યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.52

દ્વિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
સ તાં વિવેશ ધર્માત્મા ગન્ધમાદનકન્દરામ્ ।
ચિત્રભ્રમણસંપ્રાપ્તામલિઃ પદ્મકુટીમિવ

સમાધાનોન્મુખતયા પ્રવિશન્સ વ્યરાજત ।
સર્ગવ્યાપારવિરતાવાત્મપુર્યામિવાબ્જજઃ

ચકારાસનમમ્લાનૈઃ પત્રૈરન્તસ્વગુચ્છકમ્ ।
મૃદુમેઘવિધિર્વૃન્દમમ્ભોદમિવ તત્ર સઃ

સ તત્પ્રસ્તારયામાસ પૃષ્ઠે ચારુ મૃગાજિનમ્ ।
નીલરત્નતટે મેરુસ્તારાસારમિવામ્બરમ્

સ તત્રોપાવિશદ્વૃત્તીશ્ચેતસસ્તનુતાં નયન્ ।
અન્તઃશુદ્ધવપુઃ શ્રૃઙ્ગે વૃષ્ય મૂક ઇવામ્બુદઃ

બુદ્ધવત્સુદૃઢં બદ્ધપદ્માસન ઉદઙ્મુખઃ ।
પાર્ષ્ણિભ્યાં વૃષણૌ ધૃત્વા ચકાર બ્રાહ્મમઞ્જલિમ્

વાસનાભ્યઃ સમાહૃત્ય મનોમૃગમુપપ્લુતમ્ ।
નિર્વિકલ્પસમાધ્યર્થં ચકારેમાં વિચારણામ્

અયિ મૂર્ખ મનઃ કોઽર્થસ્તવ સંસારવૃત્તિભિઃ ।
ધીમન્તો ન નિષેવન્તે પર્યન્તે દુઃખદાં ક્રિયામ્

અનુધાવતિ યો ભોગાંસ્ત્યક્ત્વા શમરસાયનમ્ ।
સંત્યજ્ય મન્દારવનં સ યાતિ વિષજઙ્ગલમ્

યદિ યાસિ મહીરન્ધ્રં બ્રહ્મલોકમથાપિ વા ।
તન્ન નિર્વાણમાયાસિ વિનોપશમનામૃતમ્

આશાશતાવપૂર્ણત્વે ત્વમેવં સર્વદુઃખદમ્ ।
ત્યજ્ય યાહિ પરં શ્રેયઃ પરમેકાન્તસુન્દરમ્

ઇમા વિચિત્રાઃ કલના ભાવાભાવમયાત્મિકાઃ ।
દુઃખાયૈવ તવોગ્રાય ન સુખાય કદાચન

શબ્દાદિકાભિરેતાભિઃ કિં મૂર્ખ હતવૃત્તિભિઃ ।
ભ્રમસ્યવિરતં વ્યર્થં મેઘે મણ્ડૂકિકા યથા

મનોમણ્ડૂકિકે વ્યર્થમિયન્તં કાલમન્ધયા ।
ભ્રમન્ત્યા ભુવનં ક્ષિપ્રં કિં સમાસાદિતં ત્વયા

યસ્માત્કિંચિદવાપ્નોષિ યસ્મિન્વહસિ નિર્વૃતિમ્ ।
તસ્મિંશ્ચેતઃ શમે મૂર્ખ નાનુબધ્નાસિ કિં પદમ્

આગત્ય શ્રોત્રતાં મૂર્ખ વ્યર્થોત્થાનોપબૃંહિતામ્ ।
ધિયા શબ્દાનુસારિણ્યા મૃગવન્મા ક્ષયં વ્રજ

ત્વક્તામાગત્ય દુઃખાય સ્પર્શોન્મુખતયા ધિયા ।
મૂર્ખ મા બદ્ધતામેહિ ગજીલુબ્ધગજેન્દ્રવત્

