યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.48

અષ્ટચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
લુઠિતં શ્વપચાગારે પુનર્વિસ્મયમાયયૌ ।
ગાધેર્મનો હિ નાયાતિ તૃપ્તિમાશ્ચર્યદર્શને

તત્રાવલોકયામાસ સ્થાનાનિ સદનાનિ ચ ।
કલ્પક્ષોભવિવૃત્તાનિ જગન્તીવામ્બુજોદ્ભવઃ

ઉવાચ સ્વાત્મનૈવેદમરણ્યે લુઠિતાલયે ।
શુષ્કાસ્થિમાલાવલિતે પિશાચક ઇવ દ્રુમે

ઇમાસ્તા મૃતમાતઙ્ગદન્તમાલા વૃતૌ કૃતાઃ ।
અદ્યાપિ સંસ્થિતાઃ કલ્પં પ્રતિમેરુશિખા ઇવ

ઇહ તદ્વાનરીમાંસં પક્વવંશાંકુરૈઃ¬ સહ ।
ભુક્તં પુરાસવોન્મત્તૈઃ સહ શ્વપચબન્ધુભિઃ

આલિઙ્ગ્ય શ્વપચશ્યામામિહ કેસરિચર્મણિ ।
સુપ્તમાપીય મૈરેયં તિક્તં ગજમદેન ચ

કૌલેયકકુટુમ્બિન્યઃ પિણ્યાકપલવર્ધિતાઃ ।
ઇહ બદ્ધા વરત્રાભિર્મૃતેભરદકાષ્ઠકે

ઇહ વારણમુક્તાનાં દદાસીત્પિઠરત્રયમ્ ।
પિનદ્ધં માહિષેણોગ્રચર્મણામ્બુદશોભિના

સ્થલીષ્વેતાસુ તાસ્વત્ર સહ શ્વપચબાલકૈઃ ।
ચિરં વિલુઠિતં ચૂતપત્રપુઞ્જે પિકૈરિવ

અત્ર તદ્બાલનિઃશ્વાસરણદ્વંશપ્રવૃત્તવત્ ।
ગીતં પીતં શુનીરક્તં સાધિતા શવભૂષિતઃ

અત્ર સાર્ધં કુટુમ્બેન જન્યત્રેષુ કુટુમ્બિના ।
નૃત્તં તત્કૃતમુન્નાદં કલ્લોલૈર્જલધાવિવ

અત્રોડ્ડયનલોલાનાં કાકભાસપત્ત્રિણામ્ ।
ધૃતાનામન્યદાશાર્થં ગ્રથિતં વંશપઞ્જરમ્

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવંપ્રાયાઃ સ્મરન્ગાધિઃ પ્રાક્તનીઃ શ્વપચક્રિયાઃ ।
વિસ્મયોત્કમ્પિતશિરા ધાતુશ્ચેષ્ટાં પરામૃશત્

ચચાલ તસ્માદ્દીર્ઘેણ દેશાત્કાલેન કાર્યવિત્ ।
ભૂત્મણ્ડલમુત્સૃજ્ય પ્રાપ દેશાન્તરં ક્રમાત્

સમુલ્લઙ્ઘ્ય નદીશૈલમણ્ડલારણ્યસંતતિમ્ ।
આસસાદ તુષારાદ્રિરત્નં કિલ જનાસ્પદમ્

તત્ર પ્રાપ મહીપાલનગરં નગસંનિભમ્ ।
જગદ્ભ્રમણખિન્નાત્મા સ્વર્લોકમિવ નારદઃ

અથાત્મનાનુભૂતાનિ દૃષ્ટાન્યાસેવિતાનિ ચ ।
સ્થાનાનિ નગરે પશ્યન્પપ્રચ્છ જનમાદૃતઃ

સાધો સ્મરસિ કિંચિત્ત્વમિહ શ્વપચમીશ્વરમ્ ।
યદિ જાનાસિ તત્ત્વં મે વર્ણયાશુ યથાવિધિ

નાગરા ઊચુઃ ।
અભૂદિહાષ્ટૌ વર્ષાણિ શ્વપચો ભૂમિપો દ્વિજ ।
રાજત્વમર્પિતં યસ્ય નામ મઙ્ગલહસ્તિના

