યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.56

ષટ્પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ક્રમેણાનેન વિહરન્વિચાર્યાત્માનમાત્મના ।
વિશ્રાન્તિમેહિ વિતતે પદે પદ્મદલેક્ષણ

શાસ્ત્રાર્થગુરુચેતોભિસ્તાવત્તાવદ્વિચાર્યતે ।
સર્વદૃશ્યક્ષયાભ્યાસાદ્યાવદાસાદ્યતે પદમ્

વૈરાગ્યાભ્યાસશાસ્ત્રાર્થપ્રજ્ઞાગુરુમયક્રમૈઃ ।
પદમાસાદ્યતે પુણ્યં પ્રજ્ઞયૈવૈકયાથવા

સંપ્રબોધવતી તીક્ષ્ણા કલઙ્કરહિતા મતિઃ ।
સર્વસામગ્ર્યહીનાપિ પદં પ્રાપ્નોતિ શાશ્વતમ્

શ્રીરામ ઉવાચ ।
ભગવન્ભૂતભવ્યેશ કશ્ચિજ્જાતસમાધિકઃ ।
પ્રબુદ્ધ ઇવ વિશ્રાન્તો વ્યવહારપરોઽપિ સન્

કશ્ચિદેકાન્તમાશ્રિત્ય સમાધિનિયતઃ સ્થિતઃ ।
તયોસ્તુ કતરઃ શ્રેયાનિતિ મે ભગવન્વદ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇમં ગુણસમાહારમનાત્મત્વેન પશ્યતઃ ।
અન્તઃશીતલતા યાસૌ સમાધિરિતિ કથ્યતે

દૃશ્યૈર્મનસિ સંબન્ધ ઇતિ નિશ્ચિત્ય શીતલઃ ।
કશ્ચિત્સંવ્યવહારસ્થઃ કશ્ચિદ્ધ્યાને વ્યવસ્થિતઃ

દ્વાવેતૌ રામ સુખિતાવન્તશ્ચેત્પરિશીતલૌ ।
અન્તઃશીતલતા યા સ્યાત્તદનન્તતપઃફલમ્

સમાધિસ્થાનકસ્થસ્ય ચેતશ્ચેદ્વૃત્તિચઞ્ચલમ્ ।
તત્તસ્ય તત્સમાધાનં સમમુન્મત્તતાણ્ડવૈઃ

ઉન્મત્તતાણ્ડવસ્થસ્ય ચેતશ્ચેત્ક્ષીણવાસનમ્ ।
તદસ્યોન્મત્તવૃત્તં તત્સમં બુદ્ધસમાધિના

વ્યવહારી પ્રબુદ્ધો યઃ પ્રબુદ્ધો યો વને સ્થિતઃ ।
દ્વાવેતૌ સુસમૌ નૂનમસંદેહં પદં ગતૌ