રસનાભાવમાગત્ય ગર્દ્ધેનાન્ધ દુરન્ધસામ્ ।
મા નાશમેહિ બડિશપિણ્ડીલમ્પટમત્સ્યવત્

ચાક્ષુષીં વૃત્તિમાશ્રિત્ય પ્રભારૂપચયોન્મુખીમ્ ।
મા ગચ્છ દગ્ધતાં મુગ્ધ કાન્તિલુબ્ધપતઙ્ગવત્

ઘ્રાણમાર્ગમુપાશ્રિત્ય શરીરામ્ભોજકોટરે ।
ગન્ધોન્મુખતયા બન્ધં મા ત્વં સંશ્રય ભૃઙ્ગવત્

કુરઙ્ગાલિપતઙ્ગેભમીનાસ્ત્વેકૈકશો હતાઃ ।
સર્વૈર્યુક્તૈરનર્થૈસ્તુ વ્યાપ્તસ્યાજ્ઞ કુતઃ સુખમ્

હે ચિત્ત વાસનાજાલં બન્ધાય ભવતોહિતમ્ ।
સ્વાત્મનઃ સહજઃ ફેનસ્તતઃ કુકૃમિણા યથા

શરદભ્રવદાગત્ય શુદ્ધિં ત્યક્તભવામયામ્ ।
યદિ શામ્યસિ નિર્મૂલં તદનન્તો જયસ્તવ

ક્ષયોદયદશાધાત્રીં પર્યન્તપરિતાપિનીમ્ ।
જાનન્નપિ જગત્સૃષ્ટિં ન ત્યક્ષ્યસિ વિનંક્ષ્યસિ

કરોમ્યથ કિમર્થં વા તવૈતદનુશાસનમ્ ।
વિચારણવતઃ પુંસશ્ચિત્તમસ્તિ હિ નાનઘ

યાવદજ્ઞાનઘનતા તાવત્પ્રઘનચિત્તતા ।
યાવત્પ્રાવૃડ્જલદતા તાવન્નીહારભૂરિતા

યાવદજ્ઞાનતનુતા તાવચ્ચિત્તસ્ય તાનવમ્ ।
પ્રાવૃટ્પરિક્ષયો યાવત્તાવન્નીહારસંક્ષયઃ

યાવત્તાનવમાયાતં શુદ્ધં ચિત્તં વિચારતઃ ।
તાવત્તત્ક્ષીણમેવાહં મન્યે શારદમેઘવત્

અનુશાસનમેતદ્યદસતો નશ્યતોઽથ વા ।
ક્રિયતે તન્નભોવારિપવનાહનનૈઃ સમમ્

તસ્માત્સંક્ષીયમાણત્વાત્ત્યજામિ ત્વામસન્મયમ્ ।
મૌર્ખ્યં પરમમેવાહુઃ પરિત્યાજ્યાનુશાસનમ્

નિર્વિકલ્પોઽસ્મિ ચિદ્દીપો નિરહંકારવાસનઃ ।
ત્વયાહંકારબીજેન ન સંબદ્ધોઽસ્મ્યસન્મય

અયં સોઽહમિતિ વ્યર્થં દુર્દૃષ્ટિરવલમ્બિતા ।
ત્વયા મૂઢવિનાશાય શઙ્કાવિષવિષૂચિકા

અનન્તસ્યાત્મતત્ત્વસ્ય તન્વીતિ મનસિ સ્થિતિઃ ।
ન સંભવતિ બિલ્વાન્તર્વાસિતાદન્તિનોર્યથા

મહાશ્વભ્રીવ ગમ્ભીરા દુઃખદા વાસનાશ્રિતા ।
ત્વયૈષા બત ચિત્તેતિ નૈનામનુસરામ્યહમ્

કઃ કિલાયં મુધા મોહો બાલસ્યેવાવિચારિણઃ ।
અયં સોઽહમિતિ ભ્રાન્તિસ્ત્વહંતાપરિકલ્પિતા

પાદાઙ્ગુષ્ઠાચ્છિરો યાવત્કણશઃ પ્રવિચારિતમ્ ।
ન લબ્ધોઽસાવહં નામ કઃ સ્યાદહમિતિ સ્થિતઃ

