યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.24

ચતુર્વિંશઃ સર્ગઃ

બલિરુવાચ ।
કેનોપાયેન બલવાન્સ તાત પરિજીયતે ।
કોઽસાવતિમહાવીર્યઃ સર્વં પ્રકથયાશુ મે

વિરોચન ઉવાચ ।
મન્ત્રિણસ્તસ્ય તનય નિત્યાજેયસ્થિતેરપિ ।
શ્રૃણુ વચ્મિ સુસાધત્વં યેનાસૌ પરિજીયતે

પુત્ર યુક્ત્યા ગૃહીતોઽસૌ ક્ષણાદાયાતિ વશ્યતામ્ ।
યુક્તિં વિના દહત્યેષ આશીવિષ ઇવોદ્ધતઃ

બાલવલ્લાલયિત્વૈનં યુક્ત્યા નિયમયન્તિ યે ।
રાજાનં તં સમાલોક્ય પદમાસાદયન્તિ તે

દૃષ્ટે તસ્મિન્મહીપાલે સ મન્ત્રી વશમેતિ ચ ।
તસ્મિંશ્ચ મન્ત્રિણ્યાક્રાન્તે સ રાજા દૃશ્યતે પુનઃ

યાવન્ન દૃષ્ટો રાજાસૌ તાવન્મન્ત્રી ન જીયતે ।
મન્ત્રી ચ યાવન્ન જિતસ્તાવદ્રાજા ન દૃશ્યતે

રાજન્યદૃષ્ટે દુર્મન્ત્રી સ દુઃખાય ફલત્યતિ ।
મન્ત્રિણ્યનિર્જિતે રાજા સોઽત્યન્તં યાત્યદૃશ્યતામ્

અભ્યાસેનોભયં તસ્માત્સમમેવ સમારભેત્ ।
રાજસંદર્શનં તસ્ય મન્ત્રિણશ્ચ પરાજયમ્

પૌરુષેણ પ્રયત્નેન સ્વભ્યાસેન શનૈઃશનૈઃ ।
દ્વયં સંપાદ્ય યત્નેન દેશમાપ્નોષિ તં શુભમ્

ત્વમભ્યાસે ફલીભૂતે તં દેશમભિગચ્છસિ ।
યદિ દૈત્યેન્દ્ર તદ્ભૂયો મનાગપિ ન શોચસિ

સંશાન્તસકલાયાસા નિત્યપ્રમુદિતાશયાઃ ।
સાધવસ્તત્ર તિષ્ઠન્તિ પ્રશાન્તાશેષસંશયાઃ

શ્રૃણુ કઃ પુત્ર દેશોઽસૌ સર્વં પ્રકટયામિ તે ।
દેશનામ્ના મયોક્તસ્તે મોક્ષઃ સકલદુઃખહા

રાજા તુ તત્ર ભગવાનાત્મા સર્વપદાતિગઃ ।
તેન મન્ત્રી કૃતઃ પ્રાજ્ઞો મનો નામ મહામતે

મનોનિષ્ઠતયા વિશ્વમિદં પરિણતિં ગતમ્ ।
ઘટત્વેનેવ મૃત્પિણ્ડો ધૂમોઽમ્બુદતયૈવ ચ

તસ્મિઞ્જિતે જિતં સર્વં સર્વમાસાદિતં ભવેત્ ।
દુર્જયં તદ્વિજાનીયાત્યુક્ત્યૈવ પરિજીયતે

બલિરુવાચ ।
યા યુક્તિર્ભગવંસ્તસ્ય ચિત્તસ્યાક્રમણે સ્ફુટમ્ ।
તાં મે કથય તત્તાવદ્યથા જેષ્યામિ દારુણમ્

વિરોચન ઉવાચ ।
વિષયાન્પ્રતિ ભોઃ પુત્ર સર્વાનેવ હિ સર્વથા ।
અનાસ્થા પરમા હ્યેષા સા યુક્તિર્મનસો જયે

