Yoga Vasistha · Chapter 5.18

aṣṭādaśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
yuktāśayānāṃ mahatāmahatānāṃ kudṛṣṭibhiḥ /
svabhāvo'yaṃ mahābāho līlayā caratāmiha

viharannapi saṃsāre jīvanmuktamanā muniḥ /
ādimadhyāntavirasā vihasejjāgatīrgatīḥ

sarvaprakṛtakāryastho madhyasthaḥ sarvadṛṣṭiṣu /
dhyeyaṃ taṃ vāsanātyāgamavalambya vyavasthitaḥ

sarvatra vigatodvegaḥ sarvārthaparipoṣakaḥ /
vivekoddyotadṛṣṭātmā prabodhopavanasthitiḥ

sarvātītapadālambī pūrṇenduśiśirāśayaḥ /
nodvegī naca tuṣṭātmā saṃsāre nāvasīdati

sarvaśatruṣu madhyastho dayādākṣiṇyasaṃyutaḥ /
prāptakarmakaro'gryāṇāṃ saṃsāre nāvasīdati

nābhinandati na dveṣṭi na śocati na kāṅkṣati /
maunasthaḥ prakṛtārambhī saṃsāre nāvasīdati

pṛṣṭaḥ sanprakṛtaṃ vakti na pṛṣṭaḥ sthāṇuvatsthitaḥ /
īhitānīhitairmuktaḥ saṃsāre nāvasīdati

sarvasyābhimataṃ vaktā coditaḥ peśaloktimān /
āśayajñaśca bhūtānāṃ saṃsāre nāvasīdati

yuktāyuktadṛśā grastamāśopahataceṣṭitam /
jānāti lokadṛṣṭāntaṃ karakoṭarabilvavat

paraṃ padamupārūḍho bhaṅgurāṃ jāgatīṃ sthitim /
antaḥśītalayā buddhyā hasanniva nirīkṣate

jitacittā mahātmāno ye hi dṛṣṭaparāvarāḥ /
svabhāva īdṛśasteṣāṃ kathitastava rāghava

vayaṃ tu vaktuṃ mūrkhāṇāmajitātmīyacetasām /
bhogakardamamagnānāṃ na vidmo'bhimataṃ matam

teṣāmabhimatā nāryo bhāvābhāvavibhūṣitāḥ /
jvālānarakavahnīnāṃ yāstāḥ kanakarociṣaḥ

anarthagahanāścārthā vyarthānarthakadarthanāḥ /
diśanto duḥkhasaṃrambhamabhitaḥ prahitāpadaḥ

phalasaṃdhīni karmāṇi nānācāramayāni ca /
sukhaduḥkhāvapūrṇāni tāni vaktuṃ na śaknumaḥ

pūrṇāṃ dṛṣṭimavaṣṭabhya dhyeyatyāgavilāsinīm /
jīvanmuktatayā svastho loke vihara rāghava

antaḥ saṃtyaktasarvāśo vītarāgo vivāsanaḥ /
bahiḥ sarvasamācāro loke vihara rāghava

udāraḥ peśalācāraḥ sarvācārānuvṛttimān /
antaḥ sarvaparityāgī loke vihara rāghava

pravicārya daśāḥ sarvā yadatucchaṃ paraṃ padam /
tadeva bhāvenālambya loke vihara rāghava

antarnairāśyamādāya bahirāśonmukhehitaḥ /
bahistapto'ntarāśīto loke vihara rāghava

bahiḥ kṛtrimasaṃrambho hṛdi saṃrambhavarjitaḥ /
kartā bahirakartāntarloke vihara rāghava

jñātavānasi sarveṣāṃ bhāvānāṃ samyagantaram /
yathecchasi tathā dṛṣṭyā loke vihara rāghava

kṛtrimollāsaharṣasthaḥ kṛtrimodvegagarhaṇaḥ /
kṛtrimārambhasaṃrambho loke vihara rāghava

tyaktāhaṃkṛtirāśvastamatirākāśaśobhanaḥ /
agṛhītakalaṅkāṅko loke vihara rāghava

āśāpāśaśatonmuktaḥ samaḥ sarvāsu vṛttiṣu /
bahiḥ prakṛtikāryastho loke vihara rāghava

na bandho'sti na mokṣo'sti dehinaḥ paramārthataḥ /
mithyeyamindrajālaśrīḥ saṃsāraparivartinī

bhrāntimātramidaṃ mohājjagadrāghava dṛśyate /
janitapratyayaṃ sphāraṃ jalaṃ tīvrātape yathā

abaddhasyaikarūpasya sarvagasyātmanaḥ katham /
bandhaḥ syāttadabhāve tu mokṣaḥ kasya vidhīyate

atattvajñānajāteyaṃ saṃsārabhrāntirātatā /
tattvajñānātkṣayaṃ yāti rajjvāmiva bhujaṅgadhīḥ

jñātavānasi tattvaṃ svamekayā sūkṣmayā dhiyā /
jāto'si nirahaṃkāro vyomavattiṣṭha nirmalaḥ

jño'si tvitthaṃ tadakhilāḥ suhṛdbāndhavavāsanāḥ /
saṃtyajāsatsvabhāvasya kā nāma kila bhāvanā

api cetthaṃ tadanyastvaṃ sattvavānanumīyase /
idaṃ prathamataḥ prāptaṃ paramādapi kāraṇāt

bhogabandhujagadbhāvaiḥ karmabhiśca śubhāśubhaiḥ /
ātmano nāsti saṃbandhaḥ kimetānanuśocasi

