyāyati vā sa samāhita ucyate

5.56.45

sa pūrvāparaparyantāṃ yaḥ paśyañjāgatīṃ gatim /
dṛṣṭiṣvetāsu hasati sa samāhita ucyate

5.56.46

same pare'pi nāhaṃtā na jagajjanmano mayi /
vīcivṛndeṣvivātaptā nākāśe phaladhātavaḥ

5.56.47

yasyāntarasthitāhantvaṃ na vibhāgādi no manaḥ /
na cetanācetanatve so'sti nāstītaro janaḥ

5.56.48

vyomasvaccho bahiṣṭhehāṃ samyagācaratīha yaḥ /
harṣāmarṣavikāreṣu kāṣṭhaloṣṭasamaḥ śamaḥ

5.56.49

ātmavatsarvabhūtāni paradravyāṇi loṣṭavat /
svabhāvādeva na bhayādyaḥ paśyati sa paśyati

5.56.50

artho'tanustanurvāpi nāsadrūpeṇa cetyate /
sadrūpo nānubhūto'jñe na jñenaiva na tattayā

5.56.51

īdṛśāśayasaṃpanno mahāsattvapadaṃ gataḥ /
tiṣṭhatūdetu vā yātu mṛtimetu na tatsthitim

5.56.52

vasatūttamabhogāḍhye svagṛhe vā janākule /
sarvabhogojjhitābhoge sumahatyathavā vane

5.56.53

uddāmamanmathaṃ pānatatparo vāpi nṛtyatu /
sarvasaṅgaparityāgī samamāyātu vā girau

5.56.54

candanāgurukarpūrairvapurvā parilimpatu /
jvālājaṭilavistāre nipatatvathavā'nale

5.56.55

pāpaṃ karotu sumahadbahulaṃ puṇyameva ca /
adya vā mṛtimāyātu kalpāntanicayena vā

5.56.56

nāsau kiṃcinna tatkiṃcitkṛtaṃ tena mahātmanā /
nāsau kalaṅkamāpnoti hema paṅkagataṃ yathā

5.56.57

saṃvitpuruṣaśabdārthaiḥ sa kalaṅkaiḥ kalaṃkyate /
ahaṃtvaṃvāsanārūpaiḥ śuktikārajatopamaiḥ

5.56.58

samastavastupraśamātsamyagjñānādyathāsthiteḥ /
svabhāvasyopaśāntontaḥkalaṅko'sattayā svataḥ

5.56.59

ahaṃtvavāsanānarthaprasūteḥ saṃvidātmanaḥ /
puruṣasya vicitrāṇi sukhaduḥkhāni janmani

5.56.60

rajjvāṃ sarpabhrame śānte'hirneti nirvṛtiryathā /
ahaṃtvabhāvasaṃśāntau tathāntaḥ samatā matā

5.56.61

yatkaroti yadaśnāti yaddadāti juhoti vā /
na tajjñasya na tatra jño mā karotu karotu vā

5.56.62

karmaṇāsti na tasyārtho nārthastasyāstyakarmaṇā /
yathāsvabhāvāvagamātsa ātmanyeva saṃsthitaḥ

5.56.64

icchāstataḥ samudyanti na mañjarya ivopalāt /
yāścodyanti ca tāḥ sarvāḥ sa evāpsviva vīcayaḥ //
sakalamidamasāvasau ca sarvaṃ
jagadakhilaṃ na vibhāgitātra kācit /
paramapuruṣapāvanaikarūpī
sa saditi tatsadakiṃcideva nāsau

5.56.56

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe dhyānavicāro nāma ṣaṭpañcāśaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0