યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.51

એકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
પરિદીર્ઘાસુ તન્વીષુ સુતીક્ષ્ણાસુ સિતાસુ ચ ।
ક્ષુરધારોપમાનાસુ ચિત્તવૃત્તિષુ તિષ્ઠ મા

કાલેન મહતા ક્ષેત્રે જાતેયં બુદ્ધિવલ્લરી ।
વૃદ્ધિં વિવેકસેકેન નય તાં નયકોવિદ

યાવન્મ્લાયતિ નો કાયલતિકા કાલભાસ્વતા ।
ભૂતલેઽપતિતાં તાવદેનામુદ્ધૃત્ય ધારય

મદ્વાક્યાર્થૈકતત્ત્વજ્ઞ મદ્વાક્યાર્થૈકભાવનાત્ ।
સુખમાપ્નોષિ સર્પારિર્યથાભ્રરવભાવનાત્

ઉદ્દાલકવદાલૂનં વિશીર્ણં ભૂતપઞ્ચકમ્ ।
કૃત્વા કૃત્વા ધિયા ધીરધીરયાન્તર્વિચારય

શ્રીરામ ઉવાચ ।
કેન ક્રમેણ ભગવન્મુનિનોદ્દાલકેન તત્ ।
ભૂતપઞ્ચકમાલૂનં કૃત્વાન્તઃ પ્રવિચારિતમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
શ્રૃણુ રામ યથાપૂર્વં ભૂતવૃન્દવિચારણાત્ ।
ઉદ્દાલકેન સંપ્રાપ્તા પરમા દૃષ્ટિરક્ષતા

જગજ્જીર્ણગૃહસ્યાસ્ય કોણે કસ્મિંશ્ચિદાતતે ।
ભૂમેરનિલદિગ્નામ્નિ ભૂભૃદ્ભાણ્ડસમાકુલે

ગન્ધમાદનશૈલેન્દ્રનામ્નિ કાચિત્કિલ સ્થલી ।
વિદ્યતે કીર્ણકુસુમા દ્રુમકર્પૂરકેસરા

વિચિત્રવર્ણવિહગા નાનાવલ્લીવિલાસિની ।
વનેચરવ્યાપ્તતટી પુષ્પકેસરભાસિની

ક્વચિત્સ્ફીતમહારત્ના ક્વચિલ્લોલામ્બુજોત્પલા ।
ક્વચિન્નીહારકબરી સરસીદર્પણા ક્વચિત્

તત્ર કસ્મિંશ્ચિદુદિતે સાનૌ સરલપાદપે ।
આગુલ્ફાકીર્ણકુસુમે સ્નિગ્ધચ્છાયમહાદ્રુમે

ઉદ્દાલકો નામ મુનિર્મૌની માની મહામતિઃ ।
અપ્રાપ્તયૌવનઃ પૂર્વમુવાસોદ્દામતાપસઃ

પ્રથમં તુ બભૂવાસાવલ્પપ્રજ્ઞો વિચારવાન્ ।
અપ્રાપ્તપદવિશ્રાન્તિરપ્રબુદ્ધઃ શુભાશયઃ

તતઃ ક્રમેણ તપસા શાસ્ત્રાર્થનિયમૈઃ ક્રમૈઃ ।
વિવેક આજગામૈનં નવર્તુરિવ ભૂતલમ્

અથેમં ચિન્તયામાસ સંસારામયભીરુધીઃ ।
એકાન્ત એવ નિવસન્કદાચિત્કાન્તમાનસઃ

કિં તત્પ્રાપ્યં પ્રધાનં સ્યાદ્યદ્વિશ્રાન્તૌ ન શોચ્યતે ।
યત્પ્રાપ્ય જન્મના ભૂયઃ સંબન્ધો નોપજાયતે

