યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.46

ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
વિલાસિનીભિર્વલિતો મન્ત્રિમણ્ડલપૂજિતઃ ।
વન્દિતઃ સર્વસામન્તૈશ્છત્રચામરલાલિતઃ

સિદ્ધાનુશાસનઃ કાન્તો જ્ઞાતરાજ્યગુણક્રમઃ ।
વીતશોકભયાયાસપ્રજ્ઞઃ પ્રાપ્તમહાદશઃ

વિસ્મૃતાત્મસ્વભાવોઽભૂદનિશં સ્તવમઙ્ગલૈઃ ।
આનન્દપૂર્ણયા વૃત્ત્યા ભૃશં ક્ષીવ ઇવાસવૈઃ

કીરેષુ શ્વપચો રાજ્યં વર્ષાણ્યષ્ટૌ ચકાર હ ।
આર્યવૃત્તમશેષેણ તાવત્કાલં બભાર હ

યદૃચ્છયૈકદાથાસાવતિષ્ઠત્ત્યક્તભૂષણઃ ।
અતમસ્તારકેન્દ્વર્કતેજોઽમ્ભોદમિવામ્બરમ્

બહ્વમન્યત નો હારકેયૂરવલયાન્યસૌ ।
પ્રભુતાબૃંહિતં ચેતો નાહાર્યમભિનન્દતિ

એક એવાજિરં બાહ્યં તાદૃગ્વેષઃ સ નિર્યયૌ ।
મુખ્યાઙ્ગં ણાન્નભોભાગાદસ્તં ગચ્છન્નિવાંશુમાન્

તત્રાપશ્યદ્ધનં શ્યામં પીનં શ્વપચપેટકમ્ ।
ગાયન્મૃદુ વસન્તોત્થં કોકિલાનામિવ વ્રજમ્

ધુનાનં વલ્લકીતન્ત્રીં કરપલ્લવલીલયા ।
મૃદુરેફં રણદ્રેફામલિશ્રેણિમિવ દ્રુમમ્

એકસ્તસ્માત્સમુત્તસ્થૌ જરાવાન્રક્તલોચનઃ ।
કાચશ્રૃઙ્ગહિમાપૂર્ણમિવ શ્વપચનાયકઃ

ભો કટંજેતિ સહસા વદન્કીરમહીપતિમ્ ।
ઇહ રાજા ભવન્તં વા કચ્ચિદ્ગેયક્રિયાવિદમ્

રક્તકણ્ઠં માનયતિ રાગવાનિવ કોકિલમ્ ।
આપૂરયતિ વા કચ્ચિદ્ગૃહવસ્ત્રાસનાર્પણૈઃ

મધૂ રસાલવિટપં ફલપુષ્પભરૈરિવ ।
દર્શનેન તવાદ્યાહં પરાં નિર્વૃતિમાગતઃ

પદ્મં સૂર્યોદયેનેવ ચન્દ્રોદય ઇવૌષધી ।
આનન્દાનામશેષાણાં લાભાનાં મહતામપિ

વિશ્રામાણામનન્તાનાં સીમાન્તો બન્ધુદર્શનમ્ ।
શ્વપચે પ્રવદત્યેવં રાજા યાવત્તયા તયા ।
ચકાર તત્કાલજયા ચેષ્ટયૈવાવધીરણમ્

તાવદ્વાતાયનગતાઃ કાન્તાઃ પ્રકૃતયસ્તથા ।
શ્વપચોઽયમિતિ જ્ઞાત્વા મ્લાનતામલમાયયુઃ

પદ્માસ્તુષારપ્રાવૃષ્ટ્યા ગ્રામાઃ સાવગ્રહા ઇવ ।
દાવવન્ત ઇવાદ્રીન્દ્રા નાગરા ન વિરેજિરે

નૃપોઽવધીરયામાસ તાં તાં શ્વપચસંકથામ્ ।
વૃક્ષાગ્રગતમાર્જારફેત્કારં મૃગરાડિવ

સત્વરં પ્રવિવેશાન્તઃપુરમામ્લાનમાનવમ્ ।
રાજહંસ ઇવાવર્ષે સીદત્સરસિજં સરઃ

સર્વાવયવવિશ્રાન્તાં મ્લાનનામયમાયયૌ ।
જાનુસ્તમ્ભાન્તરમહારન્ધ્રાગ્નિરિવ દુર્દ્રુમઃ

તત્રાપશ્યદસૌ સર્વં વિષણ્ણવદનં જનમ્ ।
જાલં કુઙ્કુમપુષ્પાણાં ભુક્તમૂલમિવાખુના

મન્ત્રિણો નાગરા નાર્યસ્તતસ્તે તં મહીપતિમ્ ।
નાસ્પ્રાક્ષુરપિ તિષ્ઠન્તં ગૃહ એવ શવં યથા

ભૃત્યાશ્ચાકૃતસત્કારં દૂર એનમથાત્યજન્ ।
દુઃખયુક્તા ઘનસ્નેહા અપિ બાલાઃ શવં યથા

અનાનન્દમુખં શ્યામં શરીરં શ્રીવિવર્જિતમ્ ।
દગ્ધં સ્થલમિવૈનં તે બહ્વમન્યન્ત નાકુલાઃ

