Yoga Vasistha · Chapter 5.52

dvipañcāśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
sa tāṃ viveśa dharmātmā gandhamādanakandarām /
citrabhramaṇasaṃprāptāmaliḥ padmakuṭīmiva

samādhānonmukhatayā praviśansa vyarājata /
sargavyāpāraviratāvātmapuryāmivābjajaḥ

cakārāsanamamlānaiḥ patrairantasvagucchakam /
mṛdumeghavidhirvṛndamambhodamiva tatra saḥ

sa tatprastārayāmāsa pṛṣṭhe cāru mṛgājinam /
nīlaratnataṭe merustārāsāramivāmbaram

sa tatropāviśadvṛttīścetasastanutāṃ nayan /
antaḥśuddhavapuḥ śrṛṅge vṛṣya mūka ivāmbudaḥ

buddhavatsudṛḍhaṃ baddhapadmāsana udaṅmukhaḥ /
pārṣṇibhyāṃ vṛṣaṇau dhṛtvā cakāra brāhmamañjalim

vāsanābhyaḥ samāhṛtya manomṛgamupaplutam /
nirvikalpasamādhyarthaṃ cakāremāṃ vicāraṇām

ayi mūrkha manaḥ ko'rthastava saṃsāravṛttibhiḥ /
dhīmanto na niṣevante paryante duḥkhadāṃ kriyām

anudhāvati yo bhogāṃstyaktvā śamarasāyanam /
saṃtyajya mandāravanaṃ sa yāti viṣajaṅgalam

yadi yāsi mahīrandhraṃ brahmalokamathāpi vā /
tanna nirvāṇamāyāsi vinopaśamanāmṛtam

āśāśatāvapūrṇatve tvamevaṃ sarvaduḥkhadam /
tyajya yāhi paraṃ śreyaḥ paramekāntasundaram

imā vicitrāḥ kalanā bhāvābhāvamayātmikāḥ /
duḥkhāyaiva tavogrāya na sukhāya kadācana

śabdādikābhiretābhiḥ kiṃ mūrkha hatavṛttibhiḥ /
bhramasyavirataṃ vyarthaṃ meghe maṇḍūkikā yathā

manomaṇḍūkike vyarthamiyantaṃ kālamandhayā /
bhramantyā bhuvanaṃ kṣipraṃ kiṃ samāsāditaṃ tvayā

yasmātkiṃcidavāpnoṣi yasminvahasi nirvṛtim /
tasmiṃścetaḥ śame mūrkha nānubadhnāsi kiṃ padam

āgatya śrotratāṃ mūrkha vyarthotthānopabṛṃhitām /
dhiyā śabdānusāriṇyā mṛgavanmā kṣayaṃ vraja

tvaktāmāgatya duḥkhāya sparśonmukhatayā dhiyā /
mūrkha mā baddhatāmehi gajīlubdhagajendravat

rasanābhāvamāgatya garddhenāndha durandhasām /
mā nāśamehi baḍiśapiṇḍīlampaṭamatsyavat

cākṣuṣīṃ vṛttimāśritya prabhārūpacayonmukhīm /
mā gaccha dagdhatāṃ mugdha kāntilubdhapataṅgavat

ghrāṇamārgamupāśritya śarīrāmbhojakoṭare /
gandhonmukhatayā bandhaṃ mā tvaṃ saṃśraya bhṛṅgavat

kuraṅgālipataṅgebhamīnāstvekaikaśo hatāḥ /
sarvairyuktairanarthaistu vyāptasyājña kutaḥ sukham

he citta vāsanājālaṃ bandhāya bhavatohitam /
svātmanaḥ sahajaḥ phenastataḥ kukṛmiṇā yathā