કદાહં ત્યક્તમનને પદે પરમપાવને ।
ચિરં વિશ્રાન્તિમેષ્યામિ મેરુશ્રૃઙ્ગ ઇવામ્બુદઃ

કદા શમમુપૈષ્યન્તિ મમાન્તર્ભોગસંવિદઃ ।
આલોલકલ્લોલરવા ઊર્મયોઽમ્બુનિધાવિવ

ઇદં કૃત્વેદમપ્યન્યત્કર્તવ્યમિતિ કલ્પનામ્ ।
કદાન્તર્વિહસિષ્યામિ પદવિશ્રાન્તયા ધિયા

કદા વિકલ્પજાલં મે ન લગિષ્યતિ ચેતસિ ।
સ્થિતમપ્યુજ્ઝિતાસઙ્ગં પયઃ પદ્મદલે યથા

કદા બહુલકલ્લોલાં નાવા પરમયા ધિયા ।
પરિતીર્ણો ભવિષ્યામિ મત્તાં તૃષ્ણાતરઙ્ગિણીમ્

કદેમાં જાગતૈર્ભૂતૈઃ ક્રિયમાણામસન્મયીમ્ ।
ક્રિયામપહસિષ્યામિ બાલલીલામિવાકુલામ્

કદા વિકલ્પપર્યસ્તં મનો દોલાવદોલનમ્ ।
શમમેષ્યતિ મે શાન્તવાતૌજસ ઇવ ભ્રમઃ

કદોદિતવપુર્ભાસા વિહસઞ્જાગતીર્ગતીઃ ।
અન્તઃ સંતોષમેષ્યામિ વિરાડાત્મેવ પૂર્ણધીઃ

અન્તઃ સમસમાકારઃ સૌમ્યઃ સર્વાર્થનિસ્પૃહઃ ।
કદોપશમમેષ્યામિ મન્થમુક્તામૃતાબ્ધિવત્

કદેમામચલાં દૃશ્યશ્રિયમાશાશતાત્મિકામ્ ।
સર્વાં સુષુપ્તવત્પશ્યન્ભવિષ્યામ્યન્તરાતતઃ

સબાહ્યાભ્યન્તરં સર્વ શાન્તકલ્પનયા ધિયા ।
પશ્યંશ્ચિન્માત્રમખિલં ભાવયિષ્યામ્યહં કદા

કદોપશાન્તચિત્તાત્મા ચિત્તામુપગતઃ પરામ્ ।
પરમાલોકમેષ્યામિ જાત્યન્ધવિગમાદિવ

કદાભ્યાસોપલભ્યેન ચિત્પ્રકાશેન ચારુણા ।
દૂરાદાલોકયિષ્યામિ તન્વીં કાલકલામિમામ્

ઈહિતાનીહિતૈર્મુક્તો હેયોપાદેયવર્જિતઃ ।
કદાન્તસ્તોષમેષ્યામિ સ્વપ્રકાશપદે સ્થિતઃ

કદાશાકૌશિકીકીર્ણા જાડ્યજીર્ણહૃદમ્બુજા ।
ક્ષયમેષ્યતિ કૃષ્ણેયં કદા મે દોષયામિની

કદોપશાન્તમનનો ધરણીધરકન્દરે ।
સમેષ્યામિ શિલાસામ્યં નિર્વિકલ્પસમાધિના

કદા મે માનમાતઙ્ગઃ સ્વાભિમાનમહામદઃ ।
સત્ત્વાવબોધહરિણા હતો નાશમુપૈષ્યતિ

નિરંશધ્યાનવિશ્રાન્તેર્મૂકસ્ય મમ મૂર્ધનિ ।
કદા તાર્ણં કરિષ્યન્તિ કુલાયં વનઘૂર્ણિકાઃ

કદા નિઃશઙ્કમુરસિ ધ્યાનધીરધિયઃ ખગાઃ ।
મમ વિશ્રાન્તિમેષ્યન્તિ શૈલસ્થાણ્વચલસ્થિતેઃ

તૃષ્ણાકરઞ્જજટિલાં જન્મજર્જરગુલ્મિકામ્ ।
સંસારારણ્યસરસીં ત્યક્ત્વા યાસ્યામ્યહં કદા