ભરિતાશેષદિક્કુઞ્જં યત્સ્યામેકં જગત્ત્રયે ।
સંવેદનમસંવેદ્યં સર્વત્રવિગતાત્મકમ્

દૃશ્યતે યસ્ય નેયત્તા ન નામ પરિકલ્પના ।
નૈકતા નાન્યતૈવેહ ન મહત્તા ન ચાણુતા

વેદ તત્ત્વાં સ્વસંવેદ્યમાતતં દુઃખકારણમ્ ।
વિવેકજેન બોધેન તદિદં હન્યસે મયા

ઇદં માંસમિદં રક્તમિમાન્યસ્થીનિ દેહકે ।
ઇમે તે શ્વાસમરુતઃ કોઽસાવહમિતિ સ્થિતઃ

સ્પન્દો હિ વાતશક્તીનામવબોધો મહાચિતઃ ।
જરા મૃતિશ્ચ કાયેઽસ્મિન્કોઽસાવહમિતિ સ્થિતઃ

માંસમન્યદસૃક્ચાન્યદસ્થીન્યન્યાનિ ચિત્ત હે ।
બોધોઽન્યઃ સ્પન્દનં ચાન્યત્કોસાવહમિતિ સ્થિતઃ

ઇદં ઘ્રાણમિયં જિહ્વા ત્વગિયં શ્રવણે ઇમે ।
ઇદં ચક્ષુરસૌ સ્પર્શઃ કોઽસાવહમિતિ સ્થિતઃ

યથાભૂતતયા નાહં મનો ન ત્વં ન વાસના ।
આત્મા શુદ્ધચિદાભાસઃ કેવલોઽયં વિજૃમ્ભતે

અહમેવેહ સર્વત્ર નાહં કિંચિદપીહ વા ।
ઇત્યેવ સન્મયી દૃષ્ટિર્નેતરો વિદ્યતે ક્રમઃ

ચિરમજ્ઞાનધૂર્તેન પોથિતોઽસ્મિ ત્વહંતયા ।
વૃકેણ દૃપ્તેનાટવ્યાં લબ્ધેન પશુપોતકઃ

દિષ્ટ્યેદાનીં પરિજ્ઞાતો મયૈવાજ્ઞાનતસ્કરઃ ।
પુનર્ન સંશ્રયામ્યેનં સ્વરૂપાર્થાપહારિણમ્

નિર્દુઃખો દુઃખયોગ્યસ્ય નાહં તસ્ય ન ચૈષ મે ।
કશ્ચિદ્ભવતિ શૈલસ્ય તત્સ્થ એવ યથામ્બુદઃ

ભૂત્વા ત્વહમિદં વચ્મિ વેદ્મિ તિષ્ઠામિ યામિ ચ ।
આત્માવલોકનેનાહમનહંકારતાં ગતઃ

નૂનમેવાહમેવૈતે મન્યે જ્ઞાશ્ચક્ષુરાદયઃ ।
યાન્તુ તિષ્ઠન્તુ વા દેહે મમૈતે તુ ન કિંચન

કષ્ટં કોઽયમહં નામ કથં કેનોપકલ્પિતઃ ।
જગદ્બાલકવેતાલસ્તાલોત્તાલાતુલાકૃતિઃ

એતાવન્તં ચિરં કાલં વ્યર્થમાલુઠિતોઽવટે ।
અહમત્ર તૃણોન્મુક્તે દુરદ્રૌ હરિણો યથા

સ્વાર્થમાલોકને ચક્ષુર્યદિતૂન્મુખતાં ગતમ્ ।
તદહં નામ કોસૌ સ્યાદ્યોઽસ્મિન્દુઃખે ન મોહિતઃ

