યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.53

ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

ઉદ્દાલક ઉવાચ ।
અપારપર્યન્તવપુઃ પરમાણ્વણુરેવ ચ ।
ચિદચેત્યા તદાક્રાન્તૌ ન શક્તા વાસનાદયઃ

મનઃ શેમુષ્યહંકારપ્રતિબિમ્બૈર્જડેન્દ્રિયૈઃ ।
વાસનાવિતતાઃ શૂન્યા વેતાલત્રાસનોદ્યતાઃ

તત્કૃતેભ્યો વિચારેભ્યોઽનુભૂતેભ્યોઽપિ ભૂરિશઃ ।
ભૂયોઽપ્યનુભવત્યન્તરહં હિ ચિદલેપિકા

સ્વદુર્ભાવોપરચિતાં દેહઃ સંસારસંસ્થિતિમ્ ।
ગૃહ્ણાત્વથ ત્યજતુ વાપ્યહં હિ ચિદલેપિકા

ચિતો ન જન્મમરણે સર્વગાયાશ્ચિતઃ કિલ ।
કિં નામ મ્રિયતે જન્તુર્માર્યતે કેન વાપિ કિમ્

ચિતો ન જીવિતેનાર્થઃ સર્વાત્મા સર્વજીવિતમ્ ।
કિં પ્રાપ્સ્યતિ કદાત્મૈષા પ્રાયતા યદિ જીવિતમ્

જીવ્યતે મ્રિયતે ચેતિ કુવિકલ્પકમાલિની ।
કલના મનસામેવ નાત્મનો વિમલાત્મનઃ

યો હ્યહંભાવતાં પ્રાપ્તો ભાવાભાવૈઃ સ ગૃહ્યતે ।
આત્મનો નાસ્ત્યહંભાવો ભાવાભાવાઃ કુતોઽસ્ય તે

અહંભાવો મુધા મોહો મનશ્ચ મૃગતૃષ્ણિકા ।
જડઃ પદાર્થસંભારઃ કસ્યાહંકારભાવના

રક્તમાંસમયો દેહો મનો નષ્ટં વિચારણાત્ ।
જડાશ્ચિત્તાદયઃ સર્વે કુતોઽહંભાવભાવના

આત્મંભરિતયા નિત્યમિન્દ્રિયાણિ સ્થિતાન્યલમ્ ।
પદાર્થાશ્ચ પદાર્થત્વે કુતોઽહંભાવભાવના

ગુણા ગુણાર્થે વર્તન્તે પ્રકૃતૌ પ્રકૃતિઃ સ્થિતા ।
સદેવ સતિ વિશ્રાન્તં કુતોઽહંભાવભાવના

સર્વગં સર્વદેહસ્થં સર્વકાલમયં મહત્ ।
કેવલં પરમાત્માનં ચિદાત્મૈવેહ સંસ્થિતઃ

એવં કિમાકૃતિઃ કો વા કિમાદેશશ્ચ કિંકૃતઃ ।
કિંરૂપઃ કિંમયઃ કોહં કિં ગૃહ્ણામિ ત્યજામિ કિમ્

તેનાહં નામ નેહાસ્તિ ભાવાભાવોપપત્તિમાન્ ।
અનહંકારરૂપસ્ય સંબન્ધઃ કેન મે કથમ્

અસત્યલમહંકારે સંબન્ધઃ કસ્ય કેન કઃ ।
સંબન્ધાભાવસંસિદ્ધૌ વિલીના દ્વિત્વકલ્પના

એવં બ્રહ્માત્મકમિદં યત્કિંચિજ્જગતિ સ્થિતમ્ ।
સદેવાસ્મિ તદેવાસ્મિ પરિશોચામિ કિં મુધા

એકસ્મિન્નેવ વિમલે પદે સર્વગતે સ્થિતે ।
અહંકારકલઙ્કસ્ય કથં નામોદયઃ કુતઃ

નાસ્ત્યેવ હિ પદાર્થશ્રીરાત્મૈવાસ્તીહ સર્વગઃ ।
પદાર્થલક્ષ્મ્યાં સત્યાં ચ સંબન્ધોસ્તિ ન કસ્યચિત્

ઇન્દ્રિયૈરિન્દ્રિયૈરંગૈર્મનો મનસિ વલ્ગતિ ।
ચિદલિપ્તવપુઃ કેન સંબન્ધઃ કસ્ય કિં કથમ્