અન્તે ચ સંપરિજ્ઞાતઃ સ પ્રવિષ્ટો હુતાશનમ્ ।
અદ્ય દ્વાદશવર્ષાણિ સમતીતાનિ તાપસ

યં યં પૃચ્છત્યસૌ ગાધિર્જનં જાતકુતૂહલઃ ।
તસ્ય તસ્ય મુખાદેવ શ્રૃણોત્યાસ્વાદયત્યપિ

અથાપશ્યત્પુરે તસ્મિન્નૃપં સબલવાહનમ્ ।
દેવં ચક્રધરં વિષ્ણું મન્દિરાન્નિર્ગતં બહિઃ

સ દૃષ્ટ્વા સ્થગિતાકાશં ચલરેણુપયોધરૈઃ ।
પ્રાક્તનીં રાજતાં સ્મૃત્વા સમુવાચાતિવિસ્મયઃ

ઇમાસ્તાઃ કીરકામિન્યઃ પદ્મગર્ભોપમત્વચઃ ।
કનકદ્રવવર્ણિન્યો લોલનીલોત્પલેક્ષણાઃ

ચામરૌઘા ઇમે ચન્દ્રકરસંપિણ્ડપાણ્ડુરાઃ ।
સ્થિરનિર્ઝરસંકાશાઃ કાશપુષ્પચયા ઇવ

કાન્તાભિરવધૂયન્તે બાલવ્યજનરાજયઃ ।
ઇમાસ્તા વનવલ્લીભિર્દીપ્યમાના ઇવર્દ્ધયઃ

ઇમાસ્તા મત્તમાતઙ્ગઘટા ઘટિતદિક્તટાઃ ।
સંકલ્પપાદપા મેરોરિવ શ્રૃઙ્ગપરમ્પરાઃ

એતે તે યમવારીશકુબેરપ્રતિમૌજસઃ ।
સામન્તા વાસવસ્યેવ લોકપાલા મહીભૃતઃ

ઇમાસ્તાઃ સર્વવસ્ત્વોઘાઃ સર્વાભિમતદાસ્તતાઃ ।
કલ્પવૃક્ષલતાકુઞ્જસુન્દર્યો ગૃહપઙ્ક્તયઃ

ઇદં તત્કીરજનતારાજ્યં પ્રાગ્ભુક્તમદ્ય મે ।
આત્મજન્માન્તરાચાર ઇવ પ્રત્યક્ષતાં ગતમ્

સત્યં સ્વપ્ન ઇવાયં મે જાગ્રદ્ભૂતઃ પુનઃ સ્થિતઃ ।
ન જાને કિંકૃતોત્થાના માયેયં પ્રવિજૃમ્ભતે

અહો નુ ખલુ દીર્ઘેણ મનોમોહેન વલ્ગતા ।
વૈવશ્યમુપનીતોઽહં જાલેનેવ શકુન્તકઃ

હા ધિક્કષ્ટમબુદ્ધં મે મનો વાસનયા હતમ્ ।
પશ્યતિ ભ્રમજાલાનિ વિતતાનિ શિશોરિવ

એષા હિ માયા મહતી તેન મે ચક્રધારિણા ।
દર્શિતેત્યધુના સાધુ મયા સ્મૃતમખણ્ડિતમ્

તદિદાનીં તથા યત્નં કરિષ્યે ગિરિકન્દરે ।
યથાકુસંભ્રમસ્યાસ્ય જાને જન્મ તથા સ્થિતિમ્

ઇતિ સંચિન્ત્ય નગરાદ્ગાધિસ્તસ્માજ્જગામ હ ।
કન્દરં પ્રાપ્ય શૈલસ્ય તસ્થૌ વિશ્રાન્તસિંહવત્

