Yoga Vasistha · Chapter 5.50
pañcāśaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
evameṣātivitatā durjñānā raghunandana /
mahāmohamayī māyā viṣamā pāramātmikī
kva muhūrtadvayasvapnasaṃbhramāllokadṛṣṭatā /
kvānekavarṣasaṃbhuktaśvapacāvanipabhramaḥ
kva saṃbhramopalabdhatvaṃ kva pratyakṣanidarśanam /
kvāsatyatvamasaṃdigdhaṃ kva satyapariṇāmitā
ato vacmi mahābāho māyeyaṃ viṣamānvaham /
asāvadhānamanasaṃ saṃyojayati saṃkaṭe
śrīrāma uvāca /
evamasya kathaṃ brahmanmāyācakrasya rodhanam /
kuryuḥ pravahato vegātsarvāṅgacchedakāriṇaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
asya saṃsārarūpasya māyācakrasya rāghava /
cittaṃ viddhi mahānābhiṃ bhramato bhramadāyinaḥ
tasmindrutamavaṣṭabdhe dhiyā puruṣayatnataḥ /
gṛhītanābhivahanānmāyācakraṃ nirudhyate
avaṣṭabdhamanonābhimohacakraṃ na gacchati /
yathā rajjvāṃ niruddhāyāṃ kīlakaṃ rajjuveṣṭitam
cakrayuddhaikatajjño'si kasmājjānāsi nānagha /
cakraṃ nābhāvavaṣṭabdhaṃ vaśamāyāti nānyathā
cittaṃ nābhimavaṣṭabhya tasmādyatnena rāghava /
saṃsāracakraṃ vahanādātmanaḥ parirodhaya
etāṃ yuktiṃ vinā duḥkhamanantamitamātmanaḥ /
asyāṃ dṛṣṭau kṣaṇādantaṃ gatamevāvalokaya
cittākramaṇamātrāttu paramādauṣadhādṛte /
prayatnenāpi saṃsāramahārogo na śāmyati
tasmādrāghava saṃtyajya tīrthadānatapaḥkriyāḥ /
śreyase paramāyāntaścittameva vaśaṃ kuru
cittāntareva saṃsāraḥ kumbhāntaḥ kumbhakhaṃ yathā /
cittanāśe na saṃsāraḥ kumbhanāśe na kumbhakham
ciraṃ saṃsaraṇākāśakoṭaraṃ cittakumbhakham /
vināśyātulitākāśasvarūpaṃ rūpamāviśa
vartamānamanāyāsaṃ bhajadvāhyadhiyā kṣaṇam /
bhūtaṃ bhaviṣyadabhajadyāti cittamacittatām
saṃkalpāṃśānusaṃdhānavarjanaṃ cetpratikṣaṇam /
karoṣi tadacittatvaṃ prāpta evāsi pāvanam
yāvatsaṃkalpakalanā tāvaccittavibhūtayaḥ /
yāvajjaladavistārastāvatkhajalabindavaḥ
sacittaṃ cetanaṃ yāvattāvatsaṃkalpakalpanam /
sacandrāṃśu jagadyāvattāvatprāleyaleśakāḥ
cetanaṃ cittariktaṃ cedbhāvitaṃ tatsvasaṃsṛteḥ /
āmūlameva dagdhāni viddhi mūlāni siddhavat
cetanaṃ cittariktaṃ hi pratyakcetanamucyate /
nirmanaskasvabhāvaṃ tanna tatra kalanāmalaḥ
sā satyatā sā śivatā sāvasthā pāramātmikī /
sarvajñatā sā sā dṛṣṭirnatu yatra manaḥ kṣatam
mano yatra tu tatrāśāstatra duḥkhasukhāni ca /
sadā saṃnidhimāyānti śmaśāna iva vāyasāḥ
vastutattvāvabodhena sarvabhāvavyavasthiteḥ /
sasṛtivrataterbījaṃ saṃkalpenopajāyate
śāstrasajjanasaṃparkasaṃtatābhyāsayogataḥ /
jāgatānāmavastutvaṃ bhāvānāmavagamyate
avivekādupāhṛtya cetasodyamaniścayaiḥ /
balātkāreṇa saṃyojyaṃ śāstrasatpuruṣakramaiḥ
mukhyaṃ kāraṇamātmaiva paramātmāvalokane /
agādhe patitaṃ ratnaṃ ratnenaivāvalokyate
svānubhūtāni duḥkhāni svātmaiva tyaktumicchati /
tenātmaivātmavijñāne heturekaḥ paraḥ smṛtaḥ
pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi /
nirastamananānantasaṃvinmātraparo bhava
jāyamānastathā jīvanmriyamāṇaḥ kriyārataḥ /
svātmanyamalatāṃ prāpte saṃvidaṃśe sthiro bhava
mamedaṃ tadayaṃ so'hamiti saṃtyajya vāsanāḥ /