ઉપલાયઃશલાકાનાં સંબન્ધો ન યથા મિથઃ ।
તથૈકત્રાપિ દૃષ્ટાનાં દેહેન્દ્રિયમનશ્ચિતામ્

અસદભ્યુત્થિતે વ્યર્થમહંકારમહાભ્રમે ।
મમેદમિદમસ્યેતિ વિપર્યસ્તમિદં જગત્

અતત્ત્વાલોકજાતેયમહંકારચમત્કૃતિઃ ।
તાપેન હિમલેખેવ તત્ત્વાલોકે વિલીયતે

આત્મનો વ્યતિરેકેણ ન કિંચિદપિ વિદ્યતે ।
સર્વં બ્રહ્મેતિ મે તત્ત્વમેતત્તદ્ભાવયામ્યહમ્

અહંકારભ્રમસ્યાસ્ય જાતસ્યાકાશવર્ણવત્ ।
અપુનઃસ્મરણં મન્યે નૂનં વિસ્મરણં વરમ્

સમૂલં સંપરિત્યજ્ય ચિરાયાહંકૃતિભ્રમમ્ ।
તિષ્ઠામ્યાત્મનિ શાન્તાત્મા શરત્ખં શરદીવ ખે

દદાત્યનર્થનિચયં વિસ્તારયતિ દુષ્કૃતમ્ ।
વિસ્તારયતિ સંતાપમહંભાવોનુસંહિતઃ

સ્ફુરત્યહંકારઘને હૃદ્વ્યોમ્નિ સલિલાત્મનિ ।
વિકસત્યભિતઃ કાયકદમ્બે દોષમઞ્જરી

મરણં જીવિતોપાન્તં જીવિતં મરણાન્તગમ્ ।
ભાવોઽભાવાદ્વ્યવચ્છિન્નઃ કષ્ટેયં દુઃખવેદના

ઇદં લબ્ધમિદં પ્રાપ્સ્યામીત્યાર્તિર્દાહકારિણી ।
ન શામ્યત્યર્કરત્નાનાં ગ્રીષ્મેઽગ્નિરિવ દુર્ધિયામ્

નાસ્તીદમિદમસ્તીતિ ચિન્તા ધાવત્યહંકૃતિમ્ ।
જડાશયા જડામભ્રમાલા શૈલાવલીમિવ

અહંભાવે પરિક્ષીણે શુષ્કઃ સંસારપાદપઃ ।
ભૂયઃ પ્રયચ્છત્યરસો ન પાષાણવદંકુરમ્

સ્વતૃષ્ણાકૃષ્ણભોગિન્યો દેહદ્રુમકૃતાલયાઃ ।
ક્વાપિ યાન્તિ વિચારાત્મન્યાગતે વિનતાસુતે

અસદભ્યુત્થિતે વિશ્વે તજ્જાતે ભ્રમસન્મયે ।
અસન્મયપરિસ્પન્દે ત્વહં ત્વં ચેતિ કઃ ક્રમઃ

ઇદં જગદુદેત્યાદાવકારણમકારણાત્ ।
યદકારણમુદ્ભૂતં તત્સદિત્યુચ્યતે કથમ્

અપર્યન્તપુરાકાલે મૃદિ કુમ્ભ ઇવાકૃતિઃ ।
દેહોઽભવદિદાનીં તુ તથૈવાસ્તિ ભવિષ્યતિ

મધ્યેતરપયોમાત્રં કંચિત્કાલં ચલાચલમ્ ।
આદ્યન્તસૌમ્યતે ત્યક્ત્વા વારિ વીચિતયા યથા

અસ્મિન્ક્ષણપરિસ્પન્દે દેહે વિસરણોન્મુખે ।
તરઙ્ગે ચ નિબદ્ધાસ્થા યે હતાસ્તે કુબુદ્ધયઃ

પ્રાક્પુરસ્તાચ્ચ સર્વાણિ સન્તિ વસ્તૂનિ નાભિતઃ ।
મધ્યે સ્ફુટત્વમેતેષાં કૈવાસ્થા હતરૂપિણી

ચિત્તં પૂર્વં પુરસ્તાચ્ચ ચિદ્દેશં શાન્તમિત્યપિ ।
સદસદ્વા ખલીનં મધ્યેઽસ્મિન્કિં તવોદિતમ્

