યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.47

સપ્તચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
મુહૂર્તદ્વિતયેનાથ ગાધિરાધિભવભ્રમાત્ ।
પ્રશશાસાકુલીભાવો વેલાવર્ત ઇવામ્બુધેઃ

મનોનિર્માણસંમોહાત્તસ્માત્સ વિરરામ હ ।
કલ્પાન્તસમયે બ્રહ્મા જગદ્વિરચનાદિવ

બોધમાપ શનૈઃ શાન્તઃ સ્વમેવોન્નિદ્રધીરિવ ।
ક્ષીબતાયાં પ્રશાન્તાયાં યથા પરિણતાશયઃ

અયં સોઽહમિદં કાર્યમિદં નેતિ દદર્શ હ ।
નિશાવ્યપગમે લોકો યથા ક્ષીણે તમઃપટે

સ્મૃતસ્વરૂપોઽથ પદમુદ્દધ્રે સ જલાન્તરાત્ ।
શિશિરાન્તે પ્રવૃત્તાસ્યં સરોજમિવ માધવઃ

એતદ્વારિકકુબૂવ્યોમવતીં વસુમતીમિમામ્ ।
અન્યામિવ પુનઃ પશ્યન્વિસ્મયં પરમં યયૌ

કોઽહં કિમિવ પશ્યામિ કિમકાર્ષમહં કિલ ।
એવં વિચારયંશ્ચિત્રં સભ્રૂભઙ્ગમભૂત્ક્ષણમ્

શ્રાન્તસ્તત્ક્ષણમાત્રેણ સંભ્રમં દૃષ્ટવાનહમ્ ।
ઇતિ વિજ્ઞાય સલિલાદુદસ્થાદુદયાર્કવત્

ચિન્તયામાસ ચ તટે ક્વ સા માતા ક્વ સા પ્રિયા ।
યદાહં મૃતિમાયાતો મધ્યે માતૃમહેલયોઃ

બાલસ્ય માતાપિતરૌ નષ્ટૌ કિલ મમામતેઃ ।
વાતનીતસ્ય પત્રસ્ય વલ્લીવૃક્ષમિવાસિના

અવિવાહોઽસ્મિ જાનામિ ન સ્વરૂપમપિ સ્ત્રિયઃ ।
દુષ્ટાયાઃ ક્ષોભકારિણ્યા મદિરાયા ઇવ દ્વિજઃ

અતિદૂરતરીભૂતાઃ સ્વદેશસ્ય સ્વબાન્ધવાઃ ।
કે નામ મમ યેષાં તે મધ્યે જીવં ત્યજામ્યહમ્

તસ્માદેતત્સમુદ્ભૂતમહં કિં નામ દૃષ્ટવાન્ ।
વિવિધારમ્ભસંરમ્ભં ગન્ધર્વનગરં યથા

તદાસ્તામેતદેષા હિ બન્ધુમધ્યે મૃતસ્થિતિઃ ।
માયામોહે મનાગસ્મિન્ન સત્યમુપલભ્યતે

નિત્યમેવમનન્તાસુ ભ્રાન્તિદૃષ્ટિષુ દેહિનામ્ ।
ચેતો ભ્રમતિ શાર્દૂલો વનરાજિષ્વિવોન્મદઃ

અવધાર્યેતિ તં ચિત્તે મોહં ગાધિર્નિનાય સઃ ।
દિનાનિ કતિચિત્તસ્મિન્સ્વક એવાશ્રમે તદા

એકદા ગાધિમગમત્કશ્ચિત્તત્ર પ્રિયોઽતિથિઃ ।
બ્રહ્માણમિવ દુર્વાસાઃ સ વિશશ્રામ સશ્રમઃ

પરમાં તુષ્ટિમાનીતઃ ફલપુષ્પરસાશનૈઃ ।
સોઽતિથિર્ગાધિના તેન વસન્તેનેવ પાદપઃ

મિથો વન્દિતસંધ્યૌ તૌ કૃતજાપ્યાવુભાવપિ ।
ક્રમાચ્છયનમાસાદ્ય તસ્થતુર્મૃદુપલ્લવમ્

તતઃ પ્રાવર્તતે શાન્તા તયોસ્તાપસયોઃ કથા ।
સ્વવ્યાપારોચિતા પુષ્પશ્રીરિવર્તુત્વમાશયોઃ

તં પપ્રચ્છાતિથિં ગાધિઃ પ્રસઙ્ગપતિતં વચઃ ।
કિં બ્રહ્મન્સુકૃશાઙ્ગસ્ત્વં કિમિતિ શ્રમવાનસિ

અતિથિરુવાચ ।
મમાતિકાર્શ્યશ્રમયોર્ભગવન્ શ્રૃણુ કારણમ્ ।
કથયામિ તથાભૂતં વયં નાસત્યવાદિનઃ

અસ્ત્યસ્મિન્વસુધાપીઠે ઉત્તરાશાનિકુઞ્જકે ।
કીરો નામાતિવિખ્યાતઃ શ્રીમાઞ્જનપદો મહાન્