તત્ર સંવત્સરં સાર્ધં પયશ્ચુલુકભોજનમ્ ।
તપશ્ચક્રે મહાતેજાસ્તુષ્ટયે શાર્ઙ્ગધન્વનઃ

અથાસ્ય પુણ્ડરીકાક્ષઃ પયોમૂર્તિરુપાયયૌ ।
પ્રસાદમુત્પલશ્યામઃ શરદીવ મહાહદઃ

તમાજગામ શૈલેન્દ્રકન્દરં દ્વિજમન્દિરમ્ ।
પયોધરવદચ્છાચ્છચ્છવિર્વ્યોમન્યથાવસત્

શ્રીભગવાનુવાચ ।
ગાધે કચ્ચિત્ત્વયા દૃષ્ટા માયા મમ ગરીયસી ।
દૃષ્ટં ત્વયા જગજ્જાલચેષ્ટિતં દૈષ્ટિકાત્મકમ્

ચિત્તાભિગત એતસ્મિન્પ્રાપ્તે સમ્યગનિન્દિતઃ ।
તપો ગિરિતટે કુર્વન્કિમન્યદભિવાઞ્છસિ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
એવં વદન્તમાલોક્ય હરિં ગાધિર્દ્વિજોત્તમઃ ।
અર્ચાં કુસુમપૂરેણ પાદયોઃ પર્યપૂરયત્

દત્ત્વાર્ધ્યં કીર્ણકુસુમઃ પ્રણમ્યાશુ પ્રદક્ષિણૈઃ ।
વિષ્ણુમાહ દ્વિજો વાક્યમમ્ભોદમિવ ચાતકઃ

ગાધિરુવાચ ।
દેવ યૈષા ત્વયા માયા દર્શિતાઽતિતમોમયી ।
મહીં પ્રાતરિવાદિત્યસ્તાં મે પ્રકટતાં નય

ભ્રમં યં પશ્યતિ મનો વાસનામલમાલિતમ્ ।
સ્વપ્નવત્સ કથં દેવ જાગ્રત્યપિ હિ દૃશ્યતે

મુહૂર્તમુપલબ્ધશ્ચ જલાન્તઃ સ્વપ્નવિભ્રમઃ ।
કથં પ્રત્યક્ષતાં પ્રાપ્તો મમામલપદાસ્પદ

દૈર્ઘ્યાદૈર્ઘ્યેઽસ્ય કાલસ્ય શરીરસ્ય ભવાભવાઃ ।
કથમન્તસ્થિતા ન સ્યુર્મદીયૈઃ શ્વપચભ્રમૈઃ

શ્રીભગવાનુવાચ ।
ગાધે સ્વાધિવિધૂતસ્ય સ્વરૂપસ્યૈતદાત્મકમ્ ।
ચેતસોઽદૃષ્ટતત્ત્વસ્ય યત્પશ્યત્યુરુવિભ્રમમ્

બહિર્ન કિંચિદપ્યસ્તિ ખાદ્યબ્ધ્યુર્વીદિગાદિકમ્ ।
એતત્સ્વચિત્ત એવાસ્તિ પત્રપુઞ્જમિવાઙ્કુરે

ફલાદિ સ્ફારતામેતિ યથૈવ બહિરઙ્કુરાત્ ।
બહિઃ પ્રકટતાં યાતિ તથા પૃથ્વ્યાદિચેતસઃ

સત્યં પૃથ્વ્યાદિ ચિત્તસ્થં ન બહિષ્ઠં કદાચન ।
અઙ્કુરસ્થઃ પલ્લવસ્તુ તસ્માદ્યસ્માત્ફલશ્રિયઃ

રૂપાલોકમનસ્કારતત્તાકાલક્રિયાત્મકમ્ ।
કુમ્ભકારો ઘટમિવ ચેતો હન્તિ કરોતિ ચ

આબાલમેતત્પુરુષૈઃ સર્વૈરેવાનુભૂયતે ।
સ્વપ્નભ્રમમદાવેગરાગરોગાદિદૃષ્ટિષુ

ચિત્તે વૃત્તાન્તલક્ષાણિ સંસ્થિતાન્યાત્તવાસને ।
પાદપે ફલપુષ્પાણિ મૂલાક્રાન્તાવનાવિવ