યથા સ્વપ્નવિકારેષુ યથા સંભ્રમદૃષ્ટિષુ ।
યથા વા મદલીલાસુ યથા નૌયાનસંભ્રમે

યથા ધાતુવિકારેષુ યથા ચેન્દ્રિયવિક્લવે ।
યથાતિસંભ્રમાનન્દે દોષાવેશદશાસુ ચ

દૃશ્યતે ક્ષીયતે ચૈવ રૂપં સદસતોશ્ચલમ્ ।
તથૈવેયમિહ ત્વેષા કાલે ન્યૂનાતિરિક્તતા

સા ચ ત્વયા કૃતા નિત્યં ચિત્ત દુઃખસુખોદયે ।
યથા વિયોગયામિન્યો મતયો હન્તિ રાગિણમ્

મયૈવેહાસદભ્યાસાન્મિથ્યા સદિવ લક્ષ્યસે ।
મૃગતૃષ્ણેવ તેનૈતત્ત્વત્કૃતં મત્કૃતં ભવેત્

યદિદં કિંચિદાભોગિ તત્સર્વં દૃશ્યમણ્ડલમ્ ।
અવસ્ત્વિતિ વિનિર્ણીય મનો યાત્યમનઃપદમ્

અવસ્ત્વિદમિતિ સ્ફારે રૂઢે મનસિ નિશ્ચયે ।
હેમન્ત ઇવ મઞ્જર્યઃ ક્ષીયન્તે ભોગવાસનાઃ

ચિત્ત્વાદ્દૃષ્ટાત્મના નૂનં સંત્યક્તમનનૌજસા ।
મનસા વીતરાગેણ સ્વયં સ્વસ્થેન ભૂયતે

પરમાત્માનલે ક્ષિપ્તં સંવૃત્ત્યાવયવં સ્વયમ્ ।
દગ્ધ્વાત્માનમલં ચિત્તં શુદ્ધતામેતિ શાશ્વતીમ્

દેહમન્યતયા દૃષ્ટ્વા ત્યક્ત્વા વિષયવાસનામ્ ।
વિનાશમુરરીકૃત્ય મનો જયતિ વીરવત્

મનઃ શત્રુઃ શરીરસ્ય શરીરં મનસો રિપુઃ ।
એકાભાવેન નશ્યેતે આધારાધેયકાર્યવત્

રાગદ્વેષવતોર્નિત્યમન્યોન્યાતિવિરુદ્ધયોઃ ।
એતયોર્મૂલકાષેણ વિનાશઃ પરમં સુખમ્

એતયોરેકસંસ્થાને મૃતિરિત્યેવ યા કથા ।
સા વ્યોમ્ન્યયા સ્ત્રિયા ભુક્તા ધરેતિ કથયા સમા

અકૃત્રિમવિરોધસ્થૌ યત્ર સંઘટિતાવુભૌ ।
ધારા ઇવ પતન્ત્યેવ તત્રાનર્થપરમ્પરાઃ

મિથો વિરુદ્ધસંસર્ગે રતિમેત્યધમો હિ યઃ ।
ત્યક્તવ્યઃ સ પતદ્વારાવગ્નિરાશાવલેપને

સંકલ્પેન મનઃ પુષ્ટ્વા શરીરં બાલયક્ષવત્ ।
આયુરેવાશનાન્યસ્મૈ સ્વદુઃખાનિ પ્રયચ્છતિ

તર્દુઃખૈસ્તાપિતો દેહો મનો હન્તુમથેચ્છતિ ।
પુત્રોઽપિ હન્તિ પિતરમાતતાયિપદં ગતમ્

નાસ્તિ શત્રુઃ પ્રકૃત્યૈવ ન ચ મિત્રં કદાચન ।
સુખદં મિત્રમિત્યુક્તં દુઃખદાઃ શત્રવઃ સ્મૃતાઃ

દેહો દુઃખાન્યનુભવન્સ્વમનો હન્તુમિચ્છતિ ।
દેહં મનઃ સ્વદુઃખાનાં સંકેતં કુરુતે ક્ષણાત્