ekaniṣṭhatayāntasthasaṃvinmātraparo bhava
vartamānabhaviṣyantyoḥ sthityorādehamekadhīḥ /
svasaṃvittyānusaṃdhānasamādhānaparo bhava
bālyayauvanavṛddheṣu duḥkheṣu ca sukheṣu ca /
jāgratsvapnasuṣupteṣu svasaṃvittiparo bhava
malaṃ saṃvedyamutsṛjya mano nirgalayanparam /
āśāpāśamalaṃ chittvā svasaṃvittiparo bhava
śubhāśubhasvasaṃketasaṃśāntāśāviṣūcikaḥ /
naṣṭeṣṭāniṣṭadṛṣṭistvaṃ saṃvitsāraparo bhava
sakartṛkarmakaraṇānsvāsparśānantarā spṛśan /
nirvikalpanirālambaḥ svacinmātraparo bhava
jāgratyeva hi saṃsuptāṃ bhāvayansusthirāṃ sthitim /
sarvamasmīti saṃcintya sattaikātmavapurbhava
nānā'nānādaśāmukto yukto muktatayā same /
samagrakalanādīpaḥ svacinmātraparo bhava
ātmatāparate tyaktvā nirvibhāgo jagatsthitau /
vajrastambhavadātmānamavalambya sthiro bhava
sthitvāntarmānasānpāśānāśārūpānudārayā /
dhiyā dhairyaikadharmiṇyā nirdharmādharmatā vraja
samāsvādayatastattvaṃ svasaṃvedanadharmiṇaḥ /
viṣaṃ hālāhalamapi yāsyatyamṛtatāmatha
tadodeti mahāmohaḥ saṃsṛtibhramakāraṇam /
nirmalāyā niraṃśāyāḥ saṃvitteścāmatiryadā
tadā saṃkṣīyate mohaḥ saṃsārabhramakāraṇam /
nirmalāyāṃ niraṃśāyāṃ svasaṃvittau sthitiryadā
svarūpamanuyātasya tīrṇasyāśāmahārṇavam /
prasariṣyati te saṃvitsaryāṃśuriva sarvataḥ
svabhāvamālokayata ānandādvayasaṃsthiteḥ /
rasāyanamapi svādu rāma prativiṣāyate
tairno bhajāmahe puṃbhirye svabhāvamupāgatāḥ /
śeṣāḥ puruṣanāmāno gardabhā dīrghabāhavaḥ
parvatātparvataṃ yānti puro'dreriva dantinaḥ /
parāṃ koṭiṃ prayātasya svasaṃvittyunnatasthiteḥ
adṛṣṭādṛśyasīmno'ntaḥ sūryādīnyakhilānyapi /
na tejāṃsyupakurvanti svasaṃviddivyacakṣuṣaḥ
avastutāṃ vrajantyete mādhyāhnā iva dīpakāḥ /
arkādayo mahālokā vidyayādhigatātmanaḥ
tejoṃśuṣu prabhāveṣu baliṣvapi mahatsvapi /
sarveṣūnnatiyukteṣu tattvajñaḥ paramonnataḥ
bhāntīha bhāsā yasyārkavahnīndumaṇitārakāḥ /
tathā jagati rājante jñātajñeyā narottamāḥ
dharāvivarakīṭebhyo gardabhebhyo'pi mānavaḥ /
tiryagbhyaścāpyatattvajñā rāma tucchatarāḥ smṛtāḥ
tāvatsaṃmohavetālo dehī yāvadanātmavān /
ātmajña eva saṃyuktaścetaneneti tadvidaḥ
anātmajño hi duḥkhehaḥ prasphurannapi bhūtale /
śava eva bhramatyuccairātmajñastu sacetanaḥ
dūrādātmajñatā yāti citte pīvaratāṃ gate /
ālokalakṣmīrabhito mahāmegha ivotthite
bhogābhogatiraskāraiḥ kārśyaṃ neyaṃ śanairmanaḥ /
rasāpahāraistajjñena kālenājīrṇaparṇavat
anyātmanyātmabhāvena dehamātrāsthayānayā /
putradārakuṭumbaiśca ceto gacchati pīnatām
ahaṃkāravikāreṇa mamatāmalahelayā /
idaṃ mameti bhāvena ceto gacchati pīnatām
jarāmaraṇaduḥkhena vyarthamunnatimīyuṣā /
doṣāśīviṣakośena ceto gacchati pīnatām
ādhivyādhivilāsena samāśvāsena saṃsṛteḥ /
heyādeyaprayatnena ceto gacchati pīnatām
snehena dhanalobhena lābhena maṇiyoṣitām /
āpātaramaṇīyena ceto gacchati pīnatām
durāśākṣīrapānena bhogānilabalena ca /
āsthādānena cāreṇa cittāhiryāti pīnatām
āgamāpāyavapuṣā viṣavaiṣamyaśaṃsinā /
bhogābhogena bhīmena ceto gacchati pīnatām