ત્યક્તાવનેર્વિટપિનો ભૂયઃ પત્રાણિ નો યથા ।
નિર્વાસનસ્ય જીવસ્ય પુનર્જન્માદિ નો તથા

યત્રાનન્તજગજ્જાલં સંસ્થિતં તેન તેજસા ।
શ્વપચત્વં પ્રકટિતં યદિ તદ્વિસ્મયોઽત્ર કિમ્

અવબુદ્ધા શ્વપચતા પ્રતિભાસવશાત્ત્વયા ।
યથૈવાનલ્પસંરમ્ભા વિચિત્રાધિવિકારદા

તથૈવાતિથિરાયાતો ભુક્તવાન્સુપ્તવાન્દ્વિજઃ ।
કથાં કથિતવાંશ્ચેતિ દૃષ્ટવાનસિ સંભ્રમમ્

તથૈવોત્થાય ગચ્છામિ પ્રાપ્તોઽહં ભૂતમણ્ડલમ્ ।
ઇમે ભૂતા ઇમે ગ્રામા દૃષ્ટવાનસિ સંભ્રમમ્

તથૈવેદં કટંજસ્ય પ્રાક્તનં લુઠિતં ગૃહમ્ ।
જનૈરુક્તં કટંજસ્ય દૃષ્ટવાનસિ સંભ્રમમ્

તથૈવ કીરનગરં પ્રાપ્તોઽસ્મિ કથિતં ચ મે ।
કીરૈઃ શ્વપચરાજત્વં દૃષ્ટવાનસિ સભ્રમમ્

એવં સર્વં ત્વયા દૃષ્ટં મોહજાલં દ્વિજોત્તમ ।
યત્સત્યમિતિ જાનાસિ યચ્ચાસત્યમવૈષિ ચ

વાસનાવલિતં ચેતઃ કિં નામાન્તર્ન પશ્યતિ ।
સાધિતં દૃશ્યતે સ્વપ્ને વર્ષસાધ્યં પ્રયોજનમ્

નાતિથિર્ન ચ ભૂતાસ્તે ન કીરાસ્તે ન તત્પુરમ્ ।
સર્વમેતન્મહાબુદ્ધે વ્યામોહાદ્દૃષ્ટવાનસિ

ગચ્છતા ભવતા ભૂતદેશં પાન્થેન કન્દરે ।
કસ્મિંશ્ચિદ્વિપ્ર વિશ્રાન્તં કુરઙ્ગેણેવ કાનને

તત્રૈવ શ્રમમૂઢત્વાદિદં તદ્ભૂતમણ્ડલમ્ ।
ઇદં તચ્છ્વપચાગારમિતિ દૃષ્ટં ન સત્યતઃ

તથૈવ કીરનગરં દૃષ્ટવાનસિ તત્તથા ।
તદૈવ ચાન્યદા વાપિ માયાર્થં હિ ભવાન્દ્વિજ

સર્વદૈવ સમગ્રાસુ વિહરન્નસિ દૃષ્ટવાન્ ।
દિક્ષુ પ્રોન્મત્તક ઇવ વિભ્રમં મનસા મુને

તદુત્તિષ્ઠ નિજં કર્મ કુર્વંસ્તિષ્ઠોપશાન્તધીઃ ।
ન સ્વકર્મ વિના શ્રેયઃ પ્રાપ્નુવન્તીહ માનવાઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ નિગદિતવાન્સ પદ્મનાભો
ભુવનગતાપસવૃન્દપૂજ્યમાનઃ ।
વિબુધમુનિગણૈઃ પવિત્રહસ્તૈ-
ર્વૃત ઉદધિં નિજમાસ્પદં જગામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે ગાધિવૃત્તાન્તે માયામહત્ત્વકથનં નામાષ્ટચત્વારિંશઃ સર્ગઃ