યોગવાસિષ્ઠ · અધ્યાય 5.18

અષ્ટાદશઃ સર્ગઃ

શ્રીવસિષ્ઠ ઉવાચ ।
યુક્તાશયાનાં મહતામહતાનાં કુદૃષ્ટિભિઃ ।
સ્વભાવોઽયં મહાબાહો લીલયા ચરતામિહ

વિહરન્નપિ સંસારે જીવન્મુક્તમના મુનિઃ ।
આદિમધ્યાન્તવિરસા વિહસેજ્જાગતીર્ગતીઃ

સર્વપ્રકૃતકાર્યસ્થો મધ્યસ્થઃ સર્વદૃષ્ટિષુ ।
ધ્યેયં તં વાસનાત્યાગમવલમ્બ્ય વ્યવસ્થિતઃ

સર્વત્ર વિગતોદ્વેગઃ સર્વાર્થપરિપોષકઃ ।
વિવેકોદ્દ્યોતદૃષ્ટાત્મા પ્રબોધોપવનસ્થિતિઃ

સર્વાતીતપદાલમ્બી પૂર્ણેન્દુશિશિરાશયઃ ।
નોદ્વેગી નચ તુષ્ટાત્મા સંસારે નાવસીદતિ

સર્વશત્રુષુ મધ્યસ્થો દયાદાક્ષિણ્યસંયુતઃ ।
પ્રાપ્તકર્મકરોઽગ્ર્યાણાં સંસારે નાવસીદતિ

નાભિનન્દતિ ન દ્વેષ્ટિ ન શોચતિ ન કાઙ્ક્ષતિ ।
મૌનસ્થઃ પ્રકૃતારમ્ભી સંસારે નાવસીદતિ

પૃષ્ટઃ સન્પ્રકૃતં વક્તિ ન પૃષ્ટઃ સ્થાણુવત્સ્થિતઃ ।
ઈહિતાનીહિતૈર્મુક્તઃ સંસારે નાવસીદતિ

સર્વસ્યાભિમતં વક્તા ચોદિતઃ પેશલોક્તિમાન્ ।
આશયજ્ઞશ્ચ ભૂતાનાં સંસારે નાવસીદતિ

યુક્તાયુક્તદૃશા ગ્રસ્તમાશોપહતચેષ્ટિતમ્ ।
જાનાતિ લોકદૃષ્ટાન્તં કરકોટરબિલ્વવત્

પરં પદમુપારૂઢો ભઙ્ગુરાં જાગતીં સ્થિતિમ્ ।
અન્તઃશીતલયા બુદ્ધ્યા હસન્નિવ નિરીક્ષતે

જિતચિત્તા મહાત્માનો યે હિ દૃષ્ટપરાવરાઃ ।
સ્વભાવ ઈદૃશસ્તેષાં કથિતસ્તવ રાઘવ

વયં તુ વક્તું મૂર્ખાણામજિતાત્મીયચેતસામ્ ।
ભોગકર્દમમગ્નાનાં ન વિદ્મોઽભિમતં મતમ્

તેષામભિમતા નાર્યો ભાવાભાવવિભૂષિતાઃ ।
જ્વાલાનરકવહ્નીનાં યાસ્તાઃ કનકરોચિષઃ

અનર્થગહનાશ્ચાર્થા વ્યર્થાનર્થકદર્થનાઃ ।
દિશન્તો દુઃખસંરમ્ભમભિતઃ પ્રહિતાપદઃ

ફલસંધીનિ કર્માણિ નાનાચારમયાનિ ચ ।
સુખદુઃખાવપૂર્ણાનિ તાનિ વક્તું ન શક્નુમઃ

પૂર્ણાં દૃષ્ટિમવષ્ટભ્ય ધ્યેયત્યાગવિલાસિનીમ્ ।
જીવન્મુક્તતયા સ્વસ્થો લોકે વિહર રાઘવ

