Language

ENहिગુ
Scripture Library

Yoga Vasistha · Chapter 5.50

5.50.50

pañcāśaḥ sargaḥ

5.50.1

śrīvasiṣṭha uvāca /
evameṣātivitatā durjñānā raghunandana /
mahāmohamayī māyā viṣamā pāramātmikī

5.50.2

kva muhūrtadvayasvapnasaṃbhramāllokadṛṣṭatā /
kvānekavarṣasaṃbhuktaśvapacāvanipabhramaḥ

5.50.3

kva saṃbhramopalabdhatvaṃ kva pratyakṣanidarśanam /
kvāsatyatvamasaṃdigdhaṃ kva satyapariṇāmitā

5.50.4

ato vacmi mahābāho māyeyaṃ viṣamānvaham /
asāvadhānamanasaṃ saṃyojayati saṃkaṭe

5.50.5

śrīrāma uvāca /
evamasya kathaṃ brahmanmāyācakrasya rodhanam /
kuryuḥ pravahato vegātsarvāṅgacchedakāriṇaḥ

5.50.6

śrīvasiṣṭha uvāca /
asya saṃsārarūpasya māyācakrasya rāghava /
cittaṃ viddhi mahānābhiṃ bhramato bhramadāyinaḥ

5.50.7

tasmindrutamavaṣṭabdhe dhiyā puruṣayatnataḥ /
gṛhītanābhivahanānmāyācakraṃ nirudhyate

5.50.8

avaṣṭabdhamanonābhimohacakraṃ na gacchati /
yathā rajjvāṃ niruddhāyāṃ kīlakaṃ rajjuveṣṭitam

5.50.9

cakrayuddhaikatajjño'si kasmājjānāsi nānagha /
cakraṃ nābhāvavaṣṭabdhaṃ vaśamāyāti nānyathā

5.50.10

cittaṃ nābhimavaṣṭabhya tasmādyatnena rāghava /
saṃsāracakraṃ vahanādātmanaḥ parirodhaya

5.50.11

etāṃ yuktiṃ vinā duḥkhamanantamitamātmanaḥ /
asyāṃ dṛṣṭau kṣaṇādantaṃ gatamevāvalokaya

5.50.12

cittākramaṇamātrāttu paramādauṣadhādṛte /
prayatnenāpi saṃsāramahārogo na śāmyati

5.50.13

tasmādrāghava saṃtyajya tīrthadānatapaḥkriyāḥ /
śreyase paramāyāntaścittameva vaśaṃ kuru

5.50.14

cittāntareva saṃsāraḥ kumbhāntaḥ kumbhakhaṃ yathā /
cittanāśe na saṃsāraḥ kumbhanāśe na kumbhakham

5.50.15

ciraṃ saṃsaraṇākāśakoṭaraṃ cittakumbhakham /
vināśyātulitākāśasvarūpaṃ rūpamāviśa

5.50.16

vartamānamanāyāsaṃ bhajadvāhyadhiyā kṣaṇam /
bhūtaṃ bhaviṣyadabhajadyāti cittamacittatām

5.50.17

saṃkalpāṃśānusaṃdhānavarjanaṃ cetpratikṣaṇam /
karoṣi tadacittatvaṃ prāpta evāsi pāvanam

5.50.18

yāvatsaṃkalpakalanā tāvaccittavibhūtayaḥ /
yāvajjaladavistārastāvatkhajalabindavaḥ

5.50.19

sacittaṃ cetanaṃ yāvattāvatsaṃkalpakalpanam /
sacandrāṃśu jagadyāvattāvatprāleyaleśakāḥ

5.50.20

cetanaṃ cittariktaṃ cedbhāvitaṃ tatsvasaṃsṛteḥ /
āmūlameva dagdhāni viddhi mūlāni siddhavat

5.50.21

cetanaṃ cittariktaṃ hi pratyakcetanamucyate /
nirmanaskasvabhāvaṃ tanna tatra kalanāmalaḥ

5.50.22

sā satyatā sā śivatā sāvasthā pāramātmikī /
sarvajñatā sā sā dṛṣṭirnatu yatra manaḥ kṣatam

