યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.19

એકોનવિંશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।
ભ્રાત્રોસ્ત્રિપથગાતીરે સંવાદં મુનિપુત્રયોઃ

અયં બન્ધુરયં નેતિ કથાપ્રસ્તાવતઃ સ્મૃતમ્ ।
ઇતિહાસમિમં પુણ્યમાશ્ચર્યં શ્રૃણુ રાઘવ

અસ્ત્યસ્ય જમ્બૂદ્વીપસ્ય કસ્મિંશ્ચિદ્ગિરિકુઞ્જકે ।
વનવ્યૂહમહોત્તંસો મહેન્દ્રો નામ પર્વતઃ

કલ્પદ્રુમવનચ્છાયાવિશ્રાન્તમુનિકિન્નરઃ ।
શ્રૃઙ્ગૈરાતતમાકાશં જિતવાન્યઃ સમુન્નતૈઃ

બ્રહ્મલોકાન્તરપ્રાપ્તશ્રૃઙ્ગકન્દરચારિભિઃ ।
સામવેદપ્રતિધ્વાનઘુંઘુમૈર્ગાયતીવ યઃ

યઃ પયોમેદુરૈર્મેઘૈર્લસિતૈઃ શ્રૃઙ્ગકોટિષુ ।
લતાકુસુમસંપ્રોતૈઃ કુન્તલૈરિવ રાજતે

યસ્તદોડ્ડયનોત્કાનાં શરભાણાં વિજૃમ્ભિતૈઃ ।
વિસ્ફૂર્જતિ ગુહાવક્રૈઃ કલ્પાભ્રાણિ હસન્નિવ

યેન નિર્ઝરનિર્હ્રાદૈઃ કન્દરાન્તરચારિભિઃ ।
સમુદ્રજલકલ્લોલવિલાસો વિજિતોઽભિતઃ

તસ્યૈકદેશે વિતતે રત્નસાનૌ મનોરમે ।
મુનિભિઃ સ્નાનપાનાર્થં વ્યોમગઙ્ગાવતારિતા

તસ્યાસ્ત્રિપથગાયાસ્તુ તીરે વિકસિતદ્રુમે ।
રત્નાદ્રિતટવિદ્યોતે કચત્કનકપિઞ્જરે

આસીદભ્યુદિતજ્ઞાનસ્તપોરાશિરુદારધીઃ ।
મુનિર્દીર્ઘતપા નામ તપો મૂર્તમિવાપરમ્

મુનેર્બભૂવતુસ્તસ્ય પુત્રૌ દ્વાવિન્દુસુન્દરૌ ।
પુણ્યપાવનનામાનૌ દ્વૌ કચાવિવ વાક્પતેઃ

સ તાભ્યાં સહ પુત્રાભ્યાં ભાર્યયા ચ સહૈકયા ।
ઉવાસ સરિતસ્તીરે તસ્મિન્સફલપાદપે

અથ કાલે તયોસ્તસ્ય પુત્રયોર્જ્ઞાનવાનભૂત્ ।
પુણ્યો નામ ચ યો જ્યેષ્ઠો ગુણજ્યેષ્ઠશ્ચ રાઘવ

પાવનોર્ધપ્રબુદ્ધોઽભૂત્પૂર્વસંધ્યામ્બુજં યથા ।
મૌર્ખ્યાદધિગતો નાપ્તઃ પદે દોલાયિતઃ સ્થિતઃ

તતો વહત્યકલિતે કાલે કલિતકારણે ।
સંવત્સરશતે જીર્ણદીર્ઘદેહલતાયુષિ

અસ્માદ્ભઙ્ગુરભૂતાઢ્યાદ્વૃત્તાન્તશતભીષણાત્ ।
રતિમુત્સૃજ્ય સંસારાજ્જરાજર્જરજીવિતઃ

કલનાપક્ષિણી નીડં દેહં દીર્ઘતપા મુનિઃ ।
જહૌ ગિરિગુહાગેહે ભારં વૈવધિકો યથા

પ્રશાન્તકલનારમ્ભં ચેત્યરિક્તચિદાસ્પદમ્ ।
પદં જગામ નીરાગં પુષ્પગન્ધ ઇવામ્બરમ્

અથ ભાર્યા મુનેર્દેહં પ્રાણાપાનવિવર્જિતમ્ ।
દૃષ્ટ્વા વિલુલિતં ભૂમૌ વિનાલમિવ પઙ્કજમ્

