યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.50

પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવમેષાતિવિતતા દુર્જ્ઞાના રઘુનન્દન ।
મહામોહમયી માયા વિષમા પારમાત્મિકી

ક્વ મુહૂર્તદ્વયસ્વપ્નસંભ્રમાલ્લોકદૃષ્ટતા ।
ક્વાનેકવર્ષસંભુક્તશ્વપચાવનિપભ્રમઃ

ક્વ સંભ્રમોપલબ્ધત્વં ક્વ પ્રત્યક્ષનિદર્શનમ્ ।
ક્વાસત્યત્વમસંદિગ્ધં ક્વ સત્યપરિણામિતા

અતો વચ્મિ મહાબાહો માયેયં વિષમાન્વહમ્ ।
અસાવધાનમનસં સંયોજયતિ સંકટે

શ્રીરામ ઉવાચ ।
એવમસ્ય કથં બ્રહ્મન્માયાચક્રસ્ય રોધનમ્ ।
કુર્યુઃ પ્રવહતો વેગાત્સર્વાઙ્ગચ્છેદકારિણઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અસ્ય સંસારરૂપસ્ય માયાચક્રસ્ય રાઘવ ।
ચિત્તં વિદ્ધિ મહાનાભિં ભ્રમતો ભ્રમદાયિનઃ

તસ્મિન્દ્રુતમવષ્ટબ્ધે ધિયા પુરુષયત્નતઃ ।
ગૃહીતનાભિવહનાન્માયાચક્રં નિરુધ્યતે

અવષ્ટબ્ધમનોનાભિમોહચક્રં ન ગચ્છતિ ।
યથા રજ્જ્વાં નિરુદ્ધાયાં કીલકં રજ્જુવેષ્ટિતમ્

ચક્રયુદ્ધૈકતજ્જ્ઞોઽસિ કસ્માજ્જાનાસિ નાનઘ ।
ચક્રં નાભાવવષ્ટબ્ધં વશમાયાતિ નાન્યથા

ચિત્તં નાભિમવષ્ટભ્ય તસ્માદ્યત્નેન રાઘવ ।
સંસારચક્રં વહનાદાત્મનઃ પરિરોધય

એતાં યુક્તિં વિના દુઃખમનન્તમિતમાત્મનઃ ।
અસ્યાં દૃષ્ટૌ ક્ષણાદન્તં ગતમેવાવલોકય

ચિત્તાક્રમણમાત્રાત્તુ પરમાદૌષધાદૃતે ।
પ્રયત્નેનાપિ સંસારમહારોગો ન શામ્યતિ

તસ્માદ્રાઘવ સંત્યજ્ય તીર્થદાનતપઃક્રિયાઃ ।
શ્રેયસે પરમાયાન્તશ્ચિત્તમેવ વશં કુરુ

ચિત્તાન્તરેવ સંસારઃ કુમ્ભાન્તઃ કુમ્ભખં યથા ।
ચિત્તનાશે ન સંસારઃ કુમ્ભનાશે ન કુમ્ભખમ્

ચિરં સંસરણાકાશકોટરં ચિત્તકુમ્ભખમ્ ।
વિનાશ્યાતુલિતાકાશસ્વરૂપં રૂપમાવિશ

વર્તમાનમનાયાસં ભજદ્વાહ્યધિયા ક્ષણમ્ ।
ભૂતં ભવિષ્યદભજદ્યાતિ ચિત્તમચિત્તતામ્

સંકલ્પાંશાનુસંધાનવર્જનં ચેત્પ્રતિક્ષણમ્ ।
કરોષિ તદચિત્તત્વં પ્રાપ્ત એવાસિ પાવનમ્

યાવત્સંકલ્પકલના તાવચ્ચિત્તવિભૂતયઃ ।
યાવજ્જલદવિસ્તારસ્તાવત્ખજલબિન્દવઃ

સચિત્તં ચેતનં યાવત્તાવત્સંકલ્પકલ્પનમ્ ।
સચન્દ્રાંશુ જગદ્યાવત્તાવત્પ્રાલેયલેશકાઃ

ચેતનં ચિત્તરિક્તં ચેદ્ભાવિતં તત્સ્વસંસૃતેઃ ।
આમૂલમેવ દગ્ધાનિ વિદ્ધિ મૂલાનિ સિદ્ધવત્

