Yoga Vasistha · Chapter 5.46

ṣaṭcatvāriṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
vilāsinībhirvalito mantrimaṇḍalapūjitaḥ /
vanditaḥ sarvasāmantaiśchatracāmaralālitaḥ

siddhānuśāsanaḥ kānto jñātarājyaguṇakramaḥ /
vītaśokabhayāyāsaprajñaḥ prāptamahādaśaḥ

vismṛtātmasvabhāvo'bhūdaniśaṃ stavamaṅgalaiḥ /
ānandapūrṇayā vṛttyā bhṛśaṃ kṣīva ivāsavaiḥ

kīreṣu śvapaco rājyaṃ varṣāṇyaṣṭau cakāra ha /
āryavṛttamaśeṣeṇa tāvatkālaṃ babhāra ha

yadṛcchayaikadāthāsāvatiṣṭhattyaktabhūṣaṇaḥ /
atamastārakendvarkatejo'mbhodamivāmbaram

bahvamanyata no hārakeyūravalayānyasau /
prabhutābṛṃhitaṃ ceto nāhāryamabhinandati

eka evājiraṃ bāhyaṃ tādṛgveṣaḥ sa niryayau /
mukhyāṅgaṃ ṇānnabhobhāgādastaṃ gacchannivāṃśumān

tatrāpaśyaddhanaṃ śyāmaṃ pīnaṃ śvapacapeṭakam /
gāyanmṛdu vasantotthaṃ kokilānāmiva vrajam

dhunānaṃ vallakītantrīṃ karapallavalīlayā /
mṛdurephaṃ raṇadrephāmaliśreṇimiva drumam

ekastasmātsamuttasthau jarāvānraktalocanaḥ /
kācaśrṛṅgahimāpūrṇamiva śvapacanāyakaḥ

bho kaṭaṃjeti sahasā vadankīramahīpatim /
iha rājā bhavantaṃ vā kaccidgeyakriyāvidam

raktakaṇṭhaṃ mānayati rāgavāniva kokilam /
āpūrayati vā kaccidgṛhavastrāsanārpaṇaiḥ

madhū rasālaviṭapaṃ phalapuṣpabharairiva /
darśanena tavādyāhaṃ parāṃ nirvṛtimāgataḥ

padmaṃ sūryodayeneva candrodaya ivauṣadhī /
ānandānāmaśeṣāṇāṃ lābhānāṃ mahatāmapi

viśrāmāṇāmanantānāṃ sīmānto bandhudarśanam /
śvapace pravadatyevaṃ rājā yāvattayā tayā /
cakāra tatkālajayā ceṣṭayaivāvadhīraṇam

tāvadvātāyanagatāḥ kāntāḥ prakṛtayastathā /
śvapaco'yamiti jñātvā mlānatāmalamāyayuḥ

padmāstuṣāraprāvṛṣṭyā grāmāḥ sāvagrahā iva /
dāvavanta ivādrīndrā nāgarā na virejire

nṛpo'vadhīrayāmāsa tāṃ tāṃ śvapacasaṃkathām /
vṛkṣāgragatamārjāraphetkāraṃ mṛgarāḍiva

satvaraṃ praviveśāntaḥpuramāmlānamānavam /
rājahaṃsa ivāvarṣe sīdatsarasijaṃ saraḥ

sarvāvayavaviśrāntāṃ mlānanāmayamāyayau /
jānustambhāntaramahārandhrāgniriva durdrumaḥ

tatrāpaśyadasau sarvaṃ viṣaṇṇavadanaṃ janam /
jālaṃ kuṅkumapuṣpāṇāṃ bhuktamūlamivākhunā

mantriṇo nāgarā nāryastataste taṃ mahīpatim /
nāsprākṣurapi tiṣṭhantaṃ gṛha eva śavaṃ yathā

bhṛtyāścākṛtasatkāraṃ dūra enamathātyajan /
duḥkhayuktā ghanasnehā api bālāḥ śavaṃ yathā