śarīraduḥśvabhraciraprarūḍhaṃ
cintācayoccākṛtimañjarīkam /
jarāmṛtivyādhiphalaughanamraṃ
kāmopabhogaughavikāsipuṣpam
vicārasārakrakacena citta-
viṣadrumaṃ tvadbhutamadrikalpam /
āśāmahāśākhamaśaṅkamenaṃ
chindhi prasahyātra vikalpapatram
mattekṣaṇaṃ caikataṭopaveśaṃ
viśrāntisaukhyeṣvasamarthamugram /
ālokanotkaṃ sujanakramālla-
khaṇḍasya caṇḍaṃ sukhaduḥkhagaṇḍam
cetogajaṃ kāyakukānanasthaṃ
sutīkṣṇayā dhīkarajāgrapaṅktyā /
vidārayādīrghavikāradantaṃ
kriyākaraṃ rāghava rājasiṃha
ratiṃ gataṃ nityamasatpradeśe
śarīramāṃsagrasanena puṣṭam /
duṣṭakriyākarkaśacañcudaṇḍa-
mekekṣaṇaṃ puṣṭatamoṃśukṛṣṇam
dūre samutsāraya bhārabhūtaṃ
duśceṣṭitaṃ karkaśamāraṭantam /
gandhodgataṃ kāyakulāyakośā-
ddoṣopaśāntyai nijacittakākam
tṛṣṇāpiśācyā paricaryamāṇaṃ
viśrāntamajñānamahāvaṭeṣu /
bhrāntaṃ ciraṃ dehaśateṣvaṭavyāṃ
svasaṃsṛtau cetanavarjiteṣu
vivekavairāgyaguruprayatna-
mantraiḥ svatantraiḥ svacidātmagehāt /
notsādayeccittapiśācamenaṃ
yāvatkutastāvadihātmasiddhiḥ
śubhāśubhāsyaṃ hatamānavaughaṃ
cintāviṣaṃ kāyakukañcukaṃ ca /
ajasramacchaśvasanāśanaṃ ca
sarvasya nānābhayanāśadaṃ ca
hṛdajjaduḥśālmalikoṭarastha-
mamoghayā citkhagamantraśaktyā /
nītvā śamaṃ rāma manomahāhiṃ
bhayaṃ bhṛśaṃ projjhya bhavābhayātmā
amaṅgalākāradharaḥ śarīra-
śavāvalīsaṃtatasevanena /
digāvalīsaṃbhramaṇaśramārtaḥ
śmaśānasevī vapuṣā kṣatena
bhogamiṣo dikṣvabhidhāvamāna
utkandharo dhīravivṛddhagardhaḥ /
uḍḍīya vai gacchati cittagṛdhro
dehadrumāttannipuṇaṃ jayaste
bhrāntaṃ vanānteṣu digantareṣu
phalārthinaṃ cañcalamākulāṅgam /
janmāvanerjanmamahiṃ prayātaṃ
saṃsārabandhaṃ janatāṃ hasantam
drume'kṣināsākusume bhujādi-
śākhe vilolāṅgulijālapatre /
samullasantaṃ parimārayānta-
rmanomahāmarkaṭamaṅga siddhyai
abhyutthitaṃ satphalasaṃkṣayāya
lasanmukhāsaṅgitaḍitprakāśam /
varṣantamāsāramanarthasārtha-
māndolitaṃ vāsanavātyayāntaḥ
saṃkalpasaṃkalpanavarjanogra-
mantraprabhāvādhṛdayāmbarastham /
sotsāhamutsādaya cittameghaṃ
bṛhatphalaṃ prāpya bhavālamādyaḥ
granthīkṛtaṃ karmabhirātmasṛṣṭe-
rmantrairabhedyaṃ jvalanairadagdham /
pīḍāṃ parāmātmani kalpayantaṃ
samastajātyantaradīrghadāma
saṃprotaniḥsaṃkhyaśarīramālaṃ
balādasaṃkalpanamātraśastraiḥ /
chittvā svayaṃ rāghava cittapāśaṃ
yathāsukhaṃ tvaṃ viharāstaśaṅkaḥ
phūtkāradagdhākhilapānthaloka-
matyantaduṣprāpaparaprabodham /
āśīviṣaṃ śoṣitalokakhaṇḍaṃ
vyāttyāmiṣoddhūtaśarīradaṇḍam
āmantharaṃ dehaguhāsu guptaṃ
saṃkalpaghorājagaraṃ javena /
akāmanānāmamahānalena
balena dagdhvā vibhavo bhava tvam
cittena cetaḥ śamamāśu nītvā
śuddhena ghorāstramivāstrayuktyā /
cirāya sādho tyaja cañcalatvaṃ
vimarkaṭo vṛkṣa ivākṣataśrīḥ
amalamiti ca kṛtvā cetasā vītaśaṅka-
mupaśamitamano'ntaḥ sarvamādehameva /
tṛṇalavalaghu paśyam̐llīlayā heyadṛṣṭyā
piva vihara ramasva prāptasaṃsārapāraḥ
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe rāghavāśayaviniyogo nāma pañcāśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0