અકર્તૃ કુર્વદપ્યેતચ્ચેતઃ પ્રતનુવાસનમ્ ।
દૂરં ગતમના જન્તુઃ કથાસંશ્રવણે યથા

અકુર્વદપિ કર્તેવ ચેતઃ પ્રઘનવાસનમ્ ।
નિસ્પન્દાઙ્ગમપિ સ્વપ્ને શ્વભ્રપાતસ્થિતાવિવ

ચેતસો યદકર્તૃત્વં તત્સમાધાનમુત્તમમ્ ।
તં વિદ્ધિ કેવલીભાવં સા શુભા નિર્વૃતિઃ પરા

ચેતશ્ચલાચલત્વેન પરમ કારણં સ્મૃતમ્ ।
ધ્યાનાધ્યાનદૃશોસ્તેન તદેવાનઙ્કુરં કુરુ

અવાસનં સ્થિરં પ્રોક્તં મનોધ્યાનં તદેવ તુ ।
સ એવ કેવલીભાવઃ શાન્તતૈવ ચ સા સદા

તનુવાસનમત્યુચ્ચૈઃ પદાયોદ્યતમુચ્યતે ।
અવાસનં મનો કર્તૃપદં તસ્માદવાપ્યતે

ઘનવાસનમેતત્તુ ચેતઃ કર્તૃત્વભાજનમ્ ।
સર્વદુઃખપ્રદં તસ્માદ્વાસનાં તનુતાં નયેત્

પ્રશાન્તજગદાસ્થોઽન્તર્વીતશોકભયૈષણઃ ।
સ્વસ્થો ભવતિ યેનાત્મા સ સમાધિરિતિ સ્મૃતઃ

ચેતસા સંપરિત્યજ્ય સર્વભાવાત્મભાવનામ્ ।
યથા તિષ્ઠસિ તિષ્ઠ ત્વં તથા શૈલે ગૃહેઽથવા

ગૃહમેવ ગૃહસ્થાનાં સુસમાહિતચેતસામ્ ।
શાન્તાહંકૃતિદોષાણાં વિજનાવનભૂમયઃ

અરણ્યસદને તુલ્યે સમાહિતમનોદૃશામ્ ।
ભવતામિહ ભૂતાનાં ભૂતાનાં મહતામિવ

શાન્તચિત્તમહાભ્રસ્ય જનજ્વાલોજ્જ્વલાન્યપિ ।
નગરાણ્યપિ શૂન્યાનિ વનાન્યવનિપાત્મજ

વૃત્તિમચ્ચિત્તમત્તસ્ય વિજનાનિ વનાન્યપિ ।
નગરાણિ મહાલોકપૂર્ણાનિ પરવીરહન્

વ્યુત્થિતં ચિત્તમભ્યેતિ ભ્રમસ્યાન્તઃ સુષુપ્તતામ્ ।
નિર્વાણમેતિ નિર્વાણં યથેચ્છસિ તથા કુરુ

સર્વભાવપદાતીતં સર્વભાવાત્મકં ચ વા ।
યઃ પશ્યતિ સદાત્માનં સ સમાહિત ઉચ્યતે

ઈહિતાનીહિતે ક્ષીણે યસ્યાન્તર્વિતતાકૃતેઃ ।
સર્વે ભાવાઃ સમા યસ્ય સ સમાહિત ઉચ્યતે

સદાત્મના સદેવેદં જગત્પશ્યતિ નો મનઃ ।
યથા સ્વપ્ને તથૈવાસ્મિઞ્જાગ્રત્યપિ જનેશ્વર

યથા વિપણિકાલોકા વિહરન્તોઽપ્યસત્સમાઃ ।
અસંબન્ધાત્તથા જ્ઞસ્ય ગ્રામોપિ વિપિનોપમઃ

અન્તર્મુખમના નિત્યં સુપ્તો બુદ્ધો વ્રજન્નપિ ।
પુરં જનપદં ગ્રામમરણ્યમિવ પશ્યતિ

સર્વમાકાશતામેતિ નિત્યમન્તર્મુખસ્થિતેઃ ।
સર્વથાનુપયોગ્યત્વાદ્ભૂતાકુલમિદં જગત્

અન્તઃશીતલતાયાં તુ લબ્ધાયાં શીતલં જગત્ ।
વિજ્વરાણામિવ નૃણાં ભવત્યાજીવિતસ્થિતેઃ

અન્તસ્તૃષ્ણોપતપ્તાનાં દાવદાહમયં જગત્ ।
ભવત્યખિલજન્તૂનાં યદન્તસ્તદ્વહિઃ સ્થિતમ્

દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુરાકાશં પર્વતાઃ સરિતો દિશઃ ।
અન્તઃકરણતત્ત્વસ્ય ભાગા બહિરિવ સ્થિતાઃ

વટધાના વટ ઇવ યદન્તઃસ્થં સદાત્મનઃ ।
તદ્બહિર્ભાસતે ભાસ્વદ્વિકાસે પુષ્પગન્ધવત્

ન બહિષ્ઠં ન ચાન્તઃસ્થં ક્વચિત્કિંચન વિદ્યતે ।
યદ્યથા કચિતં ચિત્ત્વાત્તત્તથા તત્ત્વમુત્થિતમ્

આત્મતત્ત્વાન્તરં ભાતિ બહિષ્ટ્વેન જગત્તયા ।
કર્પૂરમિવ ગન્ધેન સંકોચે પ્રવિકાસિ ચ

આત્મૈવ સ્ફુરતિ સ્ફારં જગત્ત્વેનાપ્યહંતયા ।
બાહ્યત્વેનાન્તરત્વેન સ ચ નાસન્ન સન્વિભુઃ

બહિષ્ઠેનાન્તરં બાહ્યમન્તઃસ્થેનાન્તરસ્થિતમ્ ।
યથાવિદિતમાત્માયં સ્વચિત્તમનુપશ્યતિ

સબાહ્યાભ્યન્તરં શાન્તમાત્મનો ભેદિતં જગત્ ।
અહન્ત્વાદિસ્થિતે ભેદે ભૂરિભઙ્ગભયં તુ તત્

દ્યૌઃ ક્ષમા વાયુરાકાશં પર્વતાઃ સરિતો દિશઃ ।
કલ્પાદિરેવ જ્વલિતં સર્વમાધિહતાત્મનઃ

યસ્ત્વાત્મરતિરેવાન્તઃ કુર્વન્કર્મેન્દ્રિયૈઃ ક્રિયાઃ ।
ન વશો હર્ષશોકાભ્યાં સ સમાહિત ઉચ્યતે