5.50.23

mano yatra tu tatrāśāstatra duḥkhasukhāni ca /
sadā saṃnidhimāyānti śmaśāna iva vāyasāḥ

5.50.24

vastutattvāvabodhena sarvabhāvavyavasthiteḥ /
sasṛtivrataterbījaṃ saṃkalpenopajāyate

5.50.25

śāstrasajjanasaṃparkasaṃtatābhyāsayogataḥ /
jāgatānāmavastutvaṃ bhāvānāmavagamyate

5.50.26

avivekādupāhṛtya cetasodyamaniścayaiḥ /
balātkāreṇa saṃyojyaṃ śāstrasatpuruṣakramaiḥ

5.50.27

mukhyaṃ kāraṇamātmaiva paramātmāvalokane /
agādhe patitaṃ ratnaṃ ratnenaivāvalokyate

5.50.28

svānubhūtāni duḥkhāni svātmaiva tyaktumicchati /
tenātmaivātmavijñāne heturekaḥ paraḥ smṛtaḥ

5.50.29

pralapanvisṛjangṛhṇannunmiṣannimiṣannapi /
nirastamananānantasaṃvinmātraparo bhava

5.50.30

jāyamānastathā jīvanmriyamāṇaḥ kriyārataḥ /
svātmanyamalatāṃ prāpte saṃvidaṃśe sthiro bhava

5.50.31

mamedaṃ tadayaṃ so'hamiti saṃtyajya vāsanāḥ /
ekaniṣṭhatayāntasthasaṃvinmātraparo bhava

5.50.32

vartamānabhaviṣyantyoḥ sthityorādehamekadhīḥ /
svasaṃvittyānusaṃdhānasamādhānaparo bhava

5.50.33

bālyayauvanavṛddheṣu duḥkheṣu ca sukheṣu ca /
jāgratsvapnasuṣupteṣu svasaṃvittiparo bhava

5.50.34

malaṃ saṃvedyamutsṛjya mano nirgalayanparam /
āśāpāśamalaṃ chittvā svasaṃvittiparo bhava

5.50.35

śubhāśubhasvasaṃketasaṃśāntāśāviṣūcikaḥ /
naṣṭeṣṭāniṣṭadṛṣṭistvaṃ saṃvitsāraparo bhava

5.50.36

sakartṛkarmakaraṇānsvāsparśānantarā spṛśan /
nirvikalpanirālambaḥ svacinmātraparo bhava

5.50.37

jāgratyeva hi saṃsuptāṃ bhāvayansusthirāṃ sthitim /
sarvamasmīti saṃcintya sattaikātmavapurbhava

5.50.38

nānā'nānādaśāmukto yukto muktatayā same /
samagrakalanādīpaḥ svacinmātraparo bhava

5.50.39

ātmatāparate tyaktvā nirvibhāgo jagatsthitau /
vajrastambhavadātmānamavalambya sthiro bhava

5.50.40

sthitvāntarmānasānpāśānāśārūpānudārayā /
dhiyā dhairyaikadharmiṇyā nirdharmādharmatā vraja

5.50.41

samāsvādayatastattvaṃ svasaṃvedanadharmiṇaḥ /
viṣaṃ hālāhalamapi yāsyatyamṛtatāmatha

5.50.42

tadodeti mahāmohaḥ saṃsṛtibhramakāraṇam /
nirmalāyā niraṃśāyāḥ saṃvitteścāmatiryadā

5.50.43

tadā saṃkṣīyate mohaḥ saṃsārabhramakāraṇam /
nirmalāyāṃ niraṃśāyāṃ svasaṃvittau sthitiryadā

5.50.44

svarūpamanuyātasya tīrṇasyāśāmahārṇavam /
prasariṣyati te saṃvitsaryāṃśuriva sarvataḥ

5.50.45

svabhāvamālokayata ānandādvayasaṃsthiteḥ /
rasāyanamapi svādu rāma prativiṣāyate

5.50.46

tairno bhajāmahe puṃbhirye svabhāvamupāgatāḥ /
śeṣāḥ puruṣanāmāno gardabhā dīrghabāhavaḥ

