Yoga Vasistha · Chapter 5.48

aṣṭacatvāriṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
luṭhitaṃ śvapacāgāre punarvismayamāyayau /
gādhermano hi nāyāti tṛptimāścaryadarśane

tatrāvalokayāmāsa sthānāni sadanāni ca /
kalpakṣobhavivṛttāni jagantīvāmbujodbhavaḥ

uvāca svātmanaivedamaraṇye luṭhitālaye /
śuṣkāsthimālāvalite piśācaka iva drume

imāstā mṛtamātaṅgadantamālā vṛtau kṛtāḥ /
adyāpi saṃsthitāḥ kalpaṃ pratimeruśikhā iva

iha tadvānarīmāṃsaṃ pakvavaṃśāṃkuraiḥ¬ saha /
bhuktaṃ purāsavonmattaiḥ saha śvapacabandhubhiḥ

āliṅgya śvapacaśyāmāmiha kesaricarmaṇi /
suptamāpīya maireyaṃ tiktaṃ gajamadena ca

kauleyakakuṭumbinyaḥ piṇyākapalavardhitāḥ /
iha baddhā varatrābhirmṛtebharadakāṣṭhake

iha vāraṇamuktānāṃ dadāsītpiṭharatrayam /
pinaddhaṃ māhiṣeṇogracarmaṇāmbudaśobhinā

sthalīṣvetāsu tāsvatra saha śvapacabālakaiḥ /
ciraṃ viluṭhitaṃ cūtapatrapuñje pikairiva

atra tadbālaniḥśvāsaraṇadvaṃśapravṛttavat /
gītaṃ pītaṃ śunīraktaṃ sādhitā śavabhūṣitaḥ

atra sārdhaṃ kuṭumbena janyatreṣu kuṭumbinā /
nṛttaṃ tatkṛtamunnādaṃ kallolairjaladhāviva

atroḍḍayanalolānāṃ kākabhāsapattriṇām /
dhṛtānāmanyadāśārthaṃ grathitaṃ vaṃśapañjaram

śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃprāyāḥ smarangādhiḥ prāktanīḥ śvapacakriyāḥ /
vismayotkampitaśirā dhātuśceṣṭāṃ parāmṛśat

cacāla tasmāddīrgheṇa deśātkālena kāryavit /
bhūtmaṇḍalamutsṛjya prāpa deśāntaraṃ kramāt

samullaṅghya nadīśailamaṇḍalāraṇyasaṃtatim /
āsasāda tuṣārādriratnaṃ kila janāspadam

tatra prāpa mahīpālanagaraṃ nagasaṃnibham /
jagadbhramaṇakhinnātmā svarlokamiva nāradaḥ

athātmanānubhūtāni dṛṣṭānyāsevitāni ca /
sthānāni nagare paśyanpapraccha janamādṛtaḥ

sādho smarasi kiṃcittvamiha śvapacamīśvaram /
yadi jānāsi tattvaṃ me varṇayāśu yathāvidhi

nāgarā ūcuḥ /
abhūdihāṣṭau varṣāṇi śvapaco bhūmipo dvija /
rājatvamarpitaṃ yasya nāma maṅgalahastinā

ante ca saṃparijñātaḥ sa praviṣṭo hutāśanam /
adya dvādaśavarṣāṇi samatītāni tāpasa

yaṃ yaṃ pṛcchatyasau gādhirjanaṃ jātakutūhalaḥ /
tasya tasya mukhādeva śrṛṇotyāsvādayatyapi

athāpaśyatpure tasminnṛpaṃ sabalavāhanam /
devaṃ cakradharaṃ viṣṇuṃ mandirānnirgataṃ bahiḥ

sa dṛṣṭvā sthagitākāśaṃ calareṇupayodharaiḥ /
prāktanīṃ rājatāṃ smṛtvā samuvācātivismayaḥ

