Yoga Vasistha · Chapter 5.24

caturviṃśaḥ sargaḥ

baliruvāca /
kenopāyena balavānsa tāta parijīyate /
ko'sāvatimahāvīryaḥ sarvaṃ prakathayāśu me

virocana uvāca /
mantriṇastasya tanaya nityājeyasthiterapi /
śrṛṇu vacmi susādhatvaṃ yenāsau parijīyate

putra yuktyā gṛhīto'sau kṣaṇādāyāti vaśyatām /
yuktiṃ vinā dahatyeṣa āśīviṣa ivoddhataḥ

bālavallālayitvainaṃ yuktyā niyamayanti ye /
rājānaṃ taṃ samālokya padamāsādayanti te

dṛṣṭe tasminmahīpāle sa mantrī vaśameti ca /
tasmiṃśca mantriṇyākrānte sa rājā dṛśyate punaḥ

yāvanna dṛṣṭo rājāsau tāvanmantrī na jīyate /
mantrī ca yāvanna jitastāvadrājā na dṛśyate

rājanyadṛṣṭe durmantrī sa duḥkhāya phalatyati /
mantriṇyanirjite rājā so'tyantaṃ yātyadṛśyatām

abhyāsenobhayaṃ tasmātsamameva samārabhet /
rājasaṃdarśanaṃ tasya mantriṇaśca parājayam

pauruṣeṇa prayatnena svabhyāsena śanaiḥśanaiḥ /
dvayaṃ saṃpādya yatnena deśamāpnoṣi taṃ śubham

tvamabhyāse phalībhūte taṃ deśamabhigacchasi /
yadi daityendra tadbhūyo manāgapi na śocasi

saṃśāntasakalāyāsā nityapramuditāśayāḥ /
sādhavastatra tiṣṭhanti praśāntāśeṣasaṃśayāḥ

śrṛṇu kaḥ putra deśo'sau sarvaṃ prakaṭayāmi te /
deśanāmnā mayoktaste mokṣaḥ sakaladuḥkhahā

rājā tu tatra bhagavānātmā sarvapadātigaḥ /
tena mantrī kṛtaḥ prājño mano nāma mahāmate

manoniṣṭhatayā viśvamidaṃ pariṇatiṃ gatam /
ghaṭatveneva mṛtpiṇḍo dhūmo'mbudatayaiva ca

tasmiñjite jitaṃ sarvaṃ sarvamāsāditaṃ bhavet /
durjayaṃ tadvijānīyātyuktyaiva parijīyate

baliruvāca /
yā yuktirbhagavaṃstasya cittasyākramaṇe sphuṭam /
tāṃ me kathaya tattāvadyathā jeṣyāmi dāruṇam

virocana uvāca /
viṣayānprati bhoḥ putra sarvāneva hi sarvathā /
anāsthā paramā hyeṣā sā yuktirmanaso jaye

eṣaiva paramā yuktiranayaiva mahāmadaḥ /
svamanomattamātaṅgo drāgityevāvadamyate

eṣā hyatyantaduṣprāpā suprāpā ca mahāmate /
anabhyastātiduṣprāpā svabhyastā prāpyate sukham

kramādabhyasyamānaiṣā viṣayāratirātmaja /
sarvataḥ sphuṭatāmeti sekasiktā latā yathā

nāsādyate hyanabhyastā kāṃkṣatāpi śaṭhātmanā /
putra śālirivāvyuptā tasmādenāṃ samāhara

tāvadbhramanti duḥkheṣu saṃsārāvaṭavāsinaḥ /
viratiṃ viṣayeṣvete yāvannāyānti dehinaḥ

abhyāsena vinā kaścinnāpnoti viṣayāratim /
apyatyantabalo dehī deśāntaramivāgatiḥ

dhyeyatyāgamato'jasraṃ dhyāyatā dehadhāriṇā /
bhogeṣvaratirabhyāsādvṛddhiṃ neyā latā yathā

puruṣārthādṛte putra neha saṃprāpyate śubham /
kriyāphalaṃ pariprāptuṃ harṣāmarṣavivarjitam

daivamityucyate loke na daivaṃ dehavatkvacit /
avaśyaṃ bhavitavyākhyā svehayā niyatiśca yā

ucyate daivaśabdena sā naraireva netaraiḥ /
yadyasyeha yadā yatra saṃpannaṃ samatāṃ gatam

harṣāmarṣavināśāya taddaivamiti kathyate /
daivaṃ niyatirūpaṃ ca pauruṣeṇopajīyate

samyagjñānavilāsena mṛgatṛṣṇābhramo yathā /
yathā saṃkalpyate yadyatpauruṣeṇa tathaiva tat

phalavattāgṛhītatve phalavattāsukhapradam /
kartā no mana eveha yatkalpayati tattathā

niyatiṃ yādṛśīmetatsaṃkalpayati sā tathā /
niyatāniyatānkāṃścidarthānaniyatānapi

karoti cittaṃ tenaitaccittaṃ niyatiyojakam /
niyatyāṃ niyatiṃ kurvankadācitsvārthanāmikām

sphuratyasmiñjagatkośe jīvo vyomnīva mārutaḥ /
niyatyā vihitaṃ kurvankadācinniyatiṃ caraḥ

saṃjñārthaṃ rūḍhaniyatiśabdaḥ sphurati sānuvat /
tasmādyāvanmanastāvanna daivaṃ niyatirna ca

manasyastaṃgate sādho yadbhavatyastu tattathā /
jīvo hi puruṣo jātaḥ pauruṣeṇa sa yadyathā