ātmatattvekasāro'hamiti jātadhiyo bhayaiḥ /
na te rāmāsti saṃbandhaḥ kiṃ bibheṣi jagadbhramāt

ajātasya sato bandhorbandhuduḥkhasukhabhramaiḥ /
kaste rāghava saṃbandho yadetānanuśocasi

tvaṃ cedbabhūvitha purā tathedānīṃ bhaviṣyasi /
adya ceha sthito'sīti jñātavānasi niścayam

tadānantaragānanyānprāṇādīnnikaṭasthitān /
bandhūnatītānsubahūnkasmāttvaṃ nānuśocasi

pūrvamanyastathedānīṃ babhūvitha bhaviṣyasi /
yadi rāma tathāpi tvaṃ sadrūpaṃ kiṃ vimuhyasi

purā bhūtvādya bhūtvā ca bhūyaścenna bhaviṣyasi/ /
tathāpi kṣīṇasaṃsāraḥ kimarthamanuśocasi

tasmānna duḥkhitā yuktā prākṛte jāgate krame /
tathaiva muditā yuktā yuktaṃ kāryānuvartanam

mā gaccha duḥkhitāṃ rāma sukhitāmapi mā vraja /
samatāmehi sarvatra paramātmā hi sarvagaḥ

anantaḥ satsvarūpastvaṃ khamivātitatāntaram /
prakāśo nityaśuddhastvaṃ jvālānāmiva koṭaram

jāgatānāṃ padārthānāmadṛṣṭātmatanustanuḥ /
hṛtstho'si hāramuktānāmekastanturivātataḥ

saṃsārasthitireveyaṃ yadbhūtvā bhūyate punaḥ /
ajñenaiva na tajjñena jño'si rāma sukhī bhava

svarūpamidamasyāstu saṃsṛteḥ satatādhimat /
ajñānātsphāratāmeti jñātavānasi sanmate

rūpaṃ kimanyadbhavatu bhramamātrādṛte bhrame /
svapnamātrādṛte svapne bhavatyanyo hi kaḥ kramaḥ

sarvaśakteriyaṃ śaktirbhramamātramayaṃ tathā /
rāma dṛśyata evedamābhānamatibhāsvaram

subandhuḥ kasyacitkaḥ syādiha no kaścidapyariḥ /
sadā sarve ca sarvasya sarvaṃ sarveśvarecchayā

ālūnaśīrṇamakhilamidamanyonyasaṃśritam /
anārataṃ yāti jagattaraṅgaugha ivāmbhasaḥ

adha ūrdhvatvamāyāti yātyūrdhvatvamadhastathā /
saṃsārasya calasyāsya cakranemirivābhitaḥ

svargasthā narakaṃ yānti nārakāśca triviṣṭapam /
yoneryonyantaraṃ yānti dvīpāddvīpāntaraṃ janāḥ

dhīrāḥ kārpaṇyamāyānti kṛpaṇā yānti dhīratām /
parisphuranti bhūtāni pātotpātaśatabhramaiḥ

ekarūpasthiraṃ cakraṃ svacchaṃ saṃtāpavarjitam /
neha saṃprāpyate kiṃcidagnau himakaṇo yathā

ye ye nāma mahābhāgā bahavo bāndhavāstathā /
vinaṣṭā eva dṛśyante te te katipayairdinaiḥ

paratātmīyatānyatvatvatvamattvādibhāvanā /
neha satyā mahābāho dvicandrādidṛśo yathā

ayaṃ bandhuḥ paraścāyamayaṃ cāhamayaṃ bhavān /
iti mithyādṛśo rāma vigalantu tavādhunā

krīḍārthaṃ vyavahārastha etābhirhatadṛṣṭibhiḥ /
āmūlamantaśchinnābhirbahirvihara helayā

saṃsārasaraṇāvasyāṃ tathā vihara suvrata /
na yathaiva śramaśrānto vāsanābhāravāniva

yathā yathaiṣā kāryāṇi vāsanākṣayakāriṇī /
vicāraṇā tavodeti saṃśāmyanti tathā tathā

ayaṃ bandhurayaṃ neti gaṇanā laghucetasām /
udāracaritānāṃ tu vigatāvaraṇaiva dhīḥ

na tadasti na yatrāhaṃ na tadasti na yanmama /
iti nirṇīya dhīrāṇāṃ vigatāvaraṇaiva dhīḥ

nāstameti na codeti yaścidākāśavanmahān /
sarvaṃ saṃpaśyati svasthaḥ svastho bhūmitalaṃ yathā

sarvā eva hi te bhūtajātayo rāma bandhavaḥ /
atyantāsaṃyutā etāstava rāma na kāścana

vividhajanmaśatāhitasaṃbhrame
jagati bandhurabandhuritīkṣaṇam /
bhramadaśaiva vivalgati vastuta-
stribhuvanaṃ cirabandhurabandhvapi

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣūpaśamaprakaraṇe jīvanmuktavarṇanaṃ nāmāṣṭādaśaḥ sargaḥ