imāstāḥ kīrakāminyaḥ padmagarbhopamatvacaḥ /
kanakadravavarṇinyo lolanīlotpalekṣaṇāḥ

cāmaraughā ime candrakarasaṃpiṇḍapāṇḍurāḥ /
sthiranirjharasaṃkāśāḥ kāśapuṣpacayā iva

kāntābhiravadhūyante bālavyajanarājayaḥ /
imāstā vanavallībhirdīpyamānā ivarddhayaḥ

imāstā mattamātaṅgaghaṭā ghaṭitadiktaṭāḥ /
saṃkalpapādapā meroriva śrṛṅgaparamparāḥ

ete te yamavārīśakuberapratimaujasaḥ /
sāmantā vāsavasyeva lokapālā mahībhṛtaḥ

imāstāḥ sarvavastvoghāḥ sarvābhimatadāstatāḥ /
kalpavṛkṣalatākuñjasundaryo gṛhapaṅktayaḥ

idaṃ tatkīrajanatārājyaṃ prāgbhuktamadya me /
ātmajanmāntarācāra iva pratyakṣatāṃ gatam

satyaṃ svapna ivāyaṃ me jāgradbhūtaḥ punaḥ sthitaḥ /
na jāne kiṃkṛtotthānā māyeyaṃ pravijṛmbhate

aho nu khalu dīrgheṇa manomohena valgatā /
vaivaśyamupanīto'haṃ jāleneva śakuntakaḥ

hā dhikkaṣṭamabuddhaṃ me mano vāsanayā hatam /
paśyati bhramajālāni vitatāni śiśoriva

eṣā hi māyā mahatī tena me cakradhāriṇā /
darśitetyadhunā sādhu mayā smṛtamakhaṇḍitam

tadidānīṃ tathā yatnaṃ kariṣye girikandare /
yathākusaṃbhramasyāsya jāne janma tathā sthitim

iti saṃcintya nagarādgādhistasmājjagāma ha /
kandaraṃ prāpya śailasya tasthau viśrāntasiṃhavat

tatra saṃvatsaraṃ sārdhaṃ payaśculukabhojanam /
tapaścakre mahātejāstuṣṭaye śārṅgadhanvanaḥ

athāsya puṇḍarīkākṣaḥ payomūrtirupāyayau /
prasādamutpalaśyāmaḥ śaradīva mahāhadaḥ

tamājagāma śailendrakandaraṃ dvijamandiram /
payodharavadacchācchacchavirvyomanyathāvasat

śrībhagavānuvāca /
gādhe kaccittvayā dṛṣṭā māyā mama garīyasī /
dṛṣṭaṃ tvayā jagajjālaceṣṭitaṃ daiṣṭikātmakam

cittābhigata etasminprāpte samyaganinditaḥ /
tapo giritaṭe kurvankimanyadabhivāñchasi

śrīvasiṣṭha uvāca /
evaṃ vadantamālokya hariṃ gādhirdvijottamaḥ /
arcāṃ kusumapūreṇa pādayoḥ paryapūrayat

dattvārdhyaṃ kīrṇakusumaḥ praṇamyāśu pradakṣiṇaiḥ /
viṣṇumāha dvijo vākyamambhodamiva cātakaḥ

gādhiruvāca /
deva yaiṣā tvayā māyā darśitā'titamomayī /
mahīṃ prātarivādityastāṃ me prakaṭatāṃ naya

bhramaṃ yaṃ paśyati mano vāsanāmalamālitam /
svapnavatsa kathaṃ deva jāgratyapi hi dṛśyate

muhūrtamupalabdhaśca jalāntaḥ svapnavibhramaḥ /
kathaṃ pratyakṣatāṃ prāpto mamāmalapadāspada

dairghyādairghye'sya kālasya śarīrasya bhavābhavāḥ /
kathamantasthitā na syurmadīyaiḥ śvapacabhramaiḥ

