Yoga Vasistha · Chapter 5.47
saptacatvāriṃśaḥ sargaḥ
śrīvasiṣṭha uvāca /
muhūrtadvitayenātha gādhirādhibhavabhramāt /
praśaśāsākulībhāvo velāvarta ivāmbudheḥ
manonirmāṇasaṃmohāttasmātsa virarāma ha /
kalpāntasamaye brahmā jagadviracanādiva
bodhamāpa śanaiḥ śāntaḥ svamevonnidradhīriva /
kṣībatāyāṃ praśāntāyāṃ yathā pariṇatāśayaḥ
ayaṃ so'hamidaṃ kāryamidaṃ neti dadarśa ha /
niśāvyapagame loko yathā kṣīṇe tamaḥpaṭe
smṛtasvarūpo'tha padamuddadhre sa jalāntarāt /
śiśirānte pravṛttāsyaṃ sarojamiva mādhavaḥ
etadvārikakubūvyomavatīṃ vasumatīmimām /
anyāmiva punaḥ paśyanvismayaṃ paramaṃ yayau
ko'haṃ kimiva paśyāmi kimakārṣamahaṃ kila /
evaṃ vicārayaṃścitraṃ sabhrūbhaṅgamabhūtkṣaṇam
śrāntastatkṣaṇamātreṇa saṃbhramaṃ dṛṣṭavānaham /
iti vijñāya salilādudasthādudayārkavat
cintayāmāsa ca taṭe kva sā mātā kva sā priyā /
yadāhaṃ mṛtimāyāto madhye mātṛmahelayoḥ
bālasya mātāpitarau naṣṭau kila mamāmateḥ /
vātanītasya patrasya vallīvṛkṣamivāsinā
avivāho'smi jānāmi na svarūpamapi striyaḥ /
duṣṭāyāḥ kṣobhakāriṇyā madirāyā iva dvijaḥ
atidūratarībhūtāḥ svadeśasya svabāndhavāḥ /
ke nāma mama yeṣāṃ te madhye jīvaṃ tyajāmyaham
tasmādetatsamudbhūtamahaṃ kiṃ nāma dṛṣṭavān /
vividhārambhasaṃrambhaṃ gandharvanagaraṃ yathā
tadāstāmetadeṣā hi bandhumadhye mṛtasthitiḥ /
māyāmohe manāgasminna satyamupalabhyate
nityamevamanantāsu bhrāntidṛṣṭiṣu dehinām /
ceto bhramati śārdūlo vanarājiṣvivonmadaḥ
avadhāryeti taṃ citte mohaṃ gādhirnināya saḥ /
dināni katicittasminsvaka evāśrame tadā
ekadā gādhimagamatkaścittatra priyo'tithiḥ /
brahmāṇamiva durvāsāḥ sa viśaśrāma saśramaḥ
paramāṃ tuṣṭimānītaḥ phalapuṣparasāśanaiḥ /
so'tithirgādhinā tena vasanteneva pādapaḥ
mitho vanditasaṃdhyau tau kṛtajāpyāvubhāvapi /
kramācchayanamāsādya tasthaturmṛdupallavam
tataḥ prāvartate śāntā tayostāpasayoḥ kathā /
svavyāpārocitā puṣpaśrīrivartutvamāśayoḥ
taṃ papracchātithiṃ gādhiḥ prasaṅgapatitaṃ vacaḥ /
kiṃ brahmansukṛśāṅgastvaṃ kimiti śramavānasi
atithiruvāca /
mamātikārśyaśramayorbhagavan śrṛṇu kāraṇam /
kathayāmi tathābhūtaṃ vayaṃ nāsatyavādinaḥ
astyasminvasudhāpīṭhe uttarāśānikuñjake /
kīro nāmātivikhyātaḥ śrīmāñjanapado mahān
tatrāhamavasaṃ māsaṃ pūjyamānaḥ pure janaiḥ /
nānātmasvādalolātmā cittavetālamohitaḥ
ekadaikena tatroktaṃ kathāprastāvataḥ kvacit /
ihābhūcchvapaco rājā varṣāṇyaṣṭau dvijeti me
tato grāmeṣu tatpṛṣṭaiḥ proktaṃ sakalajantubhiḥ /
rājā babhūva śvapaco varṣāṇyaṣṭāviheti taiḥ
so'yamante parijñātaḥ praviṣṭo jvalanaṃ javāt /
tato dvijaśatānīha praviṣṭāni hutāśanam
iti teṣāṃ mukhācchrutvā tasmānnirgatya maṇḍalāt /
prayāge'karavaṃ śuddhyai prāyaścittamahaṃ dvija
kṛtvā cāndrāyaṇasyānte tṛtīyasyādya pāraṇam /
ihāhamāgatastena śrāntosmyatikṛśosmi ca
śrīvasiṣṭha uvāca /
iti śrutavatā tena gādhinā sa tadā dvijaḥ /
bhūyaḥ pṛṣṭo'pyetadeva kathayāmāsa nānyathā
atha vismayavāngādhistāṃ nītvā tatra śarvarīm /
jagadgehamahādīpe ravāvudayamāgate
kṛtaprātaḥsnānavidhāvāpṛcchaya svātithau gate /
idaṃ saṃcintayāmāsa vismayoddhurayā dhiyā
yanmayā saṃbhrame dṛṣṭaṃ satyabhūtaṃ dvijena tat /
uktaṃ mameti kiṃ nāma syānmāyāśambarakramaḥ
yadbandhumadhye maraṇaṃ mayā taddṛṣṭamātmanaḥ /
sā māyaiva na saṃdehaḥ śeṣaṃ paśyāmi tasya tam
tadātmaśvapacodantaṃ draṣṭuṃ tāvadakhinnadhīḥ /
