Yoga Vasistha · Chapter 5.14

caturdaśaḥ sargaḥ

śrīvasiṣṭha uvāca /
saṃsārasāgarāsārakallolairuhyamānayā /
matermānada mūkatvaṃ yayā janatayārjitam

ātmalābhamayodārakalābhiriha sā mayā /
vicāroktibhiretābhiḥ śāstre'sminnopadiśyate

na paśyatyeva yo'tyarthaṃ tasya kaḥ khalu durmatiḥ /
vicitramañjarī citraṃ saṃdarśayati kānanam

kaḥ kuṣṭhaghargharaghrāṇaṃ nānāmodavicāraṇe /
mūrkhamātmopadeśena pramāṇīkurute'matiḥ

viparyastendriyaṃ mattaṃ madirāghūrṇitekṣaṇam /
dharmanirṇayasākṣitve kaḥ pramāṇīkarotyadhīḥ

kaḥ śavaṃ vā śmaśānasthaṃ samavāyakathāśatam /
paripṛcchati saṃdehe kaśca mūrkhaṃ praśāsti ca

yenāśayabilastho'pi mūkondho'pi na nirjitaḥ /
manovyālaḥ sadurbuddhiḥ kathaṃ nāmopadiśyate

jitameva mano viddhi vastuto yanna vidyate /
nikaṭātsā cirāstaiva yā śilā naiva vidyate //
mano na vijitaṃ rāma yenāsadapi durdhiyā /
tenāgrastaviṣeṇaiva mriyate viṣamūrcchayā

jñaḥ paśyati sadaivātmā spandane prāṇaśaktayaḥ /
indriyāṇi svadharmeṣu mano rāma kimucyate

prāṇānāṃ spandanī śaktirjñānaśaktiḥ parātmanaḥ /
indriyāṇāṃ nijā śaktirekaḥ ko'tra nibadhyate

sarvāstadaṃśavastasya sarvaśakteḥ kilātmanaḥ /
pṛthaktā vācyatā ceyaṃ kuto nāma tavotthitā

kiṃ nāma jīva ityuktaṃ yenehāndhīkṛtaṃ jagat /
cittaṃ caivāsadeva tvaṃ viddhi kā tasya śaktatā

manonirdagdhadṛṣṭīnāṃ dṛṣṭvā duḥkhaparamparām /
matirme karuṇākrāntā rāma mugdheva tapyate

kaḥ kilātra kutaḥ khedo yanmūrkhaḥ paritapyate /
duḥkhāyaiva hi jāyante karabhāḥ prākṛtāstathā

vināśāyaiva jāyante jaḍā deheṣvabuddhayaḥ /
anāratodayāḥ pāpā budbudā jaladheriva

kiyantaḥ paśya paśavaḥ pratyahaṃ pratimaṇḍalam /
sūnāvadbhirnihanyante kaivātra paridevanā

arbudānyanilo hanti kṣamājāteṣu cānvaham /
daṃśānāṃ maśakānāṃ ca kaivātra paridevanā

diśaṃ prati girīndreṣu pulindādyā vane vane /
nighnanti mṛgalakṣāṇi kaivātra paridevanā

jale jalacaravyūhānsūkṣmānsthūlo nikṛntati /
grāsārthaṃ nirdayo matsyaḥ kaivātra paridevanā

likṣāmaṇukaṇakṣāmāṃ kṣudhā khādati makṣikā /
tāṃ kośakāraḥ kṣudhito daṃśastamapi cañcalam

taṃ daṃśaṃ darduro bhuṅkte vyālastamapi darduram /
sarpamugraṃ khago hanti babhruścainaṃ nikṛntati

babhruṃ hinasti mārjāro mārjāraṃ śvā nikṛntati /
ṛkṣaḥ kauleyakaṃ hanti ṛkṣaṃ vyāghro nikṛntati

siṃho'bhibhavati vyāghraṃ śarabhaḥ siṃhamatti ca /
śarabho nāśamāyāti mattameghavilaṅghane

meghā vātairvidhūyante vāyavo giribhirjitāḥ /
girayo vajraniṣpiṣṭāḥ śakrasya vaśagaḥ paviḥ

viṣṇunā kriyate śakro viṣṇurgacchati jantutām /
sukhaduḥkhadaśāmetāṃ jarāmaraṇapālitām

jantavo'pi mahākāyā api vidyāyudhānvitāḥ /
likṣābhiraṅgalagnābhirupajīvyanta eva hi

ajasramevamālūnaviśīrṇaṃ bhūtajaṅgalam /
parasparamalaṃ mohādadyate rakṣyate'pi ca

anārataṃ vinaśyanti vividhā bhūtajātayaḥ /
anārataṃ ca jāyante likṣāyūkāpipīlikāḥ

jalakośeṣu jāyante matsyebhamakarādayaḥ /
bhūmāvantaḥ prajāyante kīṭaughā vṛścikādayaḥ

antarikṣe'pi jāyante ākāśavihagādayaḥ /
vanavīthiṣu jāyante siṃhavyāghramṛgādayaḥ

prāṇyaṅgeṣvapi jāyante vicitrāḥ kakubhaṃ prati /
sthāvareṣvapi jāyante ghuṇā jaghanakādayaḥ

