Yoga Vasistha · Chapter 5.19

ekonaviṃśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam /
bhrātrostripathagātīre saṃvādaṃ muniputrayoḥ

ayaṃ bandhurayaṃ neti kathāprastāvataḥ smṛtam /
itihāsamimaṃ puṇyamāścaryaṃ śrṛṇu rāghava

astyasya jambūdvīpasya kasmiṃścidgirikuñjake /
vanavyūhamahottaṃso mahendro nāma parvataḥ

kalpadrumavanacchāyāviśrāntamunikinnaraḥ /
śrṛṅgairātatamākāśaṃ jitavānyaḥ samunnataiḥ

brahmalokāntaraprāptaśrṛṅgakandaracāribhiḥ /
sāmavedapratidhvānaghuṃghumairgāyatīva yaḥ

yaḥ payomedurairmeghairlasitaiḥ śrṛṅgakoṭiṣu /
latākusumasaṃprotaiḥ kuntalairiva rājate

yastadoḍḍayanotkānāṃ śarabhāṇāṃ vijṛmbhitaiḥ /
visphūrjati guhāvakraiḥ kalpābhrāṇi hasanniva

yena nirjharanirhrādaiḥ kandarāntaracāribhiḥ /
samudrajalakallolavilāso vijito'bhitaḥ

tasyaikadeśe vitate ratnasānau manorame /
munibhiḥ snānapānārthaṃ vyomagaṅgāvatāritā

tasyāstripathagāyāstu tīre vikasitadrume /
ratnādritaṭavidyote kacatkanakapiñjare

āsīdabhyuditajñānastaporāśirudāradhīḥ /
munirdīrghatapā nāma tapo mūrtamivāparam

munerbabhūvatustasya putrau dvāvindusundarau /
puṇyapāvananāmānau dvau kacāviva vākpateḥ

sa tābhyāṃ saha putrābhyāṃ bhāryayā ca sahaikayā /
uvāsa saritastīre tasminsaphalapādape

atha kāle tayostasya putrayorjñānavānabhūt /
puṇyo nāma ca yo jyeṣṭho guṇajyeṣṭhaśca rāghava

pāvanordhaprabuddho'bhūtpūrvasaṃdhyāmbujaṃ yathā /
maurkhyādadhigato nāptaḥ pade dolāyitaḥ sthitaḥ

tato vahatyakalite kāle kalitakāraṇe /
saṃvatsaraśate jīrṇadīrghadehalatāyuṣi

asmādbhaṅgurabhūtāḍhyādvṛttāntaśatabhīṣaṇāt /
ratimutsṛjya saṃsārājjarājarjarajīvitaḥ

kalanāpakṣiṇī nīḍaṃ dehaṃ dīrghatapā muniḥ /
jahau giriguhāgehe bhāraṃ vaivadhiko yathā

praśāntakalanārambhaṃ cetyariktacidāspadam /
padaṃ jagāma nīrāgaṃ puṣpagandha ivāmbaram

atha bhāryā munerdehaṃ prāṇāpānavivarjitam /
dṛṣṭvā vilulitaṃ bhūmau vinālamiva paṅkajam

ciramabhyastayā yogayuktyā pativitīrṇayā /
tatyāja tanumamlānāṃ ṣaṭpadī padminīmiva

bhartāramevānuyayau janasyādṛṣṭatāṃ gatā /
prabhāgaganakośasthamastaṃ yātamivoḍupam

mātāpitrostu gatayoraurdhvadehikakarmaṇi /
puṇya eva sthito'vyagraḥ pāvano duḥkhamāyayau

śokopahatacitto'so bhramankānanavīthiṣu /
jyāyāṃsamanavekṣyaiva pāvano vilalāpa ha

athaurdhvadehikaṃ kṛtvā mātāpitrorudāradhīḥ /
āyayau vipine puṇyaḥ pāvanaṃ śokalālasam

puṇya uvāca /
kiṃ putra ghanatāṃ śokaṃ nayasyāndhyaikakāraṇam /
vāṣpadhārādharaṃ ghoraṃ prāvaṭkāla ivāmbujam

pitā tava mahāprājña gataḥ sārdhaṃ tvadambayā /
svāmeva paramātmātmapadavīṃ mokṣanāmikām

tatsthānaṃ sarvajantūnāṃ tadrūpaṃ vijitātmanām /
svabhāvamabhisaṃpanne kiṃ pitaryanuśocasi

īdṛśī tu tvayā baddhā bhāvaneha vimohajā /
saṃsāre yadaśocyo'pi tvayā tātonuśocyate

na saiva bhavato mātā nāsāveva pitā tava /
na bhavāneṣa tanayastayorniḥsaṃkhyaputrayoḥ

mātāpitṛsahasrāṇi samatītāni te suta /
bahūnyambupravāhasya nimnānīva vane vane

asaṃkhyaputrayornaiva bhavāneva sutastayoḥ /
sarittaraṅgavatputra gatāḥ putragaṇā nṛṇām

asmatpitroratītāni putralakṣāṇyanekaśaḥ /
patrakorakavṛntāni latāviṭapayoriva

mitrabāndhavavṛndāni jantorjanmani janmani /
ṛtāvṛtāvatītāni phalānīva mahātaroḥ

śocanīyā yadi snehānmātāpitṛsutāḥ suta /
tadatītā na śocyante kimajasraṃ sahasraśaḥ

prapañco'yaṃ mahābhāga dṛśyate jāgate bhrame /
paramārthena te prājña nāsti mitraṃ na bāndhavāḥ

na nāśa iva hi bhrātaḥ paramārthena vidyate /
mahatyapi cirātapte marāviva payolavāḥ

etā yāḥ prekṣase lakṣmīśchatracāmaracañcalāḥ /
svapna eva mahābuddhe dināni trīṇi pañca vā

dṛṣṭyā tu pāramārthikyā putra satyaṃ vicāraya /
naiva tvaṃ na vayaṃ caiva bhrāntimantaḥ parityaja

ayaṃ gato mṛtaścāyamiti durdṛṣṭayaḥ puraḥ /
svasaṃkalpopatāpotthā dṛśyante natu satyataḥ

ajñānavistīrṇamarau vilolaṃ
śubhāśubhasyandamayaistaraṅgaiḥ /
savāsanānāmamarīcivāri
parisphuratyetadanantarūpam

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe pāvanabodhanaṃ nāmaikonaviśaḥ sargaḥ