Yoga Vasistha · Chapter 5.51

ekapañcāśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
paridīrghāsu tanvīṣu sutīkṣṇāsu sitāsu ca /
kṣuradhāropamānāsu cittavṛttiṣu tiṣṭha mā

kālena mahatā kṣetre jāteyaṃ buddhivallarī /
vṛddhiṃ vivekasekena naya tāṃ nayakovida

yāvanmlāyati no kāyalatikā kālabhāsvatā /
bhūtale'patitāṃ tāvadenāmuddhṛtya dhāraya

madvākyārthaikatattvajña madvākyārthaikabhāvanāt /
sukhamāpnoṣi sarpāriryathābhraravabhāvanāt

uddālakavadālūnaṃ viśīrṇaṃ bhūtapañcakam /
kṛtvā kṛtvā dhiyā dhīradhīrayāntarvicāraya

śrīrāma uvāca /
kena krameṇa bhagavanmuninoddālakena tat /
bhūtapañcakamālūnaṃ kṛtvāntaḥ pravicāritam

śrīvasiṣṭha uvāca /
śrṛṇu rāma yathāpūrvaṃ bhūtavṛndavicāraṇāt /
uddālakena saṃprāptā paramā dṛṣṭirakṣatā

jagajjīrṇagṛhasyāsya koṇe kasmiṃścidātate /
bhūmeraniladignāmni bhūbhṛdbhāṇḍasamākule

gandhamādanaśailendranāmni kācitkila sthalī /
vidyate kīrṇakusumā drumakarpūrakesarā

vicitravarṇavihagā nānāvallīvilāsinī /
vanecaravyāptataṭī puṣpakesarabhāsinī

kvacitsphītamahāratnā kvacillolāmbujotpalā /
kvacinnīhārakabarī sarasīdarpaṇā kvacit

tatra kasmiṃścidudite sānau saralapādape /
āgulphākīrṇakusume snigdhacchāyamahādrume

uddālako nāma munirmaunī mānī mahāmatiḥ /
aprāptayauvanaḥ pūrvamuvāsoddāmatāpasaḥ

prathamaṃ tu babhūvāsāvalpaprajño vicāravān /
aprāptapadaviśrāntiraprabuddhaḥ śubhāśayaḥ

tataḥ krameṇa tapasā śāstrārthaniyamaiḥ kramaiḥ /
viveka ājagāmainaṃ navarturiva bhūtalam

athemaṃ cintayāmāsa saṃsārāmayabhīrudhīḥ /
ekānta eva nivasankadācitkāntamānasaḥ

kiṃ tatprāpyaṃ pradhānaṃ syādyadviśrāntau na śocyate /
yatprāpya janmanā bhūyaḥ saṃbandho nopajāyate

kadāhaṃ tyaktamanane pade paramapāvane /
ciraṃ viśrāntimeṣyāmi meruśrṛṅga ivāmbudaḥ

kadā śamamupaiṣyanti mamāntarbhogasaṃvidaḥ /
ālolakallolaravā ūrmayo'mbunidhāviva

idaṃ kṛtvedamapyanyatkartavyamiti kalpanām /
kadāntarvihasiṣyāmi padaviśrāntayā dhiyā

kadā vikalpajālaṃ me na lagiṣyati cetasi /
sthitamapyujjhitāsaṅgaṃ payaḥ padmadale yathā

kadā bahulakallolāṃ nāvā paramayā dhiyā /
paritīrṇo bhaviṣyāmi mattāṃ tṛṣṇātaraṅgiṇīm

kademāṃ jāgatairbhūtaiḥ kriyamāṇāmasanmayīm /
kriyāmapahasiṣyāmi bālalīlāmivākulām

kadā vikalpaparyastaṃ mano dolāvadolanam /
śamameṣyati me śāntavātaujasa iva bhramaḥ

kadoditavapurbhāsā vihasañjāgatīrgatīḥ /
antaḥ saṃtoṣameṣyāmi virāḍātmeva pūrṇadhīḥ

antaḥ samasamākāraḥ saumyaḥ sarvārthanispṛhaḥ /
kadopaśamameṣyāmi manthamuktāmṛtābdhivat

kademāmacalāṃ dṛśyaśriyamāśāśatātmikām /
sarvāṃ suṣuptavatpaśyanbhaviṣyāmyantarātataḥ

sabāhyābhyantaraṃ sarva śāntakalpanayā dhiyā /
paśyaṃścinmātramakhilaṃ bhāvayiṣyāmyahaṃ kadā

kadopaśāntacittātmā cittāmupagataḥ parām /
paramālokameṣyāmi jātyandhavigamādiva

kadābhyāsopalabhyena citprakāśena cāruṇā /
dūrādālokayiṣyāmi tanvīṃ kālakalāmimām