śilāntareṣu jāyante kīṭabhekaghuṇādayaḥ /
viṣṭhāyāmapi jāyante nānākīṭagaṇāstathā

evameteṣvasaṃkhyeṣu janmasvapacayeṣu ca /
ajasraṃ karuṇāvanto nandantu prarudantu vā

anāratamṛtāvasminnanāratasamudbhave /
saṃsārasaṃbhrame yuktā na tuṣṭirna ca duḥkhitā

paṅktayastvevamevemā vṛkṣaparṇagaṇaiḥ samāḥ /
utpatyotpatya līyante bhūtānāṃ bhūrisaṃbhavāḥ

yaḥ pravṛttaḥ kubuddhīnāṃ dayāvānduḥkhamārjane /
svagatacchatranirmṛṣṭasūryāṃśu khidyate nabhaḥ

na tiryaksamadharmāṇa upadeśyā narā bhuvi /
kathārthakathanenārthaḥ kaḥ sthāṇunikaṭe vane

kiṃ kila sphāramanasāṃ paśūnāṃ ca viśeṣaṇam /
kṛṣyante paśavo rajjvā manasā mūḍhacetasaḥ

svacittapaṅkamagnānāṃ svanāśārabdhakarmaṇām /
mūrkhāṇāmāpadaṃ dṛṣṭvā prarudantyupalā api

anirjitātmacittānāṃ samantādduḥkhadā daśāḥ /
tanmārjanaṃ kṛtaprajño nā'taḥ saṃpratipadyate

vinirjitātmacittānāṃ duḥkhāni raghunandana /
suvicāryāṇi tenātra jñātajñeyaḥ pravartatām

mano nāsti mahābāho mā mudhopa prakalpaya /
anena kalpitena tvaṃ vetāleneva hanyase

yāvadvismṛtavānātmatattvaṃ mūḍho bhavadbhavān /
tāvattava manovyālo babhūvābhyuditastataḥ

idānīṃ bhavatā jñātaṃ yathābhūtamariṃdama /
saṃkalpādvardhate cittaṃ tadevāśu parityaja

dṛśyamāśrayasīdaṃ cettatsacitto'si bāndhavān /
dṛśyaṃ saṃtyajasīdaṃ cettatsacittosi mokṣavān

ayaṃ guṇasamāhāro bandhāyaiva samāśritaḥ /
saṃtyakto bhava mokṣāya yathecchasi tathā kuru

nāhaṃ nedamiti dhyāyaṃstiṣṭha tvamacalācalaḥ /
anantākāśasaṃkāśahṛdayo hṛdayeśvaraḥ

ātmano jagataścāsya tvamaṅga kalanāmalam /
rāma dvitvamayīṃ tyaktvāśeṣasthaḥ susthiro bhava

ātmano jagataścāntardraṣṭṛdṛśyadaśāntare /
darśanākhye svamātmānaṃ sarvadā bhāvayanbhava

svādyasvādakasaṃtyaktaṃ svādyasvādakamadhyagam /
svādanaṃ kevalaṃ dhyāyannityamātmamayo bhava

rāmānubhavanīyasya tathānubhavituḥ svayam /
avalambya nirālambaṃ madhyaṃ madhye sthiro bhava

bhavabhāvanayā hīnaṃ bhāvābhāvadaśojjhitam /
bhāvayannevamātmānamātmasaṃsthaḥ svayaṃ bhava

ātmasattāṃ tyajannetāṃ cetyaṃ bhāvayasi svayam /
yadā rāma tadā yāsi cittatāmatiduḥkhadām

cittatāṃ śṛṅkhalāmetāṃ svarūpajñānayuktitaḥ /
bilāccittānmahābāho svātmasiṃhaṃ vimocaya

paramātmadaśāṃ tyaktvā cetyaṃ paripatannalam /
yadā gacchasi saṃkalpaṃ cetyaṃ saṃpaśyase tadā

ātmano vyatiriktaṃ saccittamityaṅga saṃvidā /
manaḥ saṃpadyate duḥkhi kṣīyate tyaktayā tayā

ātmaivedaṃ jagatsarvamityantaḥ saṃvidodaye /
kva cetā kvaca vā cittaṃ kiṃ cetyaṃ cetanaṃ ca kim

ahamātmeti jīvo'smītyetāvaccittakaṃ viduḥ /
anenetthamanādyantaṃ duḥkhaṃ rāghava tanyate

ahamātmā na jīvākhyāḥ sattāḥ santītarāḥ kvacit /
ityeva cittopaśamaḥ paramaṃ sukhamucyate

ātmaivedaṃ jagaditi jāte rāghava niścaye /
asattā cetaso jātā bhavatyeva na saṃśayaḥ

evaṃ satyāvabodhena svātmaivedamiti sthitiḥ /
manaḥ sugalitaṃ viddhi sūryabhāsā tamo yathā

manaḥsarpaḥ śarīrastho yāvattāvanmahadbhayam /
tasminnutsārite yogādbhayasyāvasaraḥ kutaḥ

bhrāntimātrotthitaścitte vetālo'tibalo'nagha /
samyagjñānena mantreṇa prasabhaṃ vinipātyatām

dehagehādgate cittayakṣe balavatāṃ vare /
nirādhirvigatodvegastiṣṭha nāsti bhayaṃ tava

nīrāga eva nirupārjana eva cāsmī-
tyetāvataiva galitā tava cittasattā /
nirduḥkhamuttamapadaṃ paramaṃ gato'si
tiṣṭhopaśāntaparamaiṣaṇa evamantaḥ

ityārṣe śrīvāsiṣṭhamahārāmāyaṇe vālmīkīye mokṣopāyeṣu upaśamaprakaraṇe svacittanirūpaṇaṃ nāma caturdaśaḥ sargaḥ