5.50.47

parvatātparvataṃ yānti puro'dreriva dantinaḥ /
parāṃ koṭiṃ prayātasya svasaṃvittyunnatasthiteḥ

5.50.48

adṛṣṭādṛśyasīmno'ntaḥ sūryādīnyakhilānyapi /
na tejāṃsyupakurvanti svasaṃviddivyacakṣuṣaḥ

5.50.49

avastutāṃ vrajantyete mādhyāhnā iva dīpakāḥ /
arkādayo mahālokā vidyayādhigatātmanaḥ

5.50.50

tejoṃśuṣu prabhāveṣu baliṣvapi mahatsvapi /
sarveṣūnnatiyukteṣu tattvajñaḥ paramonnataḥ

5.50.51

bhāntīha bhāsā yasyārkavahnīndumaṇitārakāḥ /
tathā jagati rājante jñātajñeyā narottamāḥ

5.50.52

dharāvivarakīṭebhyo gardabhebhyo'pi mānavaḥ /
tiryagbhyaścāpyatattvajñā rāma tucchatarāḥ smṛtāḥ

5.50.53

tāvatsaṃmohavetālo dehī yāvadanātmavān /
ātmajña eva saṃyuktaścetaneneti tadvidaḥ

5.50.54

anātmajño hi duḥkhehaḥ prasphurannapi bhūtale /
śava eva bhramatyuccairātmajñastu sacetanaḥ

5.50.55

dūrādātmajñatā yāti citte pīvaratāṃ gate /
ālokalakṣmīrabhito mahāmegha ivotthite

5.50.56

bhogābhogatiraskāraiḥ kārśyaṃ neyaṃ śanairmanaḥ /
rasāpahāraistajjñena kālenājīrṇaparṇavat

5.50.57

anyātmanyātmabhāvena dehamātrāsthayānayā /
putradārakuṭumbaiśca ceto gacchati pīnatām

5.50.048

ahaṃkāravikāreṇa mamatāmalahelayā /
idaṃ mameti bhāvena ceto gacchati pīnatām

5.50.59

jarāmaraṇaduḥkhena vyarthamunnatimīyuṣā /
doṣāśīviṣakośena ceto gacchati pīnatām

5.50.60

ādhivyādhivilāsena samāśvāsena saṃsṛteḥ /
heyādeyaprayatnena ceto gacchati pīnatām

5.50.61

snehena dhanalobhena lābhena maṇiyoṣitām /
āpātaramaṇīyena ceto gacchati pīnatām

5.50.62

durāśākṣīrapānena bhogānilabalena ca /
āsthādānena cāreṇa cittāhiryāti pīnatām

5.50.63

āgamāpāyavapuṣā viṣavaiṣamyaśaṃsinā /
bhogābhogena bhīmena ceto gacchati pīnatām

5.50.64

śarīraduḥśvabhraciraprarūḍhaṃ
cintācayoccākṛtimañjarīkam /
jarāmṛtivyādhiphalaughanamraṃ
kāmopabhogaughavikāsipuṣpam

5.50.65

vicārasārakrakacena citta-
viṣadrumaṃ tvadbhutamadrikalpam /
āśāmahāśākhamaśaṅkamenaṃ
chindhi prasahyātra vikalpapatram

5.50.66

mattekṣaṇaṃ caikataṭopaveśaṃ
viśrāntisaukhyeṣvasamarthamugram /
ālokanotkaṃ sujanakramālla-
khaṇḍasya caṇḍaṃ sukhaduḥkhagaṇḍam

5.50.67

cetogajaṃ kāyakukānanasthaṃ
sutīkṣṇayā dhīkarajāgrapaṅktyā /
vidārayādīrghavikāradantaṃ
kriyākaraṃ rāghava rājasiṃha

5.50.68

ratiṃ gataṃ nityamasatpradeśe
śarīramāṃsagrasanena puṣṭam /
duṣṭakriyākarkaśacañcudaṇḍa-
mekekṣaṇaṃ puṣṭatamoṃśukṛṣṇam

5.50.69

dūre samutsāraya bhārabhūtaṃ
duśceṣṭitaṃ karkaśamāraṭantam /
gandhodgataṃ kāyakulāyakośā-
ddoṣopaśāntyai nijacittakākam