એવં મિથો દુઃખદયોઃ શ્લિષ્ટયોઃ કઃ સુખાગમઃ ।
એતયોર્દેહમનસોર્જાત્યૈવાતિવિરુદ્ધયોઃ

મનસ્યેવ પરિક્ષીણે ન દેહો દુઃખભાજનમ્ ।
તત્ક્ષયોત્કતયા નિત્યં દેહોઽપિ પરિધાવતિ

નષ્ટાનષ્ટમનર્થાય શરીરં પદમાપદામ્ ।
અલબ્ધાત્મવિવેકેન મનસા સુપ્રજાયતે

એતે મનઃશરીરે હિ મિથઃ પીવરતાં ગતે ।
જડરૂપે હિ વપુષા પયોદસરસી યથા

મિથો દુઃખાય સંપન્ને એકરૂપે દ્વિધા સ્થિતે ।
વ્યવહારપરે સાર્ધં લોકે વાર્યનલાવિવ

ચિત્તે ક્ષયિણિ સંક્ષીણે દેહો હ્યામૂલિતો ભવેત્ ।
વર્ધમાને તરુરિવ શતશાખઃ પ્રવર્તતે

ક્ષીયતે મનસિ ક્ષીણે દેહઃ પ્રક્ષીણવાસનઃ ।
મનો ન ક્ષીયતે ક્ષીણે દેહે તત્ક્ષપયેન્મનઃ

સંકલ્પપાદપં તૃષ્ણાલતં છિત્ત્વા મનોવનમ્ ।
વિતતાં ભુવમાસાદ્ય વિહરામિ યથાસુખમ્

પ્રક્ષીયમાણમેવેદં ન મનો મનસિ સ્થિતમ્ ।
પ્રશામ્યદ્વાસનાજાલં પ્રાવૃડન્ત ઇવામ્બુદઃ

ધાતૂનાં સંનિવેશોઽયં દેહનામા રિપુર્મમ ।
પ્રક્ષીયમાણે મનસિ ગલત્વેષોઽવતિષ્ઠતુ

યદર્થં કિલ ભોગશ્રીર્વાઞ્છતે સ્વકલેવરમ્ ।
તન્મે નાપિ ન તસ્યાહં કોઽર્થઃ સુખલવેન મે

નાહં દેહ ઇતિ ત્વસ્મિન્યુક્તિમાકર્ણય ક્રમે ।
સર્વાઙ્ગેષ્વપિ સત્સ્વેવ શવઃ કસ્માન્ન વલ્ગતિ

તસ્માદ્દેહાદતીતોઽહં નિત્યોઽનસ્તમિતદ્યુતિઃ ।
યઃ સઙ્ગં ભાસ્વતા પ્રાપ્ય વેદ્મિ વ્યોમનિ ભાસ્કરમ્

નાજ્ઞોઽહં નચ મે દુઃખં નાનર્થો ન ચ દુઃખિતા ।
શરીરમસ્તુ માવાસ્તુ સ્થિતોસ્મિ વિગતજ્વરઃ

યત્રાત્મા તત્ર ન મનો નેન્દ્રિયાણિ ન વાસનાઃ ।
પામરા પરિતિષ્ઠન્તિ નિકટે ન મહીભૃતઃ

પદં તદનુયાતોઽસ્મિ કેવલોસ્મિ જયામ્યહમ્ ।
નિર્વાણોસ્મિ નિરંશોસ્મિ નિરીહોસ્મિ નિરીપ્સિતઃ

ઇદાનીમસ્મ્યસંબદ્ધો મનોદેહેન્દ્રિયાદિભિઃ ।
પૃથક્કૃતસ્ય તૈલસ્ય તિલૈર્વિગલનૈરિવ

સ્વસ્માત્પદવરાદસ્માલ્લીલયા ચલિતસ્ય મે ।
પૃથક્કૃતમતેઃ કિંચ પરિવારો હ્યયં શુભઃ

સ્વચ્છતોર્જિતતા સત્તા હૃદ્યતા સત્યતા જ્ઞતા ।
આનન્દિતોપશમિતા સદા ચ મૃદુભાષિતા

પૂર્ણતોદારતા સત્યા કાન્તિમત્તૈકતાનતા ।
સર્વૈકતા નિર્ભયતા ક્ષીણદ્વિત્વવિકલ્પતા

નિત્યોદિતાઃ સમાઃ સ્વસ્થાઃ સુન્દર્યઃ સુભગોદયાઃ ।
મમૈકાત્મમતેર્નિત્યં કાન્તા હૃદયવલ્લભાઃ

સર્વથા સર્વદા સર્વં સર્વસ્મિન્સંભવત્યતઃ ।
સર્વં પ્રતિ મમ ક્ષીણે વાઞ્છાવાઞ્છે સુખાસુખે

વિગતમોહતયા વિમનસ્તયા
ગતવિકલ્પનચિત્તતયા સ્ફુટમ્ ।
ઉપરમામ્યહમાત્મનિ શીતલે
ઘનલવઃ શરદીવ નભસ્તલે

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે ઉદ્દાલકવિચારવિલાસો નામ ત્રિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