śaradabhravadāgatya śuddhiṃ tyaktabhavāmayām /
yadi śāmyasi nirmūlaṃ tadananto jayastava

kṣayodayadaśādhātrīṃ paryantaparitāpinīm /
jānannapi jagatsṛṣṭiṃ na tyakṣyasi vinaṃkṣyasi

karomyatha kimarthaṃ vā tavaitadanuśāsanam /
vicāraṇavataḥ puṃsaścittamasti hi nānagha

yāvadajñānaghanatā tāvatpraghanacittatā /
yāvatprāvṛḍjaladatā tāvannīhārabhūritā

yāvadajñānatanutā tāvaccittasya tānavam /
prāvṛṭparikṣayo yāvattāvannīhārasaṃkṣayaḥ

yāvattānavamāyātaṃ śuddhaṃ cittaṃ vicārataḥ /
tāvattatkṣīṇamevāhaṃ manye śāradameghavat

anuśāsanametadyadasato naśyato'tha vā /
kriyate tannabhovāripavanāhananaiḥ samam

tasmātsaṃkṣīyamāṇatvāttyajāmi tvāmasanmayam /
maurkhyaṃ paramamevāhuḥ parityājyānuśāsanam

nirvikalpo'smi ciddīpo nirahaṃkāravāsanaḥ /
tvayāhaṃkārabījena na saṃbaddho'smyasanmaya

ayaṃ so'hamiti vyarthaṃ durdṛṣṭiravalambitā /
tvayā mūḍhavināśāya śaṅkāviṣaviṣūcikā

anantasyātmatattvasya tanvīti manasi sthitiḥ /
na saṃbhavati bilvāntarvāsitādantinoryathā

mahāśvabhrīva gambhīrā duḥkhadā vāsanāśritā /
tvayaiṣā bata citteti naināmanusarāmyaham

kaḥ kilāyaṃ mudhā moho bālasyevāvicāriṇaḥ /
ayaṃ so'hamiti bhrāntistvahaṃtāparikalpitā

pādāṅguṣṭhācchiro yāvatkaṇaśaḥ pravicāritam /
na labdho'sāvahaṃ nāma kaḥ syādahamiti sthitaḥ

bharitāśeṣadikkuñjaṃ yatsyāmekaṃ jagattraye /
saṃvedanamasaṃvedyaṃ sarvatravigatātmakam

dṛśyate yasya neyattā na nāma parikalpanā /
naikatā nānyataiveha na mahattā na cāṇutā

veda tattvāṃ svasaṃvedyamātataṃ duḥkhakāraṇam /
vivekajena bodhena tadidaṃ hanyase mayā

idaṃ māṃsamidaṃ raktamimānyasthīni dehake /
ime te śvāsamarutaḥ ko'sāvahamiti sthitaḥ

spando hi vātaśaktīnāmavabodho mahācitaḥ /
jarā mṛtiśca kāye'sminko'sāvahamiti sthitaḥ

māṃsamanyadasṛkcānyadasthīnyanyāni citta he /
bodho'nyaḥ spandanaṃ cānyatkosāvahamiti sthitaḥ

idaṃ ghrāṇamiyaṃ jihvā tvagiyaṃ śravaṇe ime /
idaṃ cakṣurasau sparśaḥ ko'sāvahamiti sthitaḥ

yathābhūtatayā nāhaṃ mano na tvaṃ na vāsanā /
ātmā śuddhacidābhāsaḥ kevalo'yaṃ vijṛmbhate

ahameveha sarvatra nāhaṃ kiṃcidapīha vā /
ityeva sanmayī dṛṣṭirnetaro vidyate kramaḥ

ciramajñānadhūrtena pothito'smi tvahaṃtayā /
vṛkeṇa dṛptenāṭavyāṃ labdhena paśupotakaḥ

diṣṭyedānīṃ parijñāto mayaivājñānataskaraḥ /
punarna saṃśrayāmyenaṃ svarūpārthāpahāriṇam

nirduḥkho duḥkhayogyasya nāhaṃ tasya na caiṣa me /
kaścidbhavati śailasya tatstha eva yathāmbudaḥ