bhūtamaṇḍalaparyantagrāmaṃ gacchāmi satvaram
iti saṃcintayangantuṃ maṇḍalāntaramādarāt /
uttasthau bhāskaraḥ pārśvaṃ merordraṣṭumivodyataḥ
manorājyamapi prājñā labhante vyavasāyinaḥ /
gādhinā svapnasaṃdṛṣṭaṃ gatvā labdhamakhaṇḍitam
sarvamadhyavasāyena duṣprāpamapi labhyate /
paśyangādhirjaganmāyāṃ prameyīkartumudyataḥ
vinirgatyābhavanmārge prāvṛḍoghajavena saḥ /
deśānullaṃghayāmāsa bahūnvātaturaṅgavat
taccedṛśanijācāraṃ bhūtamaṇḍalamāgataḥ /
karabhaḥ kaṇṭakārthyekaḥ kārañjamiva kānanam
tatra saṃvitsthitenaiva saṃniveśena vai punaḥ /
apaśyadbhrāmakaṃ kaṃcidgandharva iva pattanam
dadarśa tasya paryante tameva śvapacālayam /
adhastādbhūvanasyeva pātāle narakavrajam
cittacintitavistāraṃ tanniveśamayaṃ param /
gandharvavadasāvātmaśvapacatvaṃ ca dṛṣṭavān
tenaiva saṃniveśena prāgdṛṣṭaṃ śvapacāspadam /
tasya kāmapi vairāgyapadavīmanayanmanaḥ
prāvṛḍāsāraluṭhitaṃ bhittijātayavāṅkuram /
paryastacchādanārdhāṅkaṃ kiṃcidādṛṣṭatalpakam
dāridryaṃ taddṛḍhamiva daurbhāgyamiva kuḍyamat /
bhraṣṭāṅgamiva daurātmyaṃ dauḥsthityamiva khaṇḍitam
gādhirdantāvadalitairgavāśvamahiṣāsthibhiḥ /
dhavalairvyāptaparyantaṃ sākṣyaṃ kartumiva sthitaiḥ
bhuktaṃ pītaṃ purā tena yeṣu kharparakeṣu vai /
tairaspandābhrasalilaiḥ pānapūrṇairivāvṛtam
tābhirevāntratantrībhiḥ saṃśuṣkābhilatāvṛtaiḥ /
tṛṣṇābhiriva dīrghābhiḥ paritaḥ pariveṣṭitam
ciramālokayāmāsa sa tadātmagṛhaṃ javāt /
prāktanaṃ śuṣkaśavatāṃ yātaṃ dehamivātmavān
ativismayamātasthau grāmakaṃ samupāyayau /
ullaṃghya mlecchanagaramāryadeśamivādhvagaḥ
tatrāpṛcchajjanaṃ sādho kaccitsmarati bho bhavān /
prāgvṛttamasya grāmasya paryante śvapacakramam
sarva eva hi dhīmantaściravṛttamapi sphuṭam /
karasthamiva paśyanti mayeti sujanācchrutam
atra śvapacamekānte vāsinaṃ vṛddhamuttamam /
smarasyenaṃ kimuta bho duḥkhānāmiva dehakam
yadi jānāsi bhoḥ sādho tanme kathaya tattvataḥ /
pāntha saṃśayavicchede mahatpuṇyaphalaṃ smṛtam
bhūyo bhūya iti grāmyāḥ pṛṣṭā gādhidvijanmanā /
analpasmayasaṃrambhamārteneva cikitsakāḥ
grāmyā ūcuḥ /
yathā kathayasi brahmaṃstattathā na tadanyathā /
kaṭaṃjanāmā śvapaca ihābhūddāruṇākṛtiḥ
putrapautrasuhṛdbhṛtyabandhusvajanapeṭakam /
yasyātivistīrṇamabhūtpatravṛndaṃ taroriva
yasya vṛddhasya tatsarvaṃ kalatraṃ mṛtyurācchinat /
adreḥ puṣpaphalopetaṃ dāvo vanamivānalaḥ
yastato deśamutsṛjya yayau kīrapurāntaram /
varṣāṇyaṣṭāvanudvegaṃ tatra rājā babhūva saḥ
yastatrārthaṃ parijñāya janairdūre nirākṛtaḥ /
yathā rāśiranarthasya yathā grāme viṣadrumaḥ
tato jane'gniṃ praviśatyātmanā yo hutāśanam /
āryatāmāryasaṃsargādāgataḥ praviveśa ha
kiṃ tvameva prayatnena śvapacaṃ pṛcchasi prabho /
kiṃ te bandhurasau kaccidabhavastvaṃ svato'thavā
evaṃ kathayato grāmyāngādhiḥ pṛcchanpunaḥpunaḥ /
sarveṣu tatra prānteṣu māsamekamuvāsa saḥ
yathā tenānubhūtaṃ tacchavāpacaṃ tattathaiva taiḥ /
grāmīṇaistasya kathitaṃ sarvairevāvakhaṇḍitam
avyāhataṃ sakalabhūtamukhādathaita-
dākarṇya samyagavalokya yathānubhūtam /
gādhiḥ śaśāṅkamalavadhṛdaye'dhirūḍhaṃ
gūḍhākṛtiḥ paramavismayamājagāma
ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe gādhivṛttānte pratyakṣāvalokanaṃ nāma saptacatvāriṃśaḥ sargaḥ
Original text: yogavāsiṣṭhaḥ · Sanskrit Wikisource contributors · Sanskrit Wikisource · CC BY-SA 4.0