સ્પર્શનાય નિજે તત્ત્વે યદિ જાતા ત્વગુન્મુખી ।
તત્કોયં સ્યાદહં નામ કુપિશાચ ઇવોદિતઃ

રસેષ્વભિનિષણ્ણેઽસ્મિન્સ્વક્રમે રસનેન્દ્રિયે ।
અહં મૃષ્ટભુગિત્યેષ કુતસ્ત્યઃ કુત્સિતો ભ્રમઃ

શબ્દશક્તિં ગતે શ્રોત્રે વરાકે સ્વાર્થપીડિતે ।
તદહંકારદુઃખસ્ય નિર્બીજસ્ય ક આગમઃ

આત્મભરિત્વેન નિજે ઘ્રાણે સ્વં ગન્ધમાગતે ।
અહં ઘ્રાતેતિ યો માતા તં ચૌરં નૈવ વેદ્મ્યહમ્

મૃગતૃષ્ણાક્રમેણૈષા ભાવના વ્યર્થભાવિની ।
ભાવસ્તસ્યામસત્યાયાં યઃ સોઽયમિતિ સંભ્રમઃ

વાસનાહીનમપ્યેતચ્ચક્ષુરાદીન્દ્રિયૈઃ સ્વતઃ ।
પ્રવર્તતે બહિઃ સ્વાર્થે વાસના નાત્ર કારણમ્

વાસનારહિતં કર્મ ક્રિયતે નનુ ચિત્ત હે ।
કેવલં નાનુભૂયન્તે સુખદુઃખદૃશોઽગ્રગાઃ

તસ્માન્મૂર્ખાણીન્દ્રિયાણિ ત્યક્ત્વાન્તર્વાસનાં નિજામ્ ।
કુરુધ્વં કર્મ હે સર્વં ન દુઃખં સમવાપ્સ્યથ

ભવદ્ભિરેવ દુઃખાય વાસનાવાસિતા મુધા ।
બાલૈઃ પઙ્કક્રીડનકં વિનાશેનેવ ખિન્નતા

વાસનાદ્યા દૃશઃ સર્વા વ્યતિરિક્તાસ્તુ નાત્મનઃ ।
જલાદિવ તરઙ્ગાદ્યા જ્ઞસ્યૈવાન્યસ્ય નાનઘ

તૃષ્ણયૈવ વિનષ્ટાઃ સ્થ વ્યર્થમિન્દ્રિયબાલકાઃ ।
કોશકારકુકૃમયસ્તન્તુનેવ સ્વયંભુવા

તૃષ્ણયૈવેહ લુઠથ જરામરણસંકટે ।
ભ્રમદૃષ્ટ્યેવ શિખરિપથિકાઃ શ્વભ્રભૂમિષુ

વાસનૈવેહ ભવતાં હેતુરેકત્ર બન્ધને ।
રજ્જુઃ શૂન્યાશયપ્રોતા મુક્તાનામાતતા યથા

કલ્પનામાત્રકલિતા સત્યૈષા હિ ન વસ્તુતઃ ।
અસંકલ્પનમાત્રેણ દાત્રેણેવ વિલૂયતે

એષા હિ ભવતામેવ વિમોહાય ક્ષયાય ચ ।
વાતલેખેવ દીપાનાં સ્ફુરતામપિ તેજસામ્

હે ચિત્ત સર્વેન્દ્રિયકોશ તસ્મા-
ત્સર્વેન્દ્રિયૈરૈક્યમુપેત્ય નૂનમ્ ।
આલોક્ય ચાત્માનમસત્સ્વરૂપં
નિર્વાણમેવામલબોધમાસ્સ્વ

વિષયવિષવિષૂચિકામનન્તાં
નિપુણમહંસ્થિતિવાસનામપાસ્ય ।
અભિમતપરિહારમન્ત્રયુક્ત્યા
ભવ વિભવો ભગવાન્ભિયામભૂમિઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મો૦ ઉપશમપ્રકરણે ઉદ્દાલકવિચારો નામ દ્વિપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