ચેતનં ચિત્તરિક્તં હિ પ્રત્યક્ચેતનમુચ્યતે ।
નિર્મનસ્કસ્વભાવં તન્ન તત્ર કલનામલઃ

સા સત્યતા સા શિવતા સાવસ્થા પારમાત્મિકી ।
સર્વજ્ઞતા સા સા દૃષ્ટિર્નતુ યત્ર મનઃ ક્ષતમ્

મનો યત્ર તુ તત્રાશાસ્તત્ર દુઃખસુખાનિ ચ ।
સદા સંનિધિમાયાન્તિ શ્મશાન ઇવ વાયસાઃ

વસ્તુતત્ત્વાવબોધેન સર્વભાવવ્યવસ્થિતેઃ ।
સસૃતિવ્રતતેર્બીજં સંકલ્પેનોપજાયતે

શાસ્ત્રસજ્જનસંપર્કસંતતાભ્યાસયોગતઃ ।
જાગતાનામવસ્તુત્વં ભાવાનામવગમ્યતે

અવિવેકાદુપાહૃત્ય ચેતસોદ્યમનિશ્ચયૈઃ ।
બલાત્કારેણ સંયોજ્યં શાસ્ત્રસત્પુરુષક્રમૈઃ

મુખ્યં કારણમાત્મૈવ પરમાત્માવલોકને ।
અગાધે પતિતં રત્નં રત્નેનૈવાવલોક્યતે

સ્વાનુભૂતાનિ દુઃખાનિ સ્વાત્મૈવ ત્યક્તુમિચ્છતિ ।
તેનાત્મૈવાત્મવિજ્ઞાને હેતુરેકઃ પરઃ સ્મૃતઃ

પ્રલપન્વિસૃજન્ગૃહ્ણન્નુન્મિષન્નિમિષન્નપિ ।
નિરસ્તમનનાનન્તસંવિન્માત્રપરો ભવ

જાયમાનસ્તથા જીવન્મ્રિયમાણઃ ક્રિયારતઃ ।
સ્વાત્મન્યમલતાં પ્રાપ્તે સંવિદંશે સ્થિરો ભવ

મમેદં તદયં સોઽહમિતિ સંત્યજ્ય વાસનાઃ ।
એકનિષ્ઠતયાન્તસ્થસંવિન્માત્રપરો ભવ

વર્તમાનભવિષ્યન્ત્યોઃ સ્થિત્યોરાદેહમેકધીઃ ।
સ્વસંવિત્ત્યાનુસંધાનસમાધાનપરો ભવ

બાલ્યયૌવનવૃદ્ધેષુ દુઃખેષુ ચ સુખેષુ ચ ।
જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તેષુ સ્વસંવિત્તિપરો ભવ

મલં સંવેદ્યમુત્સૃજ્ય મનો નિર્ગલયન્પરમ્ ।
આશાપાશમલં છિત્ત્વા સ્વસંવિત્તિપરો ભવ

શુભાશુભસ્વસંકેતસંશાન્તાશાવિષૂચિકઃ ।
નષ્ટેષ્ટાનિષ્ટદૃષ્ટિસ્ત્વં સંવિત્સારપરો ભવ

સકર્તૃકર્મકરણાન્સ્વાસ્પર્શાનન્તરા સ્પૃશન્ ।
નિર્વિકલ્પનિરાલમ્બઃ સ્વચિન્માત્રપરો ભવ

જાગ્રત્યેવ હિ સંસુપ્તાં ભાવયન્સુસ્થિરાં સ્થિતિમ્ ।
સર્વમસ્મીતિ સંચિન્ત્ય સત્તૈકાત્મવપુર્ભવ