ઇતિ ચિન્તાપરવશો વન ઉદ્દાલકો દ્વિજઃ ।
પુનઃ પુનસ્તૂપવિશન્ધ્યાનાભ્યાસં ચકાર હ

વિષયૈર્નીયમાને તુ ચિત્તે મર્કટચઞ્ચલે ।
ન સ લેભે સમાધાનપ્રતિષ્ઠાં પ્રીતિદાયિનીમ્

કદાચિદ્બાહ્યસંસ્પર્શપરિત્યાગાદનન્તરમ્ ।
તસ્યાગચ્છચ્ચિત્તકપિઃ પ્રોદ્વેગં સત્ત્વસંસ્થિતૌ

કદાચિદાન્તરાન્ સ્પર્શાન્પરિત્યજ્ય મનઃકપિઃ ।
લોલત્વાત્તસ્ય સંયાતો વિષયં વિષદગ્ધવત્

કદાચિદુદિતાર્કાભં તેજો દૃષ્ટ્વાન્તરે મનઃ ।
વિષયોન્મુખતાં યાતં તસ્ય તામરસેક્ષણ

આન્તરાન્ધ્યતમસ્ત્યાગં કૃત્વા વિષયલમ્પટમ્ ।
તસ્યોડ્ડીય મનો યાતિ કદાચિત્ત્રસ્તપક્ષિવત્

બાહ્યાનાભ્યન્તરાન્સ્પર્શાંસ્ત્યક્ત્વા નિદ્રાં ચ તન્મનઃ ।
તમસ્તેજોન્તિકે લેભે કદાચિચ્છાશ્વતીં સ્થિતિમ્

ઇતિ પર્યાકુલસ્યાન્તઃ સ ખલુ ધ્યાનવૃત્તિષુ ।
દરીષ્વન્વહમુગ્રાસુ વાતમગ્ન ઇવ દ્રુમઃ

અતિષ્ઠદ્ધ્યાનસંરૂઢમનનઃ સંકટે યથા ।
દોલાયિતવપુસ્તુચ્છતૃષ્ણાતીરતરઙ્ગકૈઃ

અથ પર્યાકુલમના વિજહાર મુનિર્ગિરૌ ।
પ્રત્યહં દિવસાધીશો મહામેરાવિવૈકકઃ

સમસ્તભૂતદુષ્પ્રાપામેકદા પ્રાપ કન્દરામ્ ।
સંશાન્તસર્વસંચારાં મુનિર્મોક્ષદશામિવ

અપર્યાકુલિતાં વાતૈરપ્રાપ્તમૃગપક્ષિણીમ્ ।
અદૃષ્ટાં દેવગન્ધર્વૈઃ પરમાકાશશોભનામ્

પુષ્પપ્રકરસંછન્નાં મૃદુશાદ્વલકોમલામ્ ।
જ્યોતીરસાશ્મસંપ્રોતૈઃ કૃતાં મરકતૈરિવ

સુસ્નિગ્ધશીતલચ્છાયાં પ્રકટાં રત્નદીપકૈઃ ।
સુગુપ્તાં વનદેવીનામન્તઃપુરકુટીમિવ

કુલમ્બનાહિમાલોકાં નાત્યુષ્ણાં નાતિશીતલામ્ ।
શારદસ્યોદિતાર્કસ્ય હેમગૌરીં પ્રભામિવ

બાલાલોકપરિમ્લાનાં કોમલાશબ્દમારુતામ્ ।
મઞ્જરીજટિલોપેતાં બાલાં માલાવતીમિવ

ઉપશમપદવીમિવાનુરૂપાં
કમલજવિશ્રમણાય યોગ્યરૂપામ્ ।
કુસુમનિકરકોમલાભિરામાં
સરસિજકોટરકોમલાં સમન્તાત્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે ઉદ્દાલકમનોરથો નામૈકપઞ્ચાશઃ સર્ગઃ