એષૈવ પરમા યુક્તિરનયૈવ મહામદઃ ।
સ્વમનોમત્તમાતઙ્ગો દ્રાગિત્યેવાવદમ્યતે

એષા હ્યત્યન્તદુષ્પ્રાપા સુપ્રાપા ચ મહામતે ।
અનભ્યસ્તાતિદુષ્પ્રાપા સ્વભ્યસ્તા પ્રાપ્યતે સુખમ્

ક્રમાદભ્યસ્યમાનૈષા વિષયારતિરાત્મજ ।
સર્વતઃ સ્ફુટતામેતિ સેકસિક્તા લતા યથા

નાસાદ્યતે હ્યનભ્યસ્તા કાંક્ષતાપિ શઠાત્મના ।
પુત્ર શાલિરિવાવ્યુપ્તા તસ્માદેનાં સમાહર

તાવદ્ભ્રમન્તિ દુઃખેષુ સંસારાવટવાસિનઃ ।
વિરતિં વિષયેષ્વેતે યાવન્નાયાન્તિ દેહિનઃ

અભ્યાસેન વિના કશ્ચિન્નાપ્નોતિ વિષયારતિમ્ ।
અપ્યત્યન્તબલો દેહી દેશાન્તરમિવાગતિઃ

ધ્યેયત્યાગમતોઽજસ્રં ધ્યાયતા દેહધારિણા ।
ભોગેષ્વરતિરભ્યાસાદ્વૃદ્ધિં નેયા લતા યથા

પુરુષાર્થાદૃતે પુત્ર નેહ સંપ્રાપ્યતે શુભમ્ ।
ક્રિયાફલં પરિપ્રાપ્તું હર્ષામર્ષવિવર્જિતમ્

દૈવમિત્યુચ્યતે લોકે ન દૈવં દેહવત્ક્વચિત્ ।
અવશ્યં ભવિતવ્યાખ્યા સ્વેહયા નિયતિશ્ચ યા

ઉચ્યતે દૈવશબ્દેન સા નરૈરેવ નેતરૈઃ ।
યદ્યસ્યેહ યદા યત્ર સંપન્નં સમતાં ગતમ્

હર્ષામર્ષવિનાશાય તદ્દૈવમિતિ કથ્યતે ।
દૈવં નિયતિરૂપં ચ પૌરુષેણોપજીયતે

સમ્યગ્જ્ઞાનવિલાસેન મૃગતૃષ્ણાભ્રમો યથા ।
યથા સંકલ્પ્યતે યદ્યત્પૌરુષેણ તથૈવ તત્

ફલવત્તાગૃહીતત્વે ફલવત્તાસુખપ્રદમ્ ।
કર્તા નો મન એવેહ યત્કલ્પયતિ તત્તથા

નિયતિં યાદૃશીમેતત્સંકલ્પયતિ સા તથા ।
નિયતાનિયતાન્કાંશ્ચિદર્થાનનિયતાનપિ

કરોતિ ચિત્તં તેનૈતચ્ચિત્તં નિયતિયોજકમ્ ।
નિયત્યાં નિયતિં કુર્વન્કદાચિત્સ્વાર્થનામિકામ્

સ્ફુરત્યસ્મિઞ્જગત્કોશે જીવો વ્યોમ્નીવ મારુતઃ ।
નિયત્યા વિહિતં કુર્વન્કદાચિન્નિયતિં ચરઃ

સંજ્ઞાર્થં રૂઢનિયતિશબ્દઃ સ્ફુરતિ સાનુવત્ ।
તસ્માદ્યાવન્મનસ્તાવન્ન દૈવં નિયતિર્ન ચ

મનસ્યસ્તંગતે સાધો યદ્ભવત્યસ્તુ તત્તથા ।
જીવો હિ પુરુષો જાતઃ પૌરુષેણ સ યદ્યથા

સંકલ્પયતિ લોકેઽસ્મિંસ્તત્તથા તસ્ય નાન્યથા ।
પુરુષાર્થાદૃતે પુત્ર ન કિંચિદિહ વિદ્યતે