તત્રાહમવસં માસં પૂજ્યમાનઃ પુરે જનૈઃ ।
નાનાત્મસ્વાદલોલાત્મા ચિત્તવેતાલમોહિતઃ

એકદૈકેન તત્રોક્તં કથાપ્રસ્તાવતઃ ક્વચિત્ ।
ઇહાભૂચ્છ્વપચો રાજા વર્ષાણ્યષ્ટૌ દ્વિજેતિ મે

તતો ગ્રામેષુ તત્પૃષ્ટૈઃ પ્રોક્તં સકલજન્તુભિઃ ।
રાજા બભૂવ શ્વપચો વર્ષાણ્યષ્ટાવિહેતિ તૈઃ

સોઽયમન્તે પરિજ્ઞાતઃ પ્રવિષ્ટો જ્વલનં જવાત્ ।
તતો દ્વિજશતાનીહ પ્રવિષ્ટાનિ હુતાશનમ્

ઇતિ તેષાં મુખાચ્છ્રુત્વા તસ્માન્નિર્ગત્ય મણ્ડલાત્ ।
પ્રયાગેઽકરવં શુદ્ધ્યૈ પ્રાયશ્ચિત્તમહં દ્વિજ

કૃત્વા ચાન્દ્રાયણસ્યાન્તે તૃતીયસ્યાદ્ય પારણમ્ ।
ઇહાહમાગતસ્તેન શ્રાન્તોસ્મ્યતિકૃશોસ્મિ ચ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
ઇતિ શ્રુતવતા તેન ગાધિના સ તદા દ્વિજઃ ।
ભૂયઃ પૃષ્ટોઽપ્યેતદેવ કથયામાસ નાન્યથા

અથ વિસ્મયવાન્ગાધિસ્તાં નીત્વા તત્ર શર્વરીમ્ ।
જગદ્ગેહમહાદીપે રવાવુદયમાગતે

કૃતપ્રાતઃસ્નાનવિધાવાપૃચ્છય સ્વાતિથૌ ગતે ।
ઇદં સંચિન્તયામાસ વિસ્મયોદ્ધુરયા ધિયા

યન્મયા સંભ્રમે દૃષ્ટં સત્યભૂતં દ્વિજેન તત્ ।
ઉક્તં મમેતિ કિં નામ સ્યાન્માયાશમ્બરક્રમઃ

યદ્બન્ધુમધ્યે મરણં મયા તદ્દૃષ્ટમાત્મનઃ ।
સા માયૈવ ન સંદેહઃ શેષં પશ્યામિ તસ્ય તમ્

તદાત્મશ્વપચોદન્તં દ્રષ્ટું તાવદખિન્નધીઃ ।
ભૂતમણ્ડલપર્યન્તગ્રામં ગચ્છામિ સત્વરમ્

ઇતિ સંચિન્તયન્ગન્તું મણ્ડલાન્તરમાદરાત્ ।
ઉત્તસ્થૌ ભાસ્કરઃ પાર્શ્વં મેરોર્દ્રષ્ટુમિવોદ્યતઃ

મનોરાજ્યમપિ પ્રાજ્ઞા લભન્તે વ્યવસાયિનઃ ।
ગાધિના સ્વપ્નસંદૃષ્ટં ગત્વા લબ્ધમખણ્ડિતમ્

સર્વમધ્યવસાયેન દુષ્પ્રાપમપિ લભ્યતે ।
પશ્યન્ગાધિર્જગન્માયાં પ્રમેયીકર્તુમુદ્યતઃ

વિનિર્ગત્યાભવન્માર્ગે પ્રાવૃડોઘજવેન સઃ ।
દેશાનુલ્લંઘયામાસ બહૂન્વાતતુરઙ્ગવત્

તચ્ચેદૃશનિજાચારં ભૂતમણ્ડલમાગતઃ ।
કરભઃ કણ્ટકાર્થ્યેકઃ કારઞ્જમિવ કાનનમ્

તત્ર સંવિત્સ્થિતેનૈવ સંનિવેશેન વૈ પુનઃ ।
અપશ્યદ્ભ્રામકં કંચિદ્ગન્ધર્વ ઇવ પત્તનમ્

દદર્શ તસ્ય પર્યન્તે તમેવ શ્વપચાલયમ્ ।
અધસ્તાદ્ભૂવનસ્યેવ પાતાલે નરકવ્રજમ્

ચિત્તચિન્તિતવિસ્તારં તન્નિવેશમયં પરમ્ ।
ગન્ધર્વવદસાવાત્મશ્વપચત્વં ચ દૃષ્ટવાન્

તેનૈવ સંનિવેશેન પ્રાગ્દૃષ્ટં શ્વપચાસ્પદમ્ ।
તસ્ય કામપિ વૈરાગ્યપદવીમનયન્મનઃ

પ્રાવૃડાસારલુઠિતં ભિત્તિજાતયવાઙ્કુરમ્ ।
પર્યસ્તચ્છાદનાર્ધાઙ્કં કિંચિદાદૃષ્ટતલ્પકમ્