અન્તઃ સંત્યક્તસર્વાશો વીતરાગો વિવાસનઃ ।
બહિઃ સર્વસમાચારો લોકે વિહર રાઘવ

ઉદારઃ પેશલાચારઃ સર્વાચારાનુવૃત્તિમાન્ ।
અન્તઃ સર્વપરિત્યાગી લોકે વિહર રાઘવ

પ્રવિચાર્ય દશાઃ સર્વા યદતુચ્છં પરં પદમ્ ।
તદેવ ભાવેનાલમ્બ્ય લોકે વિહર રાઘવ

અન્તર્નૈરાશ્યમાદાય બહિરાશોન્મુખેહિતઃ ।
બહિસ્તપ્તોઽન્તરાશીતો લોકે વિહર રાઘવ

બહિઃ કૃત્રિમસંરમ્ભો હૃદિ સંરમ્ભવર્જિતઃ ।
કર્તા બહિરકર્તાન્તર્લોકે વિહર રાઘવ

જ્ઞાતવાનસિ સર્વેષાં ભાવાનાં સમ્યગન્તરમ્ ।
યથેચ્છસિ તથા દૃષ્ટ્યા લોકે વિહર રાઘવ

કૃત્રિમોલ્લાસહર્ષસ્થઃ કૃત્રિમોદ્વેગગર્હણઃ ।
કૃત્રિમારમ્ભસંરમ્ભો લોકે વિહર રાઘવ

ત્યક્તાહંકૃતિરાશ્વસ્તમતિરાકાશશોભનઃ ।
અગૃહીતકલઙ્કાઙ્કો લોકે વિહર રાઘવ

આશાપાશશતોન્મુક્તઃ સમઃ સર્વાસુ વૃત્તિષુ ।
બહિઃ પ્રકૃતિકાર્યસ્થો લોકે વિહર રાઘવ

ન બન્ધોઽસ્તિ ન મોક્ષોઽસ્તિ દેહિનઃ પરમાર્થતઃ ।
મિથ્યેયમિન્દ્રજાલશ્રીઃ સંસારપરિવર્તિની

ભ્રાન્તિમાત્રમિદં મોહાજ્જગદ્રાઘવ દૃશ્યતે ।
જનિતપ્રત્યયં સ્ફારં જલં તીવ્રાતપે યથા

અબદ્ધસ્યૈકરૂપસ્ય સર્વગસ્યાત્મનઃ કથમ્ ।
બન્ધઃ સ્યાત્તદભાવે તુ મોક્ષઃ કસ્ય વિધીયતે

અતત્ત્વજ્ઞાનજાતેયં સંસારભ્રાન્તિરાતતા ।
તત્ત્વજ્ઞાનાત્ક્ષયં યાતિ રજ્જ્વામિવ ભુજઙ્ગધીઃ

જ્ઞાતવાનસિ તત્ત્વં સ્વમેકયા સૂક્ષ્મયા ધિયા ।
જાતોઽસિ નિરહંકારો વ્યોમવત્તિષ્ઠ નિર્મલઃ

જ્ઞોઽસિ ત્વિત્થં તદખિલાઃ સુહૃદ્બાન્ધવવાસનાઃ ।
સંત્યજાસત્સ્વભાવસ્ય કા નામ કિલ ભાવના

અપિ ચેત્થં તદન્યસ્ત્વં સત્ત્વવાનનુમીયસે ।
ઇદં પ્રથમતઃ પ્રાપ્તં પરમાદપિ કારણાત્

ભોગબન્ધુજગદ્ભાવૈઃ કર્મભિશ્ચ શુભાશુભૈઃ ।
આત્મનો નાસ્તિ સંબન્ધઃ કિમેતાનનુશોચસિ

આત્મતત્ત્વેકસારોઽહમિતિ જાતધિયો ભયૈઃ ।
ન તે રામાસ્તિ સંબન્ધઃ કિં બિભેષિ જગદ્ભ્રમાત્

અજાતસ્ય સતો બન્ધોર્બન્ધુદુઃખસુખભ્રમૈઃ ।
કસ્તે રાઘવ સંબન્ધો યદેતાનનુશોચસિ

ત્વં ચેદ્બભૂવિથ પુરા તથેદાનીં ભવિષ્યસિ ।
અદ્ય ચેહ સ્થિતોઽસીતિ જ્ઞાતવાનસિ નિશ્ચયમ્

તદાનન્તરગાનન્યાન્પ્રાણાદીન્નિકટસ્થિતાન્ ।
બન્ધૂનતીતાન્સુબહૂન્કસ્માત્ત્વં નાનુશોચસિ

પૂર્વમન્યસ્તથેદાનીં બભૂવિથ ભવિષ્યસિ ।
યદિ રામ તથાપિ ત્વં સદ્રૂપં કિં વિમુહ્યસિ

પુરા ભૂત્વાદ્ય ભૂત્વા ચ ભૂયશ્ચેન્ન ભવિષ્યસિ। ।
તથાપિ ક્ષીણસંસારઃ કિમર્થમનુશોચસિ

તસ્માન્ન દુઃખિતા યુક્તા પ્રાકૃતે જાગતે ક્રમે ।
તથૈવ મુદિતા યુક્તા યુક્તં કાર્યાનુવર્તનમ્

મા ગચ્છ દુઃખિતાં રામ સુખિતામપિ મા વ્રજ ।
સમતામેહિ સર્વત્ર પરમાત્મા હિ સર્વગઃ

અનન્તઃ સત્સ્વરૂપસ્ત્વં ખમિવાતિતતાન્તરમ્ ।
પ્રકાશો નિત્યશુદ્ધસ્ત્વં જ્વાલાનામિવ કોટરમ્