anānandamukhaṃ śyāmaṃ śarīraṃ śrīvivarjitam /
dagdhaṃ sthalamivainaṃ te bahvamanyanta nākulāḥ

dhūmāyamānadehasya paritāpadaśāvatī /
nāḍhaukatāsya janatā pārśvamagnirgireriva

mandotsāhāḥ samudbhūtāḥ sabhyasaṃghātavarjitāḥ /
na tadājñāḥ padaṃ prāpurbhasmanīvāmbuvipruṣaḥ

krūrakarmakarākārātsaṃgatāśubhadāyinaḥ /
tasmādviśeṣeṇa janā rākṣasādiva dudruvuḥ

eka eva babhūvāsau janamadhyagato'pi san /
arthādiguṇanirmuktaḥ paradeśa ivādhvagaḥ

bhṛśamālapate'pyasme nālāpaṃ nāgarā daduḥ /
muktājālayutāyāpi kīcakāyādhvagā iva

atha sarve vayaṃ dīrghakālaṃ śvapacadūṣitāḥ /
prāyaścittairna śuddhyāmaḥ praviśāmo hutāśanam

iti nirṇīya nagare nāgarā mantriṇastathā /
abhito jvālayāmāsuścitāḥ śuṣkendhanaidhitāḥ

jvalitāsvabhitastāsu tārakāsviva khe tadā /
babhūva nagaraṃ sarvamākrandaparamānavam

karuṇārāvamukharaiḥ kalatrairbāṣpavarṣibhiḥ /
avaṣṭabdhaṃ jvalatkuṇḍopāntamandarudatprajam

agnikuṇḍapraviṣṭānāṃ mantriṇāṃ bhṛtyarodanaiḥ /
rudatkrandadṛḍhataramaraṇyamiva mārutaiḥ

citādīpitaviprendramāṃsamāṃsalagandhayā /
jātanīhāramutpātavātyayāvakaroddhataiḥ

vātadīrghavasāgandhadūrānītakhagorjitaiḥ /
cakrairvyobhābhavacchannabhāskaraṃ jaladairiva

vātoddhūtacitāvahniprajvaladvyomamaṇḍalam /
uḍḍīnāgnikaṇavrātatārāsāradigantaram

pramattataskarakrandadvelladvālakumārakam /
saṃtrastanāgarāpāstajīvitākhyamasaṃsthiti

alakṣitagṛhaṃ cauraluṇṭhitākhilasaṃcayam /
tyaktaputrakalatraṃ tanmaraṇavyagranāgaram

tasmiṃstathā vartamāne kaṣṭe vidhiviparyaye /
aśeṣajanatāśeṣakalpāntasadṛśasthitau

rājyasajjanasaṃparkapavitrīkṛtadhīradhīḥ /
gavalaścintayāmāsa śokenākulacetanaḥ

madarthe hi kadartho'yaṃ deśe'sminsthitimāgataḥ /
akālakalpāntamayaḥ sarvanāyakanāśanaḥ

kiṃ me jīvitaduḥkhena maraṇaṃ me mahotsavaḥ /
lokanindyasya durjantorjīvitānmaraṇaṃ varam

iti niścitya gavalo jvalite jvalane punaḥ /
pataṅgavadanudvegamakarodāhutiṃ vapuḥ

tasminbalādgavalanāmni hutāśarāśau
dehe patatyavayavākulatāṃ prayāte /
svāṅgāvadāhadahanasphuraṇānurodhā-
dantarjale jhaṭiti bodhamavāpa gādhiḥ

śrīvālmīkiruvāca /
ityuktavatyatha munau divaso jagāma
sāyaṃtanāya vidhaye'stamino jagāma /
snātuṃ sabhā kṛtanamaskaraṇā jagāma
śyāmākṣaye ravikaraiśca sahājagāma

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vā० de० mokṣo० upaśamaprakaraṇe gādhivṛttānte rājyabhraṃśo nāma ṣaṭcatvāriṃśaḥ sargaḥ