દારિદ્ર્યં તદ્દૃઢમિવ દૌર્ભાગ્યમિવ કુડ્યમત્ ।
ભ્રષ્ટાઙ્ગમિવ દૌરાત્મ્યં દૌઃસ્થિત્યમિવ ખણ્ડિતમ્

ગાધિર્દન્તાવદલિતૈર્ગવાશ્વમહિષાસ્થિભિઃ ।
ધવલૈર્વ્યાપ્તપર્યન્તં સાક્ષ્યં કર્તુમિવ સ્થિતૈઃ

ભુક્તં પીતં પુરા તેન યેષુ ખર્પરકેષુ વૈ ।
તૈરસ્પન્દાભ્રસલિલૈઃ પાનપૂર્ણૈરિવાવૃતમ્

તાભિરેવાન્ત્રતન્ત્રીભિઃ સંશુષ્કાભિલતાવૃતૈઃ ।
તૃષ્ણાભિરિવ દીર્ઘાભિઃ પરિતઃ પરિવેષ્ટિતમ્

ચિરમાલોકયામાસ સ તદાત્મગૃહં જવાત્ ।
પ્રાક્તનં શુષ્કશવતાં યાતં દેહમિવાત્મવાન્

અતિવિસ્મયમાતસ્થૌ ગ્રામકં સમુપાયયૌ ।
ઉલ્લંઘ્ય મ્લેચ્છનગરમાર્યદેશમિવાધ્વગઃ

તત્રાપૃચ્છજ્જનં સાધો કચ્ચિત્સ્મરતિ ભો ભવાન્ ।
પ્રાગ્વૃત્તમસ્ય ગ્રામસ્ય પર્યન્તે શ્વપચક્રમમ્

સર્વ એવ હિ ધીમન્તશ્ચિરવૃત્તમપિ સ્ફુટમ્ ।
કરસ્થમિવ પશ્યન્તિ મયેતિ સુજનાચ્છ્રુતમ્

અત્ર શ્વપચમેકાન્તે વાસિનં વૃદ્ધમુત્તમમ્ ।
સ્મરસ્યેનં કિમુત ભો દુઃખાનામિવ દેહકમ્

યદિ જાનાસિ ભોઃ સાધો તન્મે કથય તત્ત્વતઃ ।
પાન્થ સંશયવિચ્છેદે મહત્પુણ્યફલં સ્મૃતમ્

ભૂયો ભૂય ઇતિ ગ્રામ્યાઃ પૃષ્ટા ગાધિદ્વિજન્મના ।
અનલ્પસ્મયસંરમ્ભમાર્તેનેવ ચિકિત્સકાઃ

ગ્રામ્યા ઊચુઃ ।
યથા કથયસિ બ્રહ્મંસ્તત્તથા ન તદન્યથા ।
કટંજનામા શ્વપચ ઇહાભૂદ્દારુણાકૃતિઃ

પુત્રપૌત્રસુહૃદ્ભૃત્યબન્ધુસ્વજનપેટકમ્ ।
યસ્યાતિવિસ્તીર્ણમભૂત્પત્રવૃન્દં તરોરિવ

યસ્ય વૃદ્ધસ્ય તત્સર્વં કલત્રં મૃત્યુરાચ્છિનત્ ।
અદ્રેઃ પુષ્પફલોપેતં દાવો વનમિવાનલઃ

યસ્તતો દેશમુત્સૃજ્ય યયૌ કીરપુરાન્તરમ્ ।
વર્ષાણ્યષ્ટાવનુદ્વેગં તત્ર રાજા બભૂવ સઃ

યસ્તત્રાર્થં પરિજ્ઞાય જનૈર્દૂરે નિરાકૃતઃ ।
યથા રાશિરનર્થસ્ય યથા ગ્રામે વિષદ્રુમઃ

તતો જનેઽગ્નિં પ્રવિશત્યાત્મના યો હુતાશનમ્ ।
આર્યતામાર્યસંસર્ગાદાગતઃ પ્રવિવેશ હ

કિં ત્વમેવ પ્રયત્નેન શ્વપચં પૃચ્છસિ પ્રભો ।
કિં તે બન્ધુરસૌ કચ્ચિદભવસ્ત્વં સ્વતોઽથવા

એવં કથયતો ગ્રામ્યાન્ગાધિઃ પૃચ્છન્પુનઃપુનઃ ।
સર્વેષુ તત્ર પ્રાન્તેષુ માસમેકમુવાસ સઃ

યથા તેનાનુભૂતં તચ્છવાપચં તત્તથૈવ તૈઃ ।
ગ્રામીણૈસ્તસ્ય કથિતં સર્વૈરેવાવખણ્ડિતમ્

અવ્યાહતં સકલભૂતમુખાદથૈત-
દાકર્ણ્ય સમ્યગવલોક્ય યથાનુભૂતમ્ ।
ગાધિઃ શશાઙ્કમલવધૃદયેઽધિરૂઢં
ગૂઢાકૃતિઃ પરમવિસ્મયમાજગામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે ગાધિવૃત્તાન્તે પ્રત્યક્ષાવલોકનં નામ સપ્તચત્વારિંશઃ સર્ગઃ