જાગતાનાં પદાર્થાનામદૃષ્ટાત્મતનુસ્તનુઃ ।
હૃત્સ્થોઽસિ હારમુક્તાનામેકસ્તન્તુરિવાતતઃ

સંસારસ્થિતિરેવેયં યદ્ભૂત્વા ભૂયતે પુનઃ ।
અજ્ઞેનૈવ ન તજ્જ્ઞેન જ્ઞોઽસિ રામ સુખી ભવ

સ્વરૂપમિદમસ્યાસ્તુ સંસૃતેઃ સતતાધિમત્ ।
અજ્ઞાનાત્સ્ફારતામેતિ જ્ઞાતવાનસિ સન્મતે

રૂપં કિમન્યદ્ભવતુ ભ્રમમાત્રાદૃતે ભ્રમે ।
સ્વપ્નમાત્રાદૃતે સ્વપ્ને ભવત્યન્યો હિ કઃ ક્રમઃ

સર્વશક્તેરિયં શક્તિર્ભ્રમમાત્રમયં તથા ।
રામ દૃશ્યત એવેદમાભાનમતિભાસ્વરમ્

સુબન્ધુઃ કસ્યચિત્કઃ સ્યાદિહ નો કશ્ચિદપ્યરિઃ ।
સદા સર્વે ચ સર્વસ્ય સર્વં સર્વેશ્વરેચ્છયા

આલૂનશીર્ણમખિલમિદમન્યોન્યસંશ્રિતમ્ ।
અનારતં યાતિ જગત્તરઙ્ગૌઘ ઇવામ્ભસઃ

અધ ઊર્ધ્વત્વમાયાતિ યાત્યૂર્ધ્વત્વમધસ્તથા ।
સંસારસ્ય ચલસ્યાસ્ય ચક્રનેમિરિવાભિતઃ

સ્વર્ગસ્થા નરકં યાન્તિ નારકાશ્ચ ત્રિવિષ્ટપમ્ ।
યોનેર્યોન્યન્તરં યાન્તિ દ્વીપાદ્દ્વીપાન્તરં જનાઃ

ધીરાઃ કાર્પણ્યમાયાન્તિ કૃપણા યાન્તિ ધીરતામ્ ।
પરિસ્ફુરન્તિ ભૂતાનિ પાતોત્પાતશતભ્રમૈઃ

એકરૂપસ્થિરં ચક્રં સ્વચ્છં સંતાપવર્જિતમ્ ।
નેહ સંપ્રાપ્યતે કિંચિદગ્નૌ હિમકણો યથા

યે યે નામ મહાભાગા બહવો બાન્ધવાસ્તથા ।
વિનષ્ટા એવ દૃશ્યન્તે તે તે કતિપયૈર્દિનૈઃ

પરતાત્મીયતાન્યત્વત્વત્વમત્ત્વાદિભાવના ।
નેહ સત્યા મહાબાહો દ્વિચન્દ્રાદિદૃશો યથા

અયં બન્ધુઃ પરશ્ચાયમયં ચાહમયં ભવાન્ ।
ઇતિ મિથ્યાદૃશો રામ વિગલન્તુ તવાધુના

ક્રીડાર્થં વ્યવહારસ્થ એતાભિર્હતદૃષ્ટિભિઃ ।
આમૂલમન્તશ્છિન્નાભિર્બહિર્વિહર હેલયા

સંસારસરણાવસ્યાં તથા વિહર સુવ્રત ।
ન યથૈવ શ્રમશ્રાન્તો વાસનાભારવાનિવ

યથા યથૈષા કાર્યાણિ વાસનાક્ષયકારિણી ।
વિચારણા તવોદેતિ સંશામ્યન્તિ તથા તથા

અયં બન્ધુરયં નેતિ ગણના લઘુચેતસામ્ ।
ઉદારચરિતાનાં તુ વિગતાવરણૈવ ધીઃ

ન તદસ્તિ ન યત્રાહં ન તદસ્તિ ન યન્મમ ।
ઇતિ નિર્ણીય ધીરાણાં વિગતાવરણૈવ ધીઃ

નાસ્તમેતિ ન ચોદેતિ યશ્ચિદાકાશવન્મહાન્ ।
સર્વં સંપશ્યતિ સ્વસ્થઃ સ્વસ્થો ભૂમિતલં યથા

સર્વા એવ હિ તે ભૂતજાતયો રામ બન્ધવઃ ।
અત્યન્તાસંયુતા એતાસ્તવ રામ ન કાશ્ચન

વિવિધજન્મશતાહિતસંભ્રમે
જગતિ બન્ધુરબન્ધુરિતીક્ષણમ્ ।
ભ્રમદશૈવ વિવલ્ગતિ વસ્તુત-
સ્ત્રિભુવનં ચિરબન્ધુરબન્ધ્વપિ

ઇત્યાર્ષે શ્રીવાસિષ્ઠમહારામાયણે વાલ્મીકીયે મોક્ષોપાયેષૂપશમપ્રકરણે જીવન્મુક્તવર્ણનં નામાષ્ટાદશઃ સર્ગઃ