યઃ સર્વગતમાત્માનં પશ્યન્સમુપશાન્તધીઃ ।
ન શોચતિ ધ્યાયતિ વા સ સમાહિત ઉચ્યતે

સ પૂર્વાપરપર્યન્તાં યઃ પશ્યઞ્જાગતીં ગતિમ્ ।
દૃષ્ટિષ્વેતાસુ હસતિ સ સમાહિત ઉચ્યતે

સમે પરેઽપિ નાહંતા ન જગજ્જન્મનો મયિ ।
વીચિવૃન્દેષ્વિવાતપ્તા નાકાશે ફલધાતવઃ

યસ્યાન્તરસ્થિતાહન્ત્વં ન વિભાગાદિ નો મનઃ ।
ન ચેતનાચેતનત્વે સોઽસ્તિ નાસ્તીતરો જનઃ

વ્યોમસ્વચ્છો બહિષ્ઠેહાં સમ્યગાચરતીહ યઃ ।
હર્ષામર્ષવિકારેષુ કાષ્ઠલોષ્ટસમઃ શમઃ

આત્મવત્સર્વભૂતાનિ પરદ્રવ્યાણિ લોષ્ટવત્ ।
સ્વભાવાદેવ ન ભયાદ્યઃ પશ્યતિ સ પશ્યતિ

અર્થોઽતનુસ્તનુર્વાપિ નાસદ્રૂપેણ ચેત્યતે ।
સદ્રૂપો નાનુભૂતોઽજ્ઞે ન જ્ઞેનૈવ ન તત્તયા

ઈદૃશાશયસંપન્નો મહાસત્ત્વપદં ગતઃ ।
તિષ્ઠતૂદેતુ વા યાતુ મૃતિમેતુ ન તત્સ્થિતિમ્

વસતૂત્તમભોગાઢ્યે સ્વગૃહે વા જનાકુલે ।
સર્વભોગોજ્ઝિતાભોગે સુમહત્યથવા વને

ઉદ્દામમન્મથં પાનતત્પરો વાપિ નૃત્યતુ ।
સર્વસઙ્ગપરિત્યાગી સમમાયાતુ વા ગિરૌ

ચન્દનાગુરુકર્પૂરૈર્વપુર્વા પરિલિમ્પતુ ।
જ્વાલાજટિલવિસ્તારે નિપતત્વથવાઽનલે

પાપં કરોતુ સુમહદ્બહુલં પુણ્યમેવ ચ ।
અદ્ય વા મૃતિમાયાતુ કલ્પાન્તનિચયેન વા

નાસૌ કિંચિન્ન તત્કિંચિત્કૃતં તેન મહાત્મના ।
નાસૌ કલઙ્કમાપ્નોતિ હેમ પઙ્કગતં યથા

સંવિત્પુરુષશબ્દાર્થૈઃ સ કલઙ્કૈઃ કલંક્યતે ।
અહંત્વંવાસનારૂપૈઃ શુક્તિકારજતોપમૈઃ

સમસ્તવસ્તુપ્રશમાત્સમ્યગ્જ્ઞાનાદ્યથાસ્થિતેઃ ।
સ્વભાવસ્યોપશાન્તોન્તઃકલઙ્કોઽસત્તયા સ્વતઃ

અહંત્વવાસનાનર્થપ્રસૂતેઃ સંવિદાત્મનઃ ।
પુરુષસ્ય વિચિત્રાણિ સુખદુઃખાનિ જન્મનિ

રજ્જ્વાં સર્પભ્રમે શાન્તેઽહિર્નેતિ નિર્વૃતિર્યથા ।
અહંત્વભાવસંશાન્તૌ તથાન્તઃ સમતા મતા

યત્કરોતિ યદશ્નાતિ યદ્દદાતિ જુહોતિ વા ।
ન તજ્જ્ઞસ્ય ન તત્ર જ્ઞો મા કરોતુ કરોતુ વા

કર્મણાસ્તિ ન તસ્યાર્થો નાર્થસ્તસ્યાસ્ત્યકર્મણા ।
યથાસ્વભાવાવગમાત્સ આત્મન્યેવ સંસ્થિતઃ

ઇચ્છાસ્તતઃ સમુદ્યન્તિ ન મઞ્જર્ય ઇવોપલાત્ ।
યાશ્ચોદ્યન્તિ ચ તાઃ સર્વાઃ સ એવાપ્સ્વિવ વીચયઃ ॥
સકલમિદમસાવસૌ ચ સર્વં
જગદખિલં ન વિભાગિતાત્ર કાચિત્ ।
પરમપુરુષપાવનૈકરૂપી
સ સદિતિ તત્સદકિંચિદેવ નાસૌ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે ધ્યાનવિચારો નામ ષટ્પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