5.50.70

tṛṣṇāpiśācyā paricaryamāṇaṃ
viśrāntamajñānamahāvaṭeṣu /
bhrāntaṃ ciraṃ dehaśateṣvaṭavyāṃ
svasaṃsṛtau cetanavarjiteṣu

5.50.71

vivekavairāgyaguruprayatna-
mantraiḥ svatantraiḥ svacidātmagehāt /
notsādayeccittapiśācamenaṃ
yāvatkutastāvadihātmasiddhiḥ

5.50.72

śubhāśubhāsyaṃ hatamānavaughaṃ
cintāviṣaṃ kāyakukañcukaṃ ca /
ajasramacchaśvasanāśanaṃ ca
sarvasya nānābhayanāśadaṃ ca

5.50.73

hṛdajjaduḥśālmalikoṭarastha-
mamoghayā citkhagamantraśaktyā /
nītvā śamaṃ rāma manomahāhiṃ
bhayaṃ bhṛśaṃ projjhya bhavābhayātmā

5.50.74

amaṅgalākāradharaḥ śarīra-
śavāvalīsaṃtatasevanena /
digāvalīsaṃbhramaṇaśramārtaḥ
śmaśānasevī vapuṣā kṣatena

5.50.75

bhogamiṣo dikṣvabhidhāvamāna
utkandharo dhīravivṛddhagardhaḥ /
uḍḍīya vai gacchati cittagṛdhro
dehadrumāttannipuṇaṃ jayaste

5.50.76

bhrāntaṃ vanānteṣu digantareṣu
phalārthinaṃ cañcalamākulāṅgam /
janmāvanerjanmamahiṃ prayātaṃ
saṃsārabandhaṃ janatāṃ hasantam

5.50.77

drume'kṣināsākusume bhujādi-
śākhe vilolāṅgulijālapatre /
samullasantaṃ parimārayānta-
rmanomahāmarkaṭamaṅga siddhyai

5.50.78

abhyutthitaṃ satphalasaṃkṣayāya
lasanmukhāsaṅgitaḍitprakāśam /
varṣantamāsāramanarthasārtha-
māndolitaṃ vāsanavātyayāntaḥ

5.50.79

saṃkalpasaṃkalpanavarjanogra-
mantraprabhāvādhṛdayāmbarastham /
sotsāhamutsādaya cittameghaṃ
bṛhatphalaṃ prāpya bhavālamādyaḥ

5.50.80

granthīkṛtaṃ karmabhirātmasṛṣṭe-
rmantrairabhedyaṃ jvalanairadagdham /
pīḍāṃ parāmātmani kalpayantaṃ
samastajātyantaradīrghadāma

5.50.81

saṃprotaniḥsaṃkhyaśarīramālaṃ
balādasaṃkalpanamātraśastraiḥ /
chittvā svayaṃ rāghava cittapāśaṃ
yathāsukhaṃ tvaṃ viharāstaśaṅkaḥ

5.50.82

phūtkāradagdhākhilapānthaloka-
matyantaduṣprāpaparaprabodham /
āśīviṣaṃ śoṣitalokakhaṇḍaṃ
vyāttyāmiṣoddhūtaśarīradaṇḍam

5.50.83

āmantharaṃ dehaguhāsu guptaṃ
saṃkalpaghorājagaraṃ javena /
akāmanānāmamahānalena
balena dagdhvā vibhavo bhava tvam

5.50.84

cittena cetaḥ śamamāśu nītvā
śuddhena ghorāstramivāstrayuktyā /
cirāya sādho tyaja cañcalatvaṃ
vimarkaṭo vṛkṣa ivākṣataśrīḥ

5.50.85

amalamiti ca kṛtvā cetasā vītaśaṅka-
mupaśamitamano'ntaḥ sarvamādehameva /
tṛṇalavalaghu paśyam̐llīlayā heyadṛṣṭyā
piva vihara ramasva prāptasaṃsārapāraḥ

5.50.50

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe rāghavāśayaviniyogo nāma pañcāśaḥ sargaḥ

Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0

Esc