પરં પૌરુષમાશ્રિત્ય ભોગેષ્વરતિમાહરેત્ ।
ન ભોગેષ્વરતિર્યાવજ્જાયતે ભવનાશની

ન પરા નિર્વૃતિસ્તાવત્પ્રાપ્યતે જયદાયિની ।
વિષયેષુ રતિર્યાવત્સ્થિતા સંમોહકારિણી

તાવદ્ભવદશાદોલા વિલોલાન્દોલનસ્થિતિઃ ।
અભ્યાસેન વિના પુત્ર ન કદાચન દુઃખદા

ભોગભોગિભરપ્રોતા કદાશા વિનિવર્તતે

બલિરુવાચ
ભોગેષ્વરતિરેવાન્તઃ કથં સર્વાસુરેશ્વર ।
સ્થિતિમાયાતિ જીવસ્ય દીર્ઘજીવિતદાયિની

વિરોચન ઉવાચ ।
આત્માવલોકનલતા ફલિની ફલતિ સ્ફુટમ્ ।
જીવસ્ય ભોગેષ્વરતિં શરદીવ મહાલતા

આત્માવલોકનેનૈષા વિષયારતિરુત્તમા ।
હૃદયે સ્થિતિમાયાતિ શ્રીરિવામ્ભોજકોટરે

તસ્માત્પ્રજ્ઞાનિકાષેણ વિચારેણાતિચારુણા ।
દેવમાલોકયેદ્ભોગાદ્રતિં ચાવહરેત્સમમ્

ચિત્તસ્ય ભોગૈર્દ્વૌ ભાગૌ શાસ્ત્રેણૈકં પ્રપૂરયેત્ ।
ગુરુશુશ્રૂષયા ચૈકમવ્યુત્પન્નસ્ય સત્ક્રમે

કિંચિદ્વ્યુત્પત્તિયુક્તસ્ય ભાગં ભોગૈઃ પ્રપૂરયેત્ ।
ગુરુશુશ્રૂષયા ભાગૌ ભાગં શાસ્ત્રાર્થચિન્તયા

વ્યુત્પત્તિમનુયાતસ્ય પૂરયેચ્ચેતસોઽન્વહમ્ ।
દ્વૌ ભાગૌ શાસ્ત્રવૈરાગ્યૈર્દ્વૌ ધ્યાનગુરુપૂજયા

સાધુતામાગતો જીવો યોગ્યો જ્ઞાનકથાક્રમે ।
નિર્મલાકૃતિરાદત્તે પટ ઉત્તમરઞ્જનામ્

શનૈઃ શનૈર્લાલનીયં યુક્તિભિઃ પાવનોક્તિભિઃ ।
શાસ્ત્રાર્થપરિણામેન પાલયેચ્ચિત્તબાલકમ્

પરે પરિણતં જ્ઞાને શિથિલીભૂતદુર્ગ્રહમ્ ।
જ્યોત્સ્નાઽહીનસ્ફટિકવચ્ચેતઃ શીતં વિરાજતે

પ્રજ્ઞયા પરયા ઋજ્વ્યા ભોગાનામીશ્વરસ્ય ચ ।
સમમેવાથ દેહસ્ય રૂપમાશ્વવલોકયેત્

પ્રજ્ઞાવિચારવશતઃ સમમેવ સદા સુત ।
આત્માવલોકનં તૃષ્ણાસંત્યાગં ચ સમાહરેત્

પરદૃષ્ટૌ વિતૃષ્ણત્વં તૃષ્ણાભાવે ચ દૃક્પરા ।
એતે મિથઃ સ્થિતે દૃષ્ટી તેજોદીપદશે યથા