ચિરમભ્યસ્તયા યોગયુક્ત્યા પતિવિતીર્ણયા ।
તત્યાજ તનુમમ્લાનાં ષટ્પદી પદ્મિનીમિવ

ભર્તારમેવાનુયયૌ જનસ્યાદૃષ્ટતાં ગતા ।
પ્રભાગગનકોશસ્થમસ્તં યાતમિવોડુપમ્

માતાપિત્રોસ્તુ ગતયોરૌર્ધ્વદેહિકકર્મણિ ।
પુણ્ય એવ સ્થિતોઽવ્યગ્રઃ પાવનો દુઃખમાયયૌ

શોકોપહતચિત્તોઽસો ભ્રમન્કાનનવીથિષુ ।
જ્યાયાંસમનવેક્ષ્યૈવ પાવનો વિલલાપ હ

અથૌર્ધ્વદેહિકં કૃત્વા માતાપિત્રોરુદારધીઃ ।
આયયૌ વિપિને પુણ્યઃ પાવનં શોકલાલસમ્

પુણ્ય ઉવાચ ।
કિં પુત્ર ઘનતાં શોકં નયસ્યાન્ધ્યૈકકારણમ્ ।
વાષ્પધારાધરં ઘોરં પ્રાવટ્કાલ ઇવામ્બુજમ્

પિતા તવ મહાપ્રાજ્ઞ ગતઃ સાર્ધં ત્વદમ્બયા ।
સ્વામેવ પરમાત્માત્મપદવીં મોક્ષનામિકામ્

તત્સ્થાનં સર્વજન્તૂનાં તદ્રૂપં વિજિતાત્મનામ્ ।
સ્વભાવમભિસંપન્ને કિં પિતર્યનુશોચસિ

ઈદૃશી તુ ત્વયા બદ્ધા ભાવનેહ વિમોહજા ।
સંસારે યદશોચ્યોઽપિ ત્વયા તાતોનુશોચ્યતે

ન સૈવ ભવતો માતા નાસાવેવ પિતા તવ ।
ન ભવાનેષ તનયસ્તયોર્નિઃસંખ્યપુત્રયોઃ

માતાપિતૃસહસ્રાણિ સમતીતાનિ તે સુત ।
બહૂન્યમ્બુપ્રવાહસ્ય નિમ્નાનીવ વને વને

અસંખ્યપુત્રયોર્નૈવ ભવાનેવ સુતસ્તયોઃ ।
સરિત્તરઙ્ગવત્પુત્ર ગતાઃ પુત્રગણા નૃણામ્

અસ્મત્પિત્રોરતીતાનિ પુત્રલક્ષાણ્યનેકશઃ ।
પત્રકોરકવૃન્તાનિ લતાવિટપયોરિવ

મિત્રબાન્ધવવૃન્દાનિ જન્તોર્જન્મનિ જન્મનિ ।
ઋતાવૃતાવતીતાનિ ફલાનીવ મહાતરોઃ

શોચનીયા યદિ સ્નેહાન્માતાપિતૃસુતાઃ સુત ।
તદતીતા ન શોચ્યન્તે કિમજસ્રં સહસ્રશઃ

પ્રપઞ્ચોઽયં મહાભાગ દૃશ્યતે જાગતે ભ્રમે ।
પરમાર્થેન તે પ્રાજ્ઞ નાસ્તિ મિત્રં ન બાન્ધવાઃ

ન નાશ ઇવ હિ ભ્રાતઃ પરમાર્થેન વિદ્યતે ।
મહત્યપિ ચિરાતપ્તે મરાવિવ પયોલવાઃ

એતા યાઃ પ્રેક્ષસે લક્ષ્મીશ્છત્રચામરચઞ્ચલાઃ ।
સ્વપ્ન એવ મહાબુદ્ધે દિનાનિ ત્રીણિ પઞ્ચ વા

દૃષ્ટ્યા તુ પારમાર્થિક્યા પુત્ર સત્યં વિચારય ।
નૈવ ત્વં ન વયં ચૈવ ભ્રાન્તિમન્તઃ પરિત્યજ

અયં ગતો મૃતશ્ચાયમિતિ દુર્દૃષ્ટયઃ પુરઃ ।
સ્વસંકલ્પોપતાપોત્થા દૃશ્યન્તે નતુ સત્યતઃ

અજ્ઞાનવિસ્તીર્ણમરૌ વિલોલં
શુભાશુભસ્યન્દમયૈસ્તરઙ્ગૈઃ ।
સવાસનાનામમરીચિવારિ
પરિસ્ફુરત્યેતદનન્તરૂપમ્

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે પાવનબોધનં નામૈકોનવિશઃ સર્ગઃ