īhitānīhitairmukto heyopādeyavarjitaḥ /
kadāntastoṣameṣyāmi svaprakāśapade sthitaḥ

kadāśākauśikīkīrṇā jāḍyajīrṇahṛdambujā /
kṣayameṣyati kṛṣṇeyaṃ kadā me doṣayāminī

kadopaśāntamanano dharaṇīdharakandare /
sameṣyāmi śilāsāmyaṃ nirvikalpasamādhinā

kadā me mānamātaṅgaḥ svābhimānamahāmadaḥ /
sattvāvabodhahariṇā hato nāśamupaiṣyati

niraṃśadhyānaviśrāntermūkasya mama mūrdhani /
kadā tārṇaṃ kariṣyanti kulāyaṃ vanaghūrṇikāḥ

kadā niḥśaṅkamurasi dhyānadhīradhiyaḥ khagāḥ /
mama viśrāntimeṣyanti śailasthāṇvacalasthiteḥ

tṛṣṇākarañjajaṭilāṃ janmajarjaragulmikām /
saṃsārāraṇyasarasīṃ tyaktvā yāsyāmyahaṃ kadā

iti cintāparavaśo vana uddālako dvijaḥ /
punaḥ punastūpaviśandhyānābhyāsaṃ cakāra ha

viṣayairnīyamāne tu citte markaṭacañcale /
na sa lebhe samādhānapratiṣṭhāṃ prītidāyinīm

kadācidbāhyasaṃsparśaparityāgādanantaram /
tasyāgacchaccittakapiḥ prodvegaṃ sattvasaṃsthitau

kadācidāntarān sparśānparityajya manaḥkapiḥ /
lolatvāttasya saṃyāto viṣayaṃ viṣadagdhavat

kadāciduditārkābhaṃ tejo dṛṣṭvāntare manaḥ /
viṣayonmukhatāṃ yātaṃ tasya tāmarasekṣaṇa

āntarāndhyatamastyāgaṃ kṛtvā viṣayalampaṭam /
tasyoḍḍīya mano yāti kadācittrastapakṣivat

bāhyānābhyantarānsparśāṃstyaktvā nidrāṃ ca tanmanaḥ /
tamastejontike lebhe kadācicchāśvatīṃ sthitim

iti paryākulasyāntaḥ sa khalu dhyānavṛttiṣu /
darīṣvanvahamugrāsu vātamagna iva drumaḥ

atiṣṭhaddhyānasaṃrūḍhamananaḥ saṃkaṭe yathā /
dolāyitavapustucchatṛṣṇātīrataraṅgakaiḥ

atha paryākulamanā vijahāra munirgirau /
pratyahaṃ divasādhīśo mahāmerāvivaikakaḥ

samastabhūtaduṣprāpāmekadā prāpa kandarām /
saṃśāntasarvasaṃcārāṃ munirmokṣadaśāmiva

aparyākulitāṃ vātairaprāptamṛgapakṣiṇīm /
adṛṣṭāṃ devagandharvaiḥ paramākāśaśobhanām

puṣpaprakarasaṃchannāṃ mṛduśādvalakomalām /
jyotīrasāśmasaṃprotaiḥ kṛtāṃ marakatairiva

susnigdhaśītalacchāyāṃ prakaṭāṃ ratnadīpakaiḥ /
suguptāṃ vanadevīnāmantaḥpurakuṭīmiva

kulambanāhimālokāṃ nātyuṣṇāṃ nātiśītalām /
śāradasyoditārkasya hemagaurīṃ prabhāmiva

bālālokaparimlānāṃ komalāśabdamārutām /
mañjarījaṭilopetāṃ bālāṃ mālāvatīmiva

upaśamapadavīmivānurūpāṃ
kamalajaviśramaṇāya yogyarūpām /
kusumanikarakomalābhirāmāṃ
sarasijakoṭarakomalāṃ samantāt

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe uddālakamanoratho nāmaikapañcāśaḥ sargaḥ