ભોગપૂગે ગતાસ્વાદે દૃષ્ટે દેવે પરાવરે ।
પરે બ્રહ્મણિ વિશ્રાન્તિરનન્તોદેતિ શાશ્વતી

વિષયાકલિતાનન્દમનન્તોદેતિ નિર્વૃતિઃ ।
ન કદાચન જીવાનામાત્મવિશ્રવણાદૃતે

યજ્ઞદાનતપસ્તીર્થસેવાભિર્જાયતે સુખમ્ ।
ન તપોભિર્ન દાનેન ન તીર્થૈરપિ જાયતે

ભોગેષુ વિરતિર્જન્તોઃ સ્વભાવાલોકનાદૃતે ।
કયાચિદપિ નો યુક્ત્યા બુદ્ધિરાત્માવલોકને

સ્વપ્રયત્નાદૃતે પુંસઃ શ્રેયસે સંપ્રવર્તતે ।
ભોગસંત્યાગસંપ્રાપ્તપરમાર્થાદૃતે સુત

ન બ્રહ્મપદવિશ્રાન્તિસુખમાસાદ્યતે પરમ્ ।
આબ્રહ્મસ્તમ્બપર્યન્તે જગત્યસ્મિન્ન કુત્રચિત્ ॥ ઽ

તદ્વદાશ્વસ્યતે ભાતે પરમે કારણે યથા ।
પૌરુષં યત્નમાશ્રિત્ય દૈવં કૃત્વા સુદૂરતઃ

ભોગાન્વિગર્હયેત્પ્રાજ્ઞઃ શ્રેયોદ્વારદૃઢાર્ગલાન્ ।
પ્રૌઢાયાં ભોગગર્હાયાં વિચાર ઉપજાયતે

વૃદ્ધાયાં પ્રાવૃષિ શ્રીમાંશરત્કાલ ઇવામલઃ ।
વિચારો ભોગગર્હાતો વિચારાદ્ભોગગર્હણમ્

અન્યોન્યમેતે પૂર્યેતે સમુદ્રજલદાવિવ ।
ભોગગર્હાવિચારશ્ચ સ્વાત્માલોકશ્ચ શાશ્વતઃ

અન્યોન્યં સાધયન્ત્યર્થં સુસ્નિગ્ધાઃ સુહૃદો યથા ।
પૂર્વં દૈવમનાદૃત્ય પૌરુષેણ પ્રયત્નતઃ

દન્તૈર્દન્તાન્પ્રસંપીડ્ય ભોગેષ્વરતિમાહરેત્ ।
દેશાચારાવિરુદ્ધેન બાન્ધવૈકમતેન ચ

પૌરુષેણ ક્રમેણાદૌ ધનાનિ સમુપાર્જયેત્ ।
ધનૈરભ્યાહરેદ્ભવ્યાન્સુજનાન્ગુણશાલિનઃ

પ્રવર્તતે સમાસઙ્ગાત્તેષાં ભોગવિગર્હણા ।
તતો વિચારસ્તદનુ જ્ઞાનં શાસ્ત્રાર્થસંગ્રહઃ

તતઃ ક્રમેણ પરમપદપ્રાપ્તિઃ પ્રજાયતે ।
યદા તૂપરતે કાલે વિષયેભ્યો વિરમ્યસે

તદા વિચારવશતઃ પરમં પદમેષ્યસિ ।
સમ્યક્પ્રાપ્સ્યસિ વિશ્રાન્તિમાત્મન્યત્યન્તપાવને

ન પુનઃ કલ્પનાપઙ્કે દુઃખાય નિપતિષ્યસિ ।
સ્થિતાપિ નાસ્થા તે શુદ્ધ નમસ્તેઽસ્તુ સદાશિવ

દેશક્રમેણ ધનમલ્પવિગર્હણેન
તેનાઙ્ગ સાધુજનમર્જય માનપૂર્વમ્ ।
તત્સંગમોત્થવિષયાદ્યવહેલનેન
સમ્યગ્વિચારવિભવેન તવાત્મલાભઃ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે દે૦ મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે ચિત્તવિચિકિત્સાયોગોપદેશો નામ ચતુર્વિંશઃ સર્ગઃ