નાનાઽનાનાદશામુક્તો યુક્તો મુક્તતયા સમે ।
સમગ્રકલનાદીપઃ સ્વચિન્માત્રપરો ભવ

આત્મતાપરતે ત્યક્ત્વા નિર્વિભાગો જગત્સ્થિતૌ ।
વજ્રસ્તમ્ભવદાત્માનમવલમ્બ્ય સ્થિરો ભવ

સ્થિત્વાન્તર્માનસાન્પાશાનાશારૂપાનુદારયા ।
ધિયા ધૈર્યૈકધર્મિણ્યા નિર્ધર્માધર્મતા વ્રજ

સમાસ્વાદયતસ્તત્ત્વં સ્વસંવેદનધર્મિણઃ ।
વિષં હાલાહલમપિ યાસ્યત્યમૃતતામથ

તદોદેતિ મહામોહઃ સંસૃતિભ્રમકારણમ્ ।
નિર્મલાયા નિરંશાયાઃ સંવિત્તેશ્ચામતિર્યદા

તદા સંક્ષીયતે મોહઃ સંસારભ્રમકારણમ્ ।
નિર્મલાયાં નિરંશાયાં સ્વસંવિત્તૌ સ્થિતિર્યદા

સ્વરૂપમનુયાતસ્ય તીર્ણસ્યાશામહાર્ણવમ્ ।
પ્રસરિષ્યતિ તે સંવિત્સર્યાંશુરિવ સર્વતઃ

સ્વભાવમાલોકયત આનન્દાદ્વયસંસ્થિતેઃ ।
રસાયનમપિ સ્વાદુ રામ પ્રતિવિષાયતે

તૈર્નો ભજામહે પુંભિર્યે સ્વભાવમુપાગતાઃ ।
શેષાઃ પુરુષનામાનો ગર્દભા દીર્ઘબાહવઃ

પર્વતાત્પર્વતં યાન્તિ પુરોઽદ્રેરિવ દન્તિનઃ ।
પરાં કોટિં પ્રયાતસ્ય સ્વસંવિત્ત્યુન્નતસ્થિતેઃ

અદૃષ્ટાદૃશ્યસીમ્નોઽન્તઃ સૂર્યાદીન્યખિલાન્યપિ ।
ન તેજાંસ્યુપકુર્વન્તિ સ્વસંવિદ્દિવ્યચક્ષુષઃ

અવસ્તુતાં વ્રજન્ત્યેતે માધ્યાહ્ના ઇવ દીપકાઃ ।
અર્કાદયો મહાલોકા વિદ્યયાધિગતાત્મનઃ

તેજોંશુષુ પ્રભાવેષુ બલિષ્વપિ મહત્સ્વપિ ।
સર્વેષૂન્નતિયુક્તેષુ તત્ત્વજ્ઞઃ પરમોન્નતઃ

ભાન્તીહ ભાસા યસ્યાર્કવહ્નીન્દુમણિતારકાઃ ।
તથા જગતિ રાજન્તે જ્ઞાતજ્ઞેયા નરોત્તમાઃ

ધરાવિવરકીટેભ્યો ગર્દભેભ્યોઽપિ માનવઃ ।
તિર્યગ્ભ્યશ્ચાપ્યતત્ત્વજ્ઞા રામ તુચ્છતરાઃ સ્મૃતાઃ

તાવત્સંમોહવેતાલો દેહી યાવદનાત્મવાન્ ।
આત્મજ્ઞ એવ સંયુક્તશ્ચેતનેનેતિ તદ્વિદઃ

અનાત્મજ્ઞો હિ દુઃખેહઃ પ્રસ્ફુરન્નપિ ભૂતલે ।
શવ એવ ભ્રમત્યુચ્ચૈરાત્મજ્ઞસ્તુ સચેતનઃ