saṃkalpayati loke'smiṃstattathā tasya nānyathā /
puruṣārthādṛte putra na kiṃcidiha vidyate

paraṃ pauruṣamāśritya bhogeṣvaratimāharet /
na bhogeṣvaratiryāvajjāyate bhavanāśanī

na parā nirvṛtistāvatprāpyate jayadāyinī /
viṣayeṣu ratiryāvatsthitā saṃmohakāriṇī

tāvadbhavadaśādolā vilolāndolanasthitiḥ /
abhyāsena vinā putra na kadācana duḥkhadā

bhogabhogibharaprotā kadāśā vinivartate

baliruvāca
bhogeṣvaratirevāntaḥ kathaṃ sarvāsureśvara /
sthitimāyāti jīvasya dīrghajīvitadāyinī

virocana uvāca /
ātmāvalokanalatā phalinī phalati sphuṭam /
jīvasya bhogeṣvaratiṃ śaradīva mahālatā

ātmāvalokanenaiṣā viṣayāratiruttamā /
hṛdaye sthitimāyāti śrīrivāmbhojakoṭare

tasmātprajñānikāṣeṇa vicāreṇāticāruṇā /
devamālokayedbhogādratiṃ cāvaharetsamam

cittasya bhogairdvau bhāgau śāstreṇaikaṃ prapūrayet /
guruśuśrūṣayā caikamavyutpannasya satkrame

kiṃcidvyutpattiyuktasya bhāgaṃ bhogaiḥ prapūrayet /
guruśuśrūṣayā bhāgau bhāgaṃ śāstrārthacintayā

vyutpattimanuyātasya pūrayeccetaso'nvaham /
dvau bhāgau śāstravairāgyairdvau dhyānagurupūjayā

sādhutāmāgato jīvo yogyo jñānakathākrame /
nirmalākṛtirādatte paṭa uttamarañjanām

śanaiḥ śanairlālanīyaṃ yuktibhiḥ pāvanoktibhiḥ /
śāstrārthapariṇāmena pālayeccittabālakam

pare pariṇataṃ jñāne śithilībhūtadurgraham /
jyotsnā'hīnasphaṭikavaccetaḥ śītaṃ virājate

prajñayā parayā ṛjvyā bhogānāmīśvarasya ca /
samamevātha dehasya rūpamāśvavalokayet

prajñāvicāravaśataḥ samameva sadā suta /
ātmāvalokanaṃ tṛṣṇāsaṃtyāgaṃ ca samāharet

paradṛṣṭau vitṛṣṇatvaṃ tṛṣṇābhāve ca dṛkparā /
ete mithaḥ sthite dṛṣṭī tejodīpadaśe yathā

bhogapūge gatāsvāde dṛṣṭe deve parāvare /
pare brahmaṇi viśrāntiranantodeti śāśvatī

viṣayākalitānandamanantodeti nirvṛtiḥ /
na kadācana jīvānāmātmaviśravaṇādṛte

yajñadānatapastīrthasevābhirjāyate sukham /
na tapobhirna dānena na tīrthairapi jāyate

bhogeṣu viratirjantoḥ svabhāvālokanādṛte /
kayācidapi no yuktyā buddhirātmāvalokane

svaprayatnādṛte puṃsaḥ śreyase saṃpravartate /
bhogasaṃtyāgasaṃprāptaparamārthādṛte suta

na brahmapadaviśrāntisukhamāsādyate param /
ābrahmastambaparyante jagatyasminna kutracit // '

tadvadāśvasyate bhāte parame kāraṇe yathā /
pauruṣaṃ yatnamāśritya daivaṃ kṛtvā sudūrataḥ

bhogānvigarhayetprājñaḥ śreyodvāradṛḍhārgalān /
prauḍhāyāṃ bhogagarhāyāṃ vicāra upajāyate

vṛddhāyāṃ prāvṛṣi śrīmāṃśaratkāla ivāmalaḥ /
vicāro bhogagarhāto vicārādbhogagarhaṇam

anyonyamete pūryete samudrajaladāviva /
bhogagarhāvicāraśca svātmālokaśca śāśvataḥ

anyonyaṃ sādhayantyarthaṃ susnigdhāḥ suhṛdo yathā /
pūrvaṃ daivamanādṛtya pauruṣeṇa prayatnataḥ

dantairdantānprasaṃpīḍya bhogeṣvaratimāharet /
deśācārāviruddhena bāndhavaikamatena ca

pauruṣeṇa krameṇādau dhanāni samupārjayet /
dhanairabhyāharedbhavyānsujanānguṇaśālinaḥ

pravartate samāsaṅgātteṣāṃ bhogavigarhaṇā /
tato vicārastadanu jñānaṃ śāstrārthasaṃgrahaḥ

tataḥ krameṇa paramapadaprāptiḥ prajāyate /
yadā tūparate kāle viṣayebhyo viramyase

tadā vicāravaśataḥ paramaṃ padameṣyasi /
samyakprāpsyasi viśrāntimātmanyatyantapāvane

na punaḥ kalpanāpaṅke duḥkhāya nipatiṣyasi /
sthitāpi nāsthā te śuddha namaste'stu sadāśiva

deśakrameṇa dhanamalpavigarhaṇena
tenāṅga sādhujanamarjaya mānapūrvam /
tatsaṃgamotthaviṣayādyavahelanena
samyagvicāravibhavena tavātmalābhaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye de० mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe cittavicikitsāyogopadeśo nāma caturviṃśaḥ sargaḥ