śrībhagavānuvāca /
gādhe svādhividhūtasya svarūpasyaitadātmakam /
cetaso'dṛṣṭatattvasya yatpaśyatyuruvibhramam

bahirna kiṃcidapyasti khādyabdhyurvīdigādikam /
etatsvacitta evāsti patrapuñjamivāṅkure

phalādi sphāratāmeti yathaiva bahiraṅkurāt /
bahiḥ prakaṭatāṃ yāti tathā pṛthvyādicetasaḥ

satyaṃ pṛthvyādi cittasthaṃ na bahiṣṭhaṃ kadācana /
aṅkurasthaḥ pallavastu tasmādyasmātphalaśriyaḥ

rūpālokamanaskāratattākālakriyātmakam /
kumbhakāro ghaṭamiva ceto hanti karoti ca

ābālametatpuruṣaiḥ sarvairevānubhūyate /
svapnabhramamadāvegarāgarogādidṛṣṭiṣu

citte vṛttāntalakṣāṇi saṃsthitānyāttavāsane /
pādape phalapuṣpāṇi mūlākrāntāvanāviva

tyaktāvanerviṭapino bhūyaḥ patrāṇi no yathā /
nirvāsanasya jīvasya punarjanmādi no tathā

yatrānantajagajjālaṃ saṃsthitaṃ tena tejasā /
śvapacatvaṃ prakaṭitaṃ yadi tadvismayo'tra kim

avabuddhā śvapacatā pratibhāsavaśāttvayā /
yathaivānalpasaṃrambhā vicitrādhivikāradā

tathaivātithirāyāto bhuktavānsuptavāndvijaḥ /
kathāṃ kathitavāṃśceti dṛṣṭavānasi saṃbhramam

tathaivotthāya gacchāmi prāpto'haṃ bhūtamaṇḍalam /
ime bhūtā ime grāmā dṛṣṭavānasi saṃbhramam

tathaivedaṃ kaṭaṃjasya prāktanaṃ luṭhitaṃ gṛham /
janairuktaṃ kaṭaṃjasya dṛṣṭavānasi saṃbhramam

tathaiva kīranagaraṃ prāpto'smi kathitaṃ ca me /
kīraiḥ śvapacarājatvaṃ dṛṣṭavānasi sabhramam

evaṃ sarvaṃ tvayā dṛṣṭaṃ mohajālaṃ dvijottama /
yatsatyamiti jānāsi yaccāsatyamavaiṣi ca

vāsanāvalitaṃ cetaḥ kiṃ nāmāntarna paśyati /
sādhitaṃ dṛśyate svapne varṣasādhyaṃ prayojanam

nātithirna ca bhūtāste na kīrāste na tatpuram /
sarvametanmahābuddhe vyāmohāddṛṣṭavānasi

gacchatā bhavatā bhūtadeśaṃ pānthena kandare /
kasmiṃścidvipra viśrāntaṃ kuraṅgeṇeva kānane

tatraiva śramamūḍhatvādidaṃ tadbhūtamaṇḍalam /
idaṃ tacchvapacāgāramiti dṛṣṭaṃ na satyataḥ

tathaiva kīranagaraṃ dṛṣṭavānasi tattathā /
tadaiva cānyadā vāpi māyārthaṃ hi bhavāndvija

sarvadaiva samagrāsu viharannasi dṛṣṭavān /
dikṣu pronmattaka iva vibhramaṃ manasā mune

taduttiṣṭha nijaṃ karma kurvaṃstiṣṭhopaśāntadhīḥ /
na svakarma vinā śreyaḥ prāpnuvantīha mānavāḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
iti nigaditavānsa padmanābho
bhuvanagatāpasavṛndapūjyamānaḥ /
vibudhamunigaṇaiḥ pavitrahastai-
rvṛta udadhiṃ nijamāspadaṃ jagāma

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe gādhivṛttānte māyāmahattvakathanaṃ nāmāṣṭacatvāriṃśaḥ sargaḥ