દૂરાદાત્મજ્ઞતા યાતિ ચિત્તે પીવરતાં ગતે ।
આલોકલક્ષ્મીરભિતો મહામેઘ ઇવોત્થિતે

ભોગાભોગતિરસ્કારૈઃ કાર્શ્યં નેયં શનૈર્મનઃ ।
રસાપહારૈસ્તજ્જ્ઞેન કાલેનાજીર્ણપર્ણવત્

અન્યાત્મન્યાત્મભાવેન દેહમાત્રાસ્થયાનયા ।
પુત્રદારકુટુમ્બૈશ્ચ ચેતો ગચ્છતિ પીનતામ્

અહંકારવિકારેણ મમતામલહેલયા ।
ઇદં મમેતિ ભાવેન ચેતો ગચ્છતિ પીનતામ્

જરામરણદુઃખેન વ્યર્થમુન્નતિમીયુષા ।
દોષાશીવિષકોશેન ચેતો ગચ્છતિ પીનતામ્

આધિવ્યાધિવિલાસેન સમાશ્વાસેન સંસૃતેઃ ।
હેયાદેયપ્રયત્નેન ચેતો ગચ્છતિ પીનતામ્

સ્નેહેન ધનલોભેન લાભેન મણિયોષિતામ્ ।
આપાતરમણીયેન ચેતો ગચ્છતિ પીનતામ્

દુરાશાક્ષીરપાનેન ભોગાનિલબલેન ચ ।
આસ્થાદાનેન ચારેણ ચિત્તાહિર્યાતિ પીનતામ્

આગમાપાયવપુષા વિષવૈષમ્યશંસિના ।
ભોગાભોગેન ભીમેન ચેતો ગચ્છતિ પીનતામ્

શરીરદુઃશ્વભ્રચિરપ્રરૂઢં
ચિન્તાચયોચ્ચાકૃતિમઞ્જરીકમ્ ।
જરામૃતિવ્યાધિફલૌઘનમ્રં
કામોપભોગૌઘવિકાસિપુષ્પમ્

વિચારસારક્રકચેન ચિત્ત-
વિષદ્રુમં ત્વદ્ભુતમદ્રિકલ્પમ્ ।
આશામહાશાખમશઙ્કમેનં
છિન્ધિ પ્રસહ્યાત્ર વિકલ્પપત્રમ્

મત્તેક્ષણં ચૈકતટોપવેશં
વિશ્રાન્તિસૌખ્યેષ્વસમર્થમુગ્રમ્ ।
આલોકનોત્કં સુજનક્રમાલ્લ-
ખણ્ડસ્ય ચણ્ડં સુખદુઃખગણ્ડમ્

ચેતોગજં કાયકુકાનનસ્થં
સુતીક્ષ્ણયા ધીકરજાગ્રપઙ્ક્ત્યા ।
વિદારયાદીર્ઘવિકારદન્તં
ક્રિયાકરં રાઘવ રાજસિંહ

રતિં ગતં નિત્યમસત્પ્રદેશે
શરીરમાંસગ્રસનેન પુષ્ટમ્ ।
દુષ્ટક્રિયાકર્કશચઞ્ચુદણ્ડ-
મેકેક્ષણં પુષ્ટતમોંશુકૃષ્ણમ્

દૂરે સમુત્સારય ભારભૂતં
દુશ્ચેષ્ટિતં કર્કશમારટન્તમ્ ।
ગન્ધોદ્ગતં કાયકુલાયકોશા-
દ્દોષોપશાન્ત્યૈ નિજચિત્તકાકમ્

તૃષ્ણાપિશાચ્યા પરિચર્યમાણં
વિશ્રાન્તમજ્ઞાનમહાવટેષુ ।
ભ્રાન્તં ચિરં દેહશતેષ્વટવ્યાં
સ્વસંસૃતૌ ચેતનવર્જિતેષુ

વિવેકવૈરાગ્યગુરુપ્રયત્ન-
મન્ત્રૈઃ સ્વતન્ત્રૈઃ સ્વચિદાત્મગેહાત્ ।
નોત્સાદયેચ્ચિત્તપિશાચમેનં
યાવત્કુતસ્તાવદિહાત્મસિદ્ધિઃ

શુભાશુભાસ્યં હતમાનવૌઘં
ચિન્તાવિષં કાયકુકઞ્ચુકં ચ ।
અજસ્રમચ્છશ્વસનાશનં ચ
સર્વસ્ય નાનાભયનાશદં ચ