bhūtvā tvahamidaṃ vacmi vedmi tiṣṭhāmi yāmi ca /
ātmāvalokanenāhamanahaṃkāratāṃ gataḥ

nūnamevāhamevaite manye jñāścakṣurādayaḥ /
yāntu tiṣṭhantu vā dehe mamaite tu na kiṃcana

kaṣṭaṃ ko'yamahaṃ nāma kathaṃ kenopakalpitaḥ /
jagadbālakavetālastālottālātulākṛtiḥ

etāvantaṃ ciraṃ kālaṃ vyarthamāluṭhito'vaṭe /
ahamatra tṛṇonmukte duradrau hariṇo yathā

svārthamālokane cakṣuryaditūnmukhatāṃ gatam /
tadahaṃ nāma kosau syādyo'sminduḥkhe na mohitaḥ

sparśanāya nije tattve yadi jātā tvagunmukhī /
tatkoyaṃ syādahaṃ nāma kupiśāca ivoditaḥ

raseṣvabhiniṣaṇṇe'sminsvakrame rasanendriye /
ahaṃ mṛṣṭabhugityeṣa kutastyaḥ kutsito bhramaḥ

śabdaśaktiṃ gate śrotre varāke svārthapīḍite /
tadahaṃkāraduḥkhasya nirbījasya ka āgamaḥ

ātmabharitvena nije ghrāṇe svaṃ gandhamāgate /
ahaṃ ghrāteti yo mātā taṃ cauraṃ naiva vedmyaham

mṛgatṛṣṇākrameṇaiṣā bhāvanā vyarthabhāvinī /
bhāvastasyāmasatyāyāṃ yaḥ so'yamiti saṃbhramaḥ

vāsanāhīnamapyetaccakṣurādīndriyaiḥ svataḥ /
pravartate bahiḥ svārthe vāsanā nātra kāraṇam

vāsanārahitaṃ karma kriyate nanu citta he /
kevalaṃ nānubhūyante sukhaduḥkhadṛśo'gragāḥ

tasmānmūrkhāṇīndriyāṇi tyaktvāntarvāsanāṃ nijām /
kurudhvaṃ karma he sarvaṃ na duḥkhaṃ samavāpsyatha

bhavadbhireva duḥkhāya vāsanāvāsitā mudhā /
bālaiḥ paṅkakrīḍanakaṃ vināśeneva khinnatā

vāsanādyā dṛśaḥ sarvā vyatiriktāstu nātmanaḥ /
jalādiva taraṅgādyā jñasyaivānyasya nānagha

tṛṣṇayaiva vinaṣṭāḥ stha vyarthamindriyabālakāḥ /
kośakārakukṛmayastantuneva svayaṃbhuvā

tṛṣṇayaiveha luṭhatha jarāmaraṇasaṃkaṭe /
bhramadṛṣṭyeva śikharipathikāḥ śvabhrabhūmiṣu

vāsanaiveha bhavatāṃ heturekatra bandhane /
rajjuḥ śūnyāśayaprotā muktānāmātatā yathā

kalpanāmātrakalitā satyaiṣā hi na vastutaḥ /
asaṃkalpanamātreṇa dātreṇeva vilūyate

eṣā hi bhavatāmeva vimohāya kṣayāya ca /
vātalekheva dīpānāṃ sphuratāmapi tejasām

he citta sarvendriyakośa tasmā-
tsarvendriyairaikyamupetya nūnam /
ālokya cātmānamasatsvarūpaṃ
nirvāṇamevāmalabodhamāssva

viṣayaviṣaviṣūcikāmanantāṃ
nipuṇamahaṃsthitivāsanāmapāsya /
abhimataparihāramantrayuktyā
bhava vibhavo bhagavānbhiyāmabhūmiḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mo० upaśamaprakaraṇe uddālakavicāro nāma dvipañcāśaḥ sargaḥ