ધૂમાયમાનદેહસ્ય પરિતાપદશાવતી ।
નાઢૌકતાસ્ય જનતા પાર્શ્વમગ્નિર્ગિરેરિવ

મન્દોત્સાહાઃ સમુદ્ભૂતાઃ સભ્યસંઘાતવર્જિતાઃ ।
ન તદાજ્ઞાઃ પદં પ્રાપુર્ભસ્મનીવામ્બુવિપ્રુષઃ

ક્રૂરકર્મકરાકારાત્સંગતાશુભદાયિનઃ ।
તસ્માદ્વિશેષેણ જના રાક્ષસાદિવ દુદ્રુવુઃ

એક એવ બભૂવાસૌ જનમધ્યગતોઽપિ સન્ ।
અર્થાદિગુણનિર્મુક્તઃ પરદેશ ઇવાધ્વગઃ

ભૃશમાલપતેઽપ્યસ્મે નાલાપં નાગરા દદુઃ ।
મુક્તાજાલયુતાયાપિ કીચકાયાધ્વગા ઇવ

અથ સર્વે વયં દીર્ઘકાલં શ્વપચદૂષિતાઃ ।
પ્રાયશ્ચિત્તૈર્ન શુદ્ધ્યામઃ પ્રવિશામો હુતાશનમ્

ઇતિ નિર્ણીય નગરે નાગરા મન્ત્રિણસ્તથા ।
અભિતો જ્વાલયામાસુશ્ચિતાઃ શુષ્કેન્ધનૈધિતાઃ

જ્વલિતાસ્વભિતસ્તાસુ તારકાસ્વિવ ખે તદા ।
બભૂવ નગરં સર્વમાક્રન્દપરમાનવમ્

કરુણારાવમુખરૈઃ કલત્રૈર્બાષ્પવર્ષિભિઃ ।
અવષ્ટબ્ધં જ્વલત્કુણ્ડોપાન્તમન્દરુદત્પ્રજમ્

અગ્નિકુણ્ડપ્રવિષ્ટાનાં મન્ત્રિણાં ભૃત્યરોદનૈઃ ।
રુદત્ક્રન્દદૃઢતરમરણ્યમિવ મારુતૈઃ

ચિતાદીપિતવિપ્રેન્દ્રમાંસમાંસલગન્ધયા ।
જાતનીહારમુત્પાતવાત્યયાવકરોદ્ધતૈઃ

વાતદીર્ઘવસાગન્ધદૂરાનીતખગોર્જિતૈઃ ।
ચક્રૈર્વ્યોભાભવચ્છન્નભાસ્કરં જલદૈરિવ

વાતોદ્ધૂતચિતાવહ્નિપ્રજ્વલદ્વ્યોમમણ્ડલમ્ ।
ઉડ્ડીનાગ્નિકણવ્રાતતારાસારદિગન્તરમ્

પ્રમત્તતસ્કરક્રન્દદ્વેલ્લદ્વાલકુમારકમ્ ।
સંત્રસ્તનાગરાપાસ્તજીવિતાખ્યમસંસ્થિતિ

અલક્ષિતગૃહં ચૌરલુણ્ઠિતાખિલસંચયમ્ ।
ત્યક્તપુત્રકલત્રં તન્મરણવ્યગ્રનાગરમ્

તસ્મિંસ્તથા વર્તમાને કષ્ટે વિધિવિપર્યયે ।
અશેષજનતાશેષકલ્પાન્તસદૃશસ્થિતૌ

રાજ્યસજ્જનસંપર્કપવિત્રીકૃતધીરધીઃ ।
ગવલશ્ચિન્તયામાસ શોકેનાકુલચેતનઃ

મદર્થે હિ કદર્થોઽયં દેશેઽસ્મિન્સ્થિતિમાગતઃ ।
અકાલકલ્પાન્તમયઃ સર્વનાયકનાશનઃ

કિં મે જીવિતદુઃખેન મરણં મે મહોત્સવઃ ।
લોકનિન્દ્યસ્ય દુર્જન્તોર્જીવિતાન્મરણં વરમ્

ઇતિ નિશ્ચિત્ય ગવલો જ્વલિતે જ્વલને પુનઃ ।
પતઙ્ગવદનુદ્વેગમકરોદાહુતિં વપુઃ

તસ્મિન્બલાદ્ગવલનામ્નિ હુતાશરાશૌ
દેહે પતત્યવયવાકુલતાં પ્રયાતે ।
સ્વાઙ્ગાવદાહદહનસ્ફુરણાનુરોધા-
દન્તર્જલે ઝટિતિ બોધમવાપ ગાધિઃ

શ્રીવાલ્મીકિરુવાચ ।
ઇત્યુક્તવત્યથ મુનૌ દિવસો જગામ
સાયંતનાય વિધયેઽસ્તમિનો જગામ ।
સ્નાતું સભા કૃતનમસ્કરણા જગામ
શ્યામાક્ષયે રવિકરૈશ્ચ સહાજગામ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વા૦ દે૦ મોક્ષો૦ ઉપશમપ્રકરણે ગાધિવૃત્તાન્તે રાજ્યભ્રંશો નામ ષટ્ચત્વારિંશઃ સર્ગઃ