હૃદજ્જદુઃશાલ્મલિકોટરસ્થ-
મમોઘયા ચિત્ખગમન્ત્રશક્ત્યા ।
નીત્વા શમં રામ મનોમહાહિં
ભયં ભૃશં પ્રોજ્ઝ્ય ભવાભયાત્મા

અમઙ્ગલાકારધરઃ શરીર-
શવાવલીસંતતસેવનેન ।
દિગાવલીસંભ્રમણશ્રમાર્તઃ
શ્મશાનસેવી વપુષા ક્ષતેન

ભોગમિષો દિક્ષ્વભિધાવમાન
ઉત્કન્ધરો ધીરવિવૃદ્ધગર્ધઃ ।
ઉડ્ડીય વૈ ગચ્છતિ ચિત્તગૃધ્રો
દેહદ્રુમાત્તન્નિપુણં જયસ્તે

ભ્રાન્તં વનાન્તેષુ દિગન્તરેષુ
ફલાર્થિનં ચઞ્ચલમાકુલાઙ્ગમ્ ।
જન્માવનેર્જન્મમહિં પ્રયાતં
સંસારબન્ધં જનતાં હસન્તમ્

દ્રુમેઽક્ષિનાસાકુસુમે ભુજાદિ-
શાખે વિલોલાઙ્ગુલિજાલપત્રે ।
સમુલ્લસન્તં પરિમારયાન્ત-
ર્મનોમહામર્કટમઙ્ગ સિદ્ધ્યૈ

અભ્યુત્થિતં સત્ફલસંક્ષયાય
લસન્મુખાસઙ્ગિતડિત્પ્રકાશમ્ ।
વર્ષન્તમાસારમનર્થસાર્થ-
માન્દોલિતં વાસનવાત્યયાન્તઃ

સંકલ્પસંકલ્પનવર્જનોગ્ર-
મન્ત્રપ્રભાવાધૃદયામ્બરસ્થમ્ ।
સોત્સાહમુત્સાદય ચિત્તમેઘં
બૃહત્ફલં પ્રાપ્ય ભવાલમાદ્યઃ

ગ્રન્થીકૃતં કર્મભિરાત્મસૃષ્ટે-
ર્મન્ત્રૈરભેદ્યં જ્વલનૈરદગ્ધમ્ ।
પીડાં પરામાત્મનિ કલ્પયન્તં
સમસ્તજાત્યન્તરદીર્ઘદામ

સંપ્રોતનિઃસંખ્યશરીરમાલં
બલાદસંકલ્પનમાત્રશસ્ત્રૈઃ ।
છિત્ત્વા સ્વયં રાઘવ ચિત્તપાશં
યથાસુખં ત્વં વિહરાસ્તશઙ્કઃ

ફૂત્કારદગ્ધાખિલપાન્થલોક-
મત્યન્તદુષ્પ્રાપપરપ્રબોધમ્ ।
આશીવિષં શોષિતલોકખણ્ડં
વ્યાત્ત્યામિષોદ્ધૂતશરીરદણ્ડમ્

આમન્થરં દેહગુહાસુ ગુપ્તં
સંકલ્પઘોરાજગરં જવેન ।
અકામનાનામમહાનલેન
બલેન દગ્ધ્વા વિભવો ભવ ત્વમ્

ચિત્તેન ચેતઃ શમમાશુ નીત્વા
શુદ્ધેન ઘોરાસ્ત્રમિવાસ્ત્રયુક્ત્યા ।
ચિરાય સાધો ત્યજ ચઞ્ચલત્વં
વિમર્કટો વૃક્ષ ઇવાક્ષતશ્રીઃ

અમલમિતિ ચ કૃત્વા ચેતસા વીતશઙ્ક-
મુપશમિતમનોઽન્તઃ સર્વમાદેહમેવ ।
તૃણલવલઘુ પશ્યઁલ્લીલયા હેયદૃષ્ટ્યા
પિવ વિહર રમસ્વ પ્રાપ્તસંસારપારઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે રાઘવાશયવિનિયોગો નામ પઞ